Bấy giờ, tôi bắt đầu dấn thân làm một diễn giả với lòng bạo dạn khôn cùng. Sân khấu thuộc về riêng tôi, bởi những buổi diễn thuyết trước công chúng vẫn là một mặt hàng gần như chưa từng có tại thị trường miền Thái Bình Dương. Chắc là giờ thì chúng chẳng còn hiếm hoi đến thế nữa. Tôi rủ theo một người bạn cũ làm bầu sô cho mình, và trong suốt hai, ba tuần, chúng tôi lang thang khắp chốn Nevada lẫn California, tận hưởng những khoảng thời gian vô cùng vui vẻ.
Hai ngày trước khi tôi lên giàn diễn thuyết tại Virginia City, hai chuyến xe ngựa bưu điện đã bị cướp ngay cách thị trấn chừng hai dặm. Vụ việc táo tợn ấy diễn ra lúc rạng sáng, do sáu tên bịt mặt thực hiện; chúng chồm lên bám dọc theo thành xe, chĩa súng lục vào đầu những người đánh xe lẫn hành khách, rồi thét lệnh tất cả phải xuống xe ngay lập tức. Mọi người lục tục leo xuống, và bọn cướp lột sạch đồng hồ cùng từng xu họ có. Kế đến, chúng dùng thuốc súng cho nổ tung các hòm ký gửi đựng tiền mặt để vơ vét chiến lợi phẩm. Tên cầm đầu bọn cướp là một kẻ vóc người nhỏ thó, nói năng chớp nhoáng, và tiếng tăm về tác phong hung hăng cùng sự gan lì của y đã trở thành cửa miệng của tất cả mọi người khi chúng tôi đặt chân đến nơi.
Đêm sau buổi diễn thuyết ở Virginia, tôi đi bộ băng qua ngọn đèo hoang vắng rồi xuống Gold Hill để diễn thuyết ở đó. Buổi nói chuyện kết quả mĩ mãn, tôi nán lại trò chuyện với một người bạn và mãi đến mười một giờ mới bắt đầu quay về. Ngọn đèo là một vùng đất cao, hoang vu nằm giữa hai thị trấn, từng là hiện trường của biết bao vụ mưu sát lúc nửa đêm và hàng trăm vụ cướp bóc. Khi chúng tôi leo lên và đặt chân tới đỉnh cao ấy, ánh đèn của Gold Hill khuất dạng sau lưng, và bóng đêm trùm xuống một cách âm u, ảm đạm. Một cơn gió buốt thổi thốc qua nơi này, lạnh thấu vào tận xương tủy thân hình đẫm mồ hôi của chúng tôi.
— Tôi bảo đảm là tôi không ưa cái xó xỉnh này vào ban đêm đâu, — Mike, gã quản lý, càu nhàu.
— Thôi, đừng có nói lớn tiếng thế, — tôi đáp. — Cậu chẳng cần phải nhắc cho ai biết là chúng ta đang ở đây đâu.
Đúng lúc ấy, một bóng người mờ ảo tiến lại phía tôi từ hướng Virginia — rõ ràng là một đàn ông. Y đi thẳng về phía tôi, và tôi bước tránh sang một bên để nhường đường; y liền lấn sang chặn ngang và đối mặt với tôi lần nữa. Kế đó, tôi nhận ra y đang đeo mặt nạ và chĩa thứ gì đó sát vào mặt mình — tôi nghe tiếng lách cách và nhận diện được nòng súng lục lấp loáng trong bóng tối lờ mờ. Tôi dùng tay gạt nòng súng sang một bên và nói:
— Đừng!
Y cộc lốc quát lên:
— Đồng hồ của mày! Tiền của mày!
Tôi bảo:
— Các anh cứ lấy đi, tôi xin hiến bằng cả tấm lòng — nhưng xin vui lòng bỏ cái khẩu súng ngắn ấy ra khỏi mặt tôi cái đã. Nó làm tôi nổi hết cả da gà.
— Cấm lôi thôi! Móc tiền ra mau!
— Dạ vâng — tôi—
— Giơ tay lên! Đừng có giở trò với vũ khí đấy nhé! Giơ cao lên! Nữa đi!
Tôi giơ hai tay lên quá đầu.
Một khoảng lặng. Rồi:
— Mày có tính móc tiền ra hay không hả?
