Các nghiên cứu về phương diện có thể gọi là tâm lý học tập thể vốn hoàn toàn phù hợp với tinh thần của thế kỷ hiện nay. Việc xem xét những khuynh hướng tinh thần, những thói quen trí tuệ mà chúng ta bộc lộ—không phải với tư cách cá nhân, mà là thành viên của một chủng tộc, một cộng đồng hay một đám đông—đang mở ra một mảnh đất suy tưởng màu mỡ nhưng vẫn còn ít được khai phá. Bởi vậy, xem xét lại mối liên hệ giữa bản năng thi ca với sự phát triển trí tuệ của thời đại này thiết nghĩ cũng chẳng phải việc vô ích.
Một nét đặc trưng chẳng kém phần nổi bật trong tiến trình tiến hóa tâm lý thời nay chính là sự biến mất nhanh chóng của thơ ca. Nghệ thuật làm thơ, hay nói cho công bằng hơn là thói quen làm thơ, đang dần rời xa chúng ta. Nhà thơ mang số phận phải bước tới bờ vực tuyệt chủng.
Đối với một độc giả có tư duy được rèn giũa, khó khăn ban đầu nảy ra ngay lập tức là: thơ ca rốt cuộc có nghĩa là gì? Nhưng đôi co quanh một định nghĩa thuật ngữ phỏng có ích chi. Thơ có thể được gọi một cách giản dị và công bằng là nghệ thuật diễn đạt một chân lý đơn sơ dưới lớp vỏ chữ nghĩa giấu giếm, trong đó bất kể số lượng từ ngữ nào, cách nhau những khoảng xa hay gần, đều có thể gieo vần hoặc chẳng buồn gieo vần.
Phải nói rằng nhà thơ có tuổi đời ngang với nền văn minh. Người Hy Lạp đã từng có thi sĩ bên mình, vừa dậm gót chân vừa gõ nhịp thơ iambic. Người La Mã cũng chẳng lạ gì—họ không ngừng tung hứng những âm tiết dài ngắn, ngắn dài để ghép thành thể thơ lục ngôn. Giờ đây công việc ấy có thể dùng điện thực hiện, chỉ hiềm nỗi người La Mã thuở đó chưa hay biết mà thôi.
Thế nhưng mục đích hiện thời của tôi không phải là bàn về các thi sĩ của một thời kỳ xa xưa và thô sơ hơn. Đối với đề tài trước mắt, chỉ cần đặt thời đại chúng ta vào thế so sánh với kỷ nguyên liền trước là đủ. Chúng ta chỉ việc đối chiếu mình với thế hệ ông cha thời kỳ đầu Victoria để nhận ra cuộc cách mạng sâu sắc đã diễn ra trong tình cảm công chúng. Phải chật vật lắm thì lương tri thực tế của thế kỷ hai mươi mới hình dung nổi tính đa cảm quá mức của thế hệ tiền bối ấy.
Vào thời ấy, thơ ca được kính ngưỡng khắp nơi nơi. Cha mẹ đọc thơ cho con cái nghe. Con cái ngâm thơ trước mặt cha mẹ. Và kẻ nào trong những giờ rảnh rỗi không chí ít giả bộ tuôn ra những vần điệu ngẫu hứng từ ngọn bút lông linh hoạt của mình thì hẳn là một kẻ đần độn đích thực.
Nếu ai đó thu thập số liệu thống kê về sản lượng thơ ca khổng lồ khoảng sáu bảy mươi năm trước, con số ấy ắt khó lòng tin nổi. Các nhật báo và tạp chí tràn ngập thơ. Giới chủ bút công khai dung túng nó. Đến cả báo giới hàng ngày cũng đua đòi làm theo. Tình yêu than thở trong những khổ thơ tự chế. Lòng yêu nước bốc đồng trên các diễn đàn tranh cử, hoặc ngâm nga những câu thơ lục ngôn sang sảng trước nghị viện đang đờ đẫn lắng nghe. Ngay cả cái chết sầu muộn cũng ve vãn giấc ngủ ngàn thu của mình bằng những khúc bi ai tao nhã.
