Những Lầm Lạc Văn Chương

Lượt đọc: 369 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
A, B Và C

❊ ❊ ❊

YẾU TỐ CON NGƯỜI TRONG TOÁN HỌC

Bất kỳ ai học môn toán số, sau khi đã thuần thục bốn phép tính cơ bản, vượt qua những bài toán tính tiền và phân số phức tạp, rồi cũng sẽ phải đối mặt với một cõi bao la mênh mông những câu hỏi được gọi là "bài toán có lời văn". Đây thực chất là những câu chuyện ngắn kể về phiêu lưu và lao động nhưng bị lược bỏ mất phần kết. Dù mang đậm nét tương đồng như người trong một nhà, chúng vẫn ẩn chứa đâu đó một chút hương vị lãng mạn.

Các nhân vật trong cốt truyện của một bài toán thường là ba người có tên gọi A, B và C. Dạng thức câu hỏi thông thường sẽ kiểu như thế này:

"A, B và C cùng làm một công việc. Trong một giờ, A làm được lượng công việc bằng B làm trong hai giờ, hoặc C làm trong bốn giờ. Hỏi họ làm công việc đó trong bao lâu?"

Hoặc như thế này:

"A, B và C được thuê đào một cái mương. A đào trong một giờ bằng B đào trong hai giờ, còn B đào nhanh gấp đôi C. Hỏi phải mất bao nhiêu lâu, v.v..."

Hoặc lại kiểu như sau:

"A cá cược rằng mình có thể đi bộ nhanh hơn B hoặc C. A đi nhanh hơn B rưỡi lần, còn C lại là một tay đi bộ rất xoàng. Hỏi A đi được bao xa, v.v..."

Nghề nghiệp của A, B và C vô cùng đa dạng và phong phú. Trong các cuốn sách toán cổ xưa, họ hài lòng với việc chỉ làm "một công việc nào đó". Tuy nhiên, cách đặt vấn đề này về sau bị coi là quá lén lút, bí ẩn, hoặc có lẽ thiếu đi sức hút lãng mạn. Thế là người ta bắt đầu chạy theo mốt mô tả công việc rõ ràng hơn, đẩy họ vào những cuộc thi đi bộ, đào mương, đua thuyền và xếp gỗ. Có lúc họ lại trở thành thương nhân, bắt tay hợp tác làm ăn, và cùng với sự bí ẩn vốn có, họ góp một lượng vốn "nào đó". Nhưng trên hết, họ cực kỳ say mê chuyển động. Khi đã chán những cuộc thi đi bộ, A sẽ cưỡi ngựa, hoặc mượn một chiếc xe đạp để thi tài với những đối thủ đi bộ yếu ớt hơn mình. Lúc thì họ đua đầu máy xe lửa; lúc lại chèo thuyền; có khi lại trở về quá khứ để đi xe ngựa trạm; hoặc đôi lúc đổi sang hệ dưới nước và thi bơi. Nếu công việc của họ là lao động thực sự, họ thích bơm nước vào các bể chứa hơn, trong đó hai bể bị rò rỉ qua các lỗ dưới đáy, còn một bể thì kín khít. Dĩ nhiên, A luôn nhận được cái bể tốt; anh ta cũng chiếm luôn xe đạp, đầu máy xe lửa tốt nhất, và quyền được bơi xuôi dòng. Bất kể làm gì họ cũng đem tiền ra cá cược, vì cả ba đều là những tay máu mê thể thao. Và A thì lúc nào cũng thắng.

Ở những chương đầu của sách toán số, danh tính của họ được giấu kín dưới những cái tên John, William và Henry, và họ hay cãi nhau chí chóe về việc chia viên bi. Sang đến đại số, họ thường được gọi là X, Y, Z. Nhưng đó chỉ là tên thánh thôi, chứ thực ra họ vẫn là cùng một nhóm người ấy.