Tôi hạ tay xuống túi quần và đáp:
— Dạ có chứ! Tôi—
— Giơ tay lên! Mày muốn bị thổi bay cái đầu hả? Cao nữa lên!
Tôi lại giơ tay lên quá đầu.
Lại một khoảng lặng nữa.
— Mày có móc tiền ra không hay là không? Ớ kìa—lại thế nữa à? Giơ tay lên! Chúa thánh thần ơi, mày thèm bị bắn toét đầu lắm rồi đấy hả!
— Này bạn hiền, tôi đang cố hết sức để làm chiều lòng anh đây thôi. Anh bảo tôi nộp tiền, rồi đến khi tôi với tay lấy thì anh lại bảo tôi giơ tay lên. Giá như các anh chịu... Ồ, thôi nào—đừng! Cả sáu người cùng nhắm vào tôi cơ à! Tên kia sẽ trốn thoát mất bây giờ. — Giờ thì xin làm ơn cất bớt mấy khẩu súng lục ấy ra khỏi mặt tôi đi—làm ơn đấy! Cứ mỗi lần một khẩu lên đạn lách cách là gan ruột tôi lại lộn hết cả lên cổ! Nếu các anh có mẹ—dù là ai trong số các anh—hoặc nếu bất kỳ ai trong các anh từng có mẹ—hoặc một mụ—bà ngoại—hoặc một—
— Câm cái mỏm lại! Mày có chịu nộp tiền không, hay bọn tao phải... Này—này—không có lôi thôi gì sất! Giơ tay lên!
— Các ông — tôi biết các ông là những trang quân tử qua cái cách—
— Im mồm! Mày mà muốn chơi trò hài hước thì thưa rằng có những lúc và những nơi thích hợp hơn thế này. Đây là một việc nghiêm túc đấy.
— Các anh gãi đúng chỗ ngứa trong quan điểm của tôi rồi đấy. Những đám tang tôi từng tham dự trong đời so với chuyện này chỉ là trò hề mà thôi. Giờ thì tôi nghĩ—
— Mặc kệ mấy lời ba hoa của mày! Tiền!—tiền của mày!—tiền của mày! Đứng im!—giơ tay lên!
— Các ông ơi, hãy nghe lẽ phải chứ. Các ông thấy tôi đang ở trong hoàn cảnh thế nào rồi đấy—thôi đừng chĩa mấy khẩu súng ấy lại gần quá—tôi ngửi thấy cả mùi thuốc súng rồi kìa.
— Các ông thấy tôi đang kẹt cứng đây này. Ước gì tôi có bốn cái tay—để tôi có thể giơ hai tay lên và—
— Bóp cổ nó đi! Nhét giẻ vào mồm nó! Giết nó đi!
— Các ông ơi, đừng! Chẳng ai canh chừng tên đằng kia kìa. Sao mấy ông không... Ái! Làm ơn cất nó đi hộ cái!
— Các ông thấy đấy, tôi buộc phải giơ tay lên; thế nên tôi chẳng thể moi tiền ra được—nhưng nếu các ông rộng lòng móc nó ra giùm tôi, tôi sẽ làm ơn lại cho các ông một mẻ—
— Lục soát nó đi Beauregard—rồi tọng cho nó một viên đạn vào mồm để bịt cái mỏm nó lại, nhanh lên, nếu nó còn già mồm nữa. Phụ giúp Beauregard đi, Stonewall.
Thế rồi ba tên trong bọn, cùng với tên thủ lĩnh lém lỉnh, vóc người nhỏ thỏ, quay sang chỗ Mike và lăn xả vào lục soát gã. Tôi phấn khích đến mức trí tưởng tượng nổi loạn hành hạ tôi, chỉ muốn phăng ra đủ thứ câu hỏi tiếu lâm lũ lượt tuôn ra dành cho hai vị tướng phe miền Nam bằng hữu của bọn chúng, nhưng xét đến cái lệnh mà chúng vừa ban phát, giữ im lặng vẫn là thượng sách khôn ngoan nhất. Khi mọi thứ trên người tôi đã bị tước sạch — đồng hồ, tiền bạc, cùng vô số những món đồ vặt vãnh giá trị chẳng là bao — tôi ngỡ rằng mình đã được tự do, bèn lập tức đút đôi bàn tay lạnh cóng vào cái túi trống hoác rồi bắt đầu nhún nhảy vài điệu nhảy vui vẻ vô hại để sưởi ấm đôi chân và vực dậy chút dũng khí tiềm ẩn — nhưng ngay tức khắc, toàn bộ súng lục lại chĩa thẳng vào đầu tôi, và mệnh lệnh vang lên lần nữa:
— Đứng im! Giơ tay lên! Và giữ nguyên thế ấy!