Quả thực, trong thời kỳ đó, chẳng hiểu vì duyên cớ nào mà xã hội lịch thiệp lại bị ám ảnh bởi niềm hoang tưởng dai dẳng rằng: bổn phận của một người tài hoa là thỉnh thoảng phải bộc lộ bản thân bằng thơ. Bất kỳ dịp đặc biệt nào của niềm hứng khởi hay phấn khích, của nỗi buồn chán, dằn vặt hay tự vấn, đều đủ cớ để thơ tuôn trào. Thế nên chúng ta mới có những bài thơ về sự chán nản, về nỗi suy tư, về chuyện nuốt thức ăn, và cả về chứng khó tiêu.
Bất kỳ một xáo trộn tâm lý cụ thể nào cũng đủ châm ngòi cho một cơn bùng phát thơ ca quá độ. Tính chất và phong cách của vần thơ có thể biến hóa tùy theo căn nguyên phát tác. Một quý ông lỡ chén quá chén có thể giải tỏa bằng một cơn xuất thần ngắn ngủi với những câu thơ vè trữ tình, trong đó chén rượu ("bowl") và tâm hồn ("soul") được ghép vần thả cửa. Chứng khó tiêu ban sáng khơi nguồn cho một bài bi ca thê thiết kéo dài lê thê, nơi cỗ quan tài ("bier") cùng giọt lệ ("tear"), cõi phàm trần ("mortal") cùng cánh cổng ("portal") được gắn kết trong nỗi sầu muộn vang rền. Đấng chính khách thi thoảng lại cất tiếng hát đáp đền ơn nước thấu hiểu mình: "Hỡi Albion, vươn lên từ sóng bạc!", bằng những vần thơ mà chí ít dụng ý cũng đáng khen ngợi.
Thế nhưng, tất cả chỉ là một sự ngộ nhận, một nghĩa vụ hoàn toàn giả tưởng do một xã hội sướt mướt tự áp đặt lên mình. Nói thực lòng, việc làm thơ với người thời đầu Victoria chẳng hề dễ dàng hay tự nhiên hơn so với quý vị hay tôi đâu. Kẻ đang yêu gảy mãi cây đàn hạc bướng bỉnh suốt hàng giờ liền trong vô vọng chỉ để tìm những vần điệu quyết chẳng chịu đến; còn đấng chính khách thì nhọc nhằn đẽo gọt từng câu thơ lục ngôn nặng trịch hồi lâu trước khi xứ Albion của ông ta rốt cuộc cũng chịu "vươn mình" thành khuôn mẫu; trong khi đó, gã ăn nhậu say mèm vì bia rượu lại phải vắt kiệt chút trí khôn tội nghiệp cho đến lúc tỉnh hẳn chỉ để gieo vần cho một khúc ca nâng chén nhẹ tênh—thứ đáng lẽ phải bật tung như nữ thần Aphrodite sinh ra từ bọt rượu sâm banh.
Trước mắt tôi là một bằng chứng thê thảm cho sự thật này. Đó là cuốn sổ tay từng được một quý ông thời ấy dùng để ghi chép tản mạn. Trong đó tôi đọc thấy: "Hỡi Lydia kiều diễm, ví thử cây đàn phàm trần của ta." Dòng này bị gạch đi, và bên dưới xuất hiện: "Hỡi Lydia kiều diễm, GIÁ NHƯ cây đàn phàm trần của ta CÓ THỂ." Dòng này lại bị xóa, và dưới đó ghi: "Hỡi Lydia kiều diễm, LIỆU cây đàn phàm trần của ta CÓ NÊN." Dòng này lại bị gạch bỏ bằng một nét tuyệt vọng, rồi sửa lại thành: "Hỡi Lydia kiều diễm, PHẢI CHĂNG cây đàn phàm trần của ta ĐÃ." Để rồi cuối cùng, khi những câu thơ ấy xuất hiện trên Tạp chí Quý ông (năm 1845) dưới hình hài chung cuộc—"Hỡi Edith kiều diễm, khi ngọn bút mượt mà tuôn chảy," vân vân và vân vân—người ta mới thấy ngọn bút "mượt mà" ấy đã được kiên trì cứu vãn khỏi một sự đông cứng tuyệt vọng đến nhường nào.
Khó ai có thể nghi ngờ về tác hại gây ra cho luân lý cả công lẫn tư bởi sự cố tình đề cao tính mẫn cảm tinh thần này nơi người thời đầu Victoria. Trong nhiều trường hợp, ta có thể nhận thấy những dấu hiệu của chứng liệt nhẹ thời kỳ đầu. Sự kích động cảm xúc quá đà thường khoác lên mình tính chất bệnh hoạn. Cảnh một bông cúc dại, một chiếc lá khô hay một vầng đất lật lên dường như cũng đủ làm lung lay thế thăng bằng tinh thần của nhà thơ. Mùa xuân khiến ông ta bủn rủn. Bầy cừu non làm ông ta phiền muộn. Hoa cỏ khiến ông ta rơi lệ. Hoa thủy tiên vàng làm ông ta bật cười. Ban ngày làm ông ta lóa mắt. Ban đêm dọa ông ta khiếp đảm.
Tâm trạng phấn kích này, cộng với sự dốt nát đáng trách về những nguyên lý sơ đẳng nhất của khoa học tự nhiên, khiến ông ta nhìn thấy những điều kỳ dị trong đường bay của một con thủy cầm hay tiếng hót của một chú chim sơn ca. Ông ta than thở rằng mình có thể NGHE thấy nó nhưng không THẤY được nó—một hiện tượng quá đỗi bình thường đối với một người quan sát khoa học đến mức chẳng đáng bận tâm bình luận.
Trong một trạng thái tâm thần như thế, những suy luận kỳ quặc nhất đã được rút ra. Có người bảo rằng ánh rạng đông rực rỡ—một hiện tượng dễ dàng giải thích bằng sự tự quay quanh trục của địa cầu—chứng minh cho ông ta thấy linh hồn mình là bất tử. Ông ta còn quả quyết thêm rằng, vào một thời kỳ trước đó trong đời, mình đã từng kéo lê những đám mây rực rỡ sau lưng. Thật là hoang đường.
Đi đôi với sự xáo trộn nảy sinh trong hệ thần kinh như thế, ở nhiều trường hợp còn là những chứng loạn tâm thần, đặc biệt liên quan đến vấn đề tiền bạc. "Xin đừng cho tôi lụa là, áo gấm xa hoa," một thi sĩ thời kỳ ấy khẩn nài công chúng Anh quốc, "cũng đừng cho vàng ngọc quý hiếm." Đây rõ ràng là một ảo giác rằng người viết sắp sửa trở thành kẻ thụ hưởng một khoản quyên góp bí mật khổng lồ. Quả thực, niềm khao khát tha thiết KHÔNG nhận vàng là một đặc điểm mang tính chu kỳ của khí chất thi sĩ. Nỗi ghê tởm không muốn nhận dù chỉ một nắm vàng thường đi kèm với ước muốn có được một ngụm nước trong lành hoặc một giấc ngủ tròn đêm.
Thật dễ chịu biết bao khi rời khỏi lối tư duy và ngôn từ quá đỗi sướt mướt này để quay về với cách diễn đạt thực tế, khúc chiết của thời đại chúng ta. Chúng ta đã học được cách biểu đạt với sức mạnh tương đương nhưng lại giản dị hơn nhiều. Để minh họa cho điều này, tôi đã gom góp từ các thi sĩ thế hệ trước và các văn sĩ xuôi ngày nay những đoạn văn song song có thể đặt lên bàn cân so sánh một cách công bằng. Chẳng hạn, đây là một đoạn thơ của thi sĩ Grey mà giới học giả vẫn còn quen thuộc:
"Bình khắc tích xưa hay tượng bán thân,
Hơi tàn giữ lại được đôi phần?