Chúng bắt Mike đứng xếp hàng dọc sát bên tôi, kèm theo mệnh lệnh nghiêm ngặt là phải giữ hai tay trên đầu, rồi tên cướp trưởng toán phán rằng:
— Beauregard, ra nấp sau hòn đá lớn đằng kia; Phil Sheridan, ngươi nấp sau tảng đá bên ấy; Stonewall Jackson, ngươi tự ra đứng sau khóm cây ngải đắng kia đi. Cứ chĩa súng vào mặt hai thằng này, nếu trong vòng mười phút chúng dám hạ tay xuống hoặc nhúc nhích dù chỉ nửa bước, cứ cho chúng ăn đạn!
Rồi ba tên biến mất trong bóng tối về phía các vị trí mai phục khác nhau, và ba tên còn lại biến mất hút theo con đường dẫn về Virginia.
Không gian tĩnh lặng đến nao lòng, và cái lạnh thì buốt thấu xương. Giờ thì hóa ra toàn bộ vụ việc này chỉ là một trò đùa dai, và bọn cướp thực chất là những người bạn quen biết của chúng tôi đang cải trang, còn khoảng hai mươi tên nữa đang nằm ẩn nấp cách chúng tôi chưa đầy mười thước trong suốt toàn bộ vụ việc để lắng nghe. Mike biết tuốt chuyện này, và gã đồng lõa trong trò đùa, nhưng tôi thì chẳng mảy xơ múi hay hoài nghi gì sảng. Đối với tôi, nó chân thực đến mức chẳng có gì khó chịu hơn thế. Khi chúng tôi cứ đứng đực ra đó giữa lòng đường tròn vẹn năm phút như một cặp đôi ngớ ngẩn, hai tay giơ cao, cứng đờ người vì lạnh giá từng chút một, sự hứng thú của Mike với trò đùa bắt đầu lụi tàn. Gã lên tiếng:
— Hết giờ rồi phải không mày?
— Không, cứ đứng yên đấy. Mày muốn đánh cược với đám thổ phỉ máu lạnh này à?
Chốc sau Mike lại rên rỉ:
— Giờ thì hết giờ thật rồi đấy. Tao đóng băng tới nơi rồi đây này.
— Thì cứ đóng băng đi. Thà đóng băng còn hơn vác bộ óc về nhà trong một cái giỏ đi chợ. Có lẽ là hết giờ rồi đấy, nhưng sao mà chúng ta biết chắc được?—có cái đồng hồ nào trong tay đâu mà nhìn giờ. Tao tính cho chúng đủ liều đủ lượng. Tao dự định sẽ đứng đây mười lăm phút hoặc cấm khẩu chết toi luôn tại chỗ. Cấm nhúc nhích nghe chưa.
Thế là, dẫu chẳng mảy may hay biết gì, tôi đang khiến kẻ chủ mưu trò đùa phải chán ngấy cái phi vụ của gã. Đến khi cuối cùng chúng tôi cũng hạ tay xuống, cơ bắp nhức buốt vì lạnh và mệt lả, rồi lủi thủi chuồn đi, nỗi kinh hoàng rằng có khi chưa hết giờ và chúng tôi sẽ dính đạn ngay tức khắc vẫn chẳng tài nào chiếm hết tâm trí tôi khỏi sự khốn khổ đang hành hạ thể xác cứng đờ của mình.
Trò đùa của những người bạn cướp đường này suy cho cùng chủ yếu lại là trò đùa giáng lên chính họ; bởi họ đã phải đợi tôi trên đỉnh đồi lạnh buốt tận hai tiếng đồng hồ trước khi tôi xuất hiện, và chẳng có chút vui thú nào trong chuyện đó cả; họ lạnh cóng đến mức phải mất trọn đôi tuần mới sưởi ấm lại được người. Hơn nữa, tôi chưa từng mảy may tơ tưởng rằng họ sẽ giết tôi chỉ để cướp số tiền mà việc vơ vét chúng một cách dễ dàng chẳng cần đến mấy trò ngu ngốc ấy, thế nên thực chất họ chẳng dọa tôi đến mức khiến thú vui của họ đáng đánh đổi với những rắc rối mà họ đã nhọc công gánh chịu. Tôi chỉ sợ hãi lỡ như vũ khí của họ càn cỗi cướp cò vì vô ý. Chính cái số lượng đông đảo của bọn chúng lại khơi dậy trong tôi niềm tin rằng chẳng có giọt máu nào bị cố ý đổ xuống đâu. Bọn chúng chẳng khôn ngoan gì cho cam; đáng lẽ chúng chỉ nên cử một tên cướp đường duy nhất, mang theo khẩu súng săn hai nòng, nếu chúng thực sự muốn chứng kiến tác giả của cuốn sách này phải trèo lên cây.