Tiếng danh lay nổi tro tàn lạnh,
Lời nịnh xoa tai tử bặt tăm?"
Tư tưởng ấy hoàn toàn tương tự, dẫu hình thức có khác, với cách trình bày hiện đại hơn tìm thấy trong cuốn Sinh lý học của Huxley:
"Liệu sau thời điểm tử vong, các tâm thất của tim có thể hoạt động trở lại nhờ sự kích thích nhân tạo của dưỡng khí hay không, là một câu hỏi mà chúng ta buộc phải đưa ra lời khẳng định dứt khoát là không."
Thật giản dị xiết bao, và vượt trội hơn biết chừng nào so với lối văn hoa cầu kỳ của Grey! Ở đây Huxley đã nắm bắt trúng trọng tâm tư tưởng của nhà thơ, và diễn đạt nó bằng sự trang nghiêm cùng độ chính xác của khoa học thực nghiệm.
Dẫu có nguy cơ lặp lại không cần thiết, tôi vẫn không thể kiềm lòng trích thêm một ví dụ nữa. Đoạn này lấy từ thi sĩ Burns. Thổ ngữ nguyên bản của bài thơ, do được viết bằng những tiếng nấc ngược, nên khá khó để tái hiện. Đoạn thơ miêu tả khung cảnh người lao động trong túp lều tranh trở về nhà vào tối thứ Bảy:
"Cơm chiều ấm cúng vừa xong,
Quanh lò sưởi ấm ngồi vòng rộng thưa;
Cụ cha dáng vẻ phúc xưa,
Lật trang Kinh Thánh của cha lưu truyền:
Mũ mềm cởi để một bên,
Tóc mai bạc điểm thưa mềm bờ mi:
Những lời thánh thót Sion,
Đắn đo chọn khúc tụng cầu nghiêm trang."
Thế mà tôi lại tìm thấy gần như cùng một cảnh tượng ấy được mô tả bằng từ ngữ thích hợp hơn trong mục tin tức cảnh sát của tờ Biên niên sử Dumfries (ngày 3 tháng 10 năm 1909) như sau: "Có vẻ như nghi phạm đã trở về nơi cư trú vào giờ thường lệ, và sau khi dùng một bữa thịnh soạn, đã ngồi lên chiếc ghế dài bằng gỗ sồi của mình, với mục đích bề ngoài là để đọc Kinh Thánh. Chính trong lúc đang bận rộn như thế thì việc bắt giữ y đã được thực hiện." Ngoại trừ một chi tiết vụn vặt là Burns hoàn toàn không nhắc gì đến vụ bắt bớ—điều mà toàn bộ giọng điệu của bài thơ dẫu sao cũng cung cấp đầy đủ cơ sở suy đoán—thì hai lời kể này gần như y hệt nhau.
Trong tất cả những gì tôi vừa trình bày, tôi không mong mình bị hiểu lầm. Dù tin chắc rằng nhà thơ mang số phận phải bước tới tuyệt chủng, tôi không thuộc nhóm người muốn đẩy nhanh cái chết của họ. Thời cơ vẫn chưa chín muồi để ban hành các đạo luật chấn chỉnh, hay áp dụng luật hình sự. Ngay cả trong những trường hợp ngoan cố, khi những ảo tưởng rõ rệt về cây cỏ, muông thú và các hiện tượng tự nhiên lộ diện rành rành, tốt hơn hết là chúng ta không nên làm điều gì có thể gây ra nỗi ăn năn lầm lạc. Tiến trình tiến hóa tự nhiên tất yếu đang định hình khuôn mẫu cho tư duy nhân loại hoàn toàn có thể yên tâm để mặc cho nó tự vận hành.