Tuy vậy, ngẫm lại thì tôi đoán cuối cùng mình mới là kẻ vớ được phần lớn nhất của trò đùa; và theo một cái cách mà bọn cướp đường chẳng thể nào lường trước; bởi cái cảnh phơi mình trong giá lạnh trên ngọn đèo khi cơ thể đang đẫm mồ hôi đã khiến tôi cảm mạo, chuyển biến thành một chứng bệnh rắc rối làm đôi bàn tay tôi phải ngồi chơi xơi nước suốt ba tháng trời, chưa kể ngốn một khoản kha khá tiền thuốc men. Kể từ dạo đó, tôi cạch đến già mấy trò đùa dai ác ý với thiên hạ và thường thì sẽ nổi đóa lên nếu ai đó dám giở trò ấy với mình.
Khi quay trở về San Francisco, tôi từng lên kế hoạch cho một chuyến du ngoạn giải trí đến Nhật Bản và từ đó xuôi về phía tây vòng quanh thế giới; nhưng nỗi khao khát được về thăm quê hương đã làm thay đổi ý định của tôi, và tôi bèn đặt một vé trên chuyến tàu thủy, nói lời tạm biệt với mảnh đất thân thiện nhất cùng cộng đồng sống động, cởi mở nhất trên đại lục của chúng ta, rồi theo hướng eo biển Isthmus trở về New York — một chuyến đi chẳng lấy gì làm dã ngoại vui vẻ cho cam, bởi bệnh dịch tả bất ngờ bùng phát giữa đám hành khách chúng tôi trên hải trình ấy và ngày nào chúng tôi cũng phải chôn cất hai đến ba cái xác giữa biển khơi. Tôi thấy quê nhà hóa thành một chốn ảm đạm sau quãng thời gian dài vắng bóng; bởi một nửa số trẻ con tôi từng quen biết giờ đây đã để râu quai nón hoặc cài tóc búi phồng, và chẳng còn mấy người lớn mà tôi từng gắn bó trụ lại được bên mái ấm của họ trong cảnh sung túc, hạnh phúc — vài người trong số họ đã tha hương sang những chốn khác, số khác đang ngồi tù, và phần còn lại đã bị treo cổ. Những đổi thay ấy chạm đến tận tâm can tôi, thế nên tôi bỏ đi và gia nhập chuyến du ngoạn châu Âu mang tên Quaker City lừng danh để mang những giọt nước mắt của mình đi rải khắp các xứ sở xa xôi.
Thế là, sau bảy năm dâu bể thăng trầm, một “chuyến du lịch giải trí” đến những mỏ bạc ở Nevada vốn ban đầu chỉ dự tính kéo dài vỏn vẹn ba tháng đã khép lại như thế. Dẫu sao đi nữa, những tính toán của tôi thường hay lệch đi xa hơn thế nhiều.
BÀI HỌC ĐẠO LÝ.
Nếu người đọc ngỡ rằng mình đã đọc xong, và rằng cuốn sách này chẳng có chút bài học đạo lý nào cả, thì người đó đã lầm to. Bài học đạo lý của nó thế này đây: Nếu anh là kẻ có chút trọng lượng ở đời, hãy cứ ở yên một chỗ và tự tạo lập con đường cho mình bằng sự chăm chỉ tận tụy; còn nếu anh là kẻ “chẳng tích sự gì”, hãy xách mép rời khỏi quê nhà, và khi ấy anh sẽ buộc phải lao động, dù anh có muốn hay không. Cứ thế, anh trở thành một ơn phước cho những người bạn của mình bằng cách chấm dứt việc đóng vai một kẻ quấy rầy họ — nếu như những người dân ở vùng đất anh đặt chân đến phải chịu đựng hậu quả từ cái chiến dịch ấy.