Giờ đây, đối với một người đã theo chân lịch sử của những con người này qua vô số trang bài toán, chứng kiến họ trong những giờ rảnh rỗi đùa giỡn với đống gỗ, và nhìn thấy lồng ngực phập phồng hổn hển của họ trong cơn điên cuồng bơm nước vào một cái bể rò rỉ, họ không còn đơn thuần là những ký hiệu trên giấy nữa. Họ hiện lên như những sinh thể bằng xương bằng thịt, những con người đang sống với đầy đủ đam mê, tham vọng và khát vọng như bất kỳ ai trong chúng ta. Hãy lần lượt quan sát từng người. A là một gã trai sung sức, hống hách, tính tình năng nổ, nóng thảy và quyết đoán. Chính anh ta là người đề xướng mọi chuyện, thách thức B làm việc, đưa ra các kèo cược, và bẻ lái người khác theo ý mình. Anh ta sở hữu thể lực phi thường và sức chịu đựng đáng kinh ngạc. Người ta từng ghi nhận anh ta đi bộ liên tục bốn mươi tám tiếng đồng hồ, và bơm nước suốt chín mươi sáu tiếng. Cuộc đời anh ta vô cùng gian khổ và đầy rẫy hiểm nguy. Chỉ cần một sai sót trong phép tính cũng có thể khiến anh ta phải đào đất suốt một hai tuần mà không được chợp mắt. Một số thập phân tuần hoàn trong đáp án cũng đủ để kết liễu đời anh ta.

B là một gã trầm lặng, dễ tính, sợ A và hay bị A bắt nạt, nhưng lại rất dịu dàng và mang tình anh em tha thiết đối với C bé nhỏ yếu ớt. Anh ta hoàn toàn nằm trong tay A, vì đã thua sạch tiền vào những kèo cá cược.

Tội nghiệp C, một người đàn ông thấp bé, mảnh khảnh với khuôn mặt sầu não. Việc đi bộ, đào đất và bơm nước liên miên đã tàn phá sức khỏe và hủy hoại hệ thần kinh của anh. Cuộc sống thiếu vắng niềm vui đẩy anh đến chỗ uống rượu và hút thuốc nhiều quá mức có lợi cho sức khỏe, và bàn tay anh thường run rẩy mỗi khi đào mương. Anh chẳng còn sức lực để làm việc như những người khác, thực ra đúng như Hamlin Smith từng nói: "A có thể làm nhiều việc trong một giờ bằng C làm trong bốn giờ."

Lần đầu tiên tôi nhìn thấy những con người này là vào một buổi tối sau giải đua thuyền. Tất cả họ đều đã tham gia chèo thuyền, và người ta ghi nhận rằng A chèo trong một giờ bằng B chèo trong hai giờ, hoặc C chèo trong bốn giờ. B và C trở về trong tình trạng mệt bơ phờ, còn C thì ho hắng rất dữ. "Không sao đâu, anh bạn già," tôi nghe thấy B nói, "tớ sẽ xếp cậu nằm trên ghế sofa rồi pha cho cậu ít trà nóng." Đúng lúc đó, A hầm hầm xông vào và gào lên: "Này mấy gã kia, Hamlin Smith vừa chỉ cho tớ ba cái bể nước trong vườn nhà ông ấy, và ông ấy bảo chúng ta có thể bơm nước cho đến tối mai. Tớ cá là tớ sẽ đánh bại cả hai cậu. Lại đây nào. Các cậu cứ mặc nguyên đồ chèo thuyền mà bơm cũng được. Tớ nghĩ cái bể của cậu hơi bị rò đấy, C à." Tôi nghe B gầm hừ trong cổ họng rằng thật là một sự bất công thối nát và C đã kiệt sức rồi, nhưng họ vẫn đi, và ngay sau đó, nghe tiếng nước chảy, tôi có thể đoán được A đang bơm nhanh gấp bốn lần C.

Nhiều năm sau đó, tôi vẫn thường xuyên nhìn thấy họ quanh quẩn trong thành phố và lúc nào cũng bận rộn. Tôi chưa bao giờ nghe nói có ai trong số họ ăn hay ngủ cả. Rồi do một chuyến đi xa nhà kéo dài, tôi mất liên lạc với họ. Khi trở về, tôi ngạc nhiên vì không còn thấy A, B và C làm những công việc quen thuộc nữa; qua hỏi thăm, tôi nghe nói công việc trong ngành này giờ do N, M và O đảm nhận, và một số người còn thuê bốn người ngoại quốc tên là Alpha, Beta, Gamma và Delta cho các công việc đại số.

Rồi một ngày nọ, tôi tình cờ bắt gặp lão D đang cuốc đất dưới nắng trong khu vườn nhỏ trước căn nhà tranh của lão. D là một lão nông già thỉnh thoảng vẫn được gọi đến để phụ giúp A, B và C. "Tôi có biết họ không ư, thưa ông?" lão trả lời, "Ôi chao, tôi biết họ từ hồi họ còn là những cậu bé tẹo teo nằm trong ngoặc đơn cơ. Cậu A là một chàng trai khôi ngô, thưa ông, mặc dù tôi lúc nào cũng bảo, cứ xét về lòng tốt thì cậu B vẫn là nhất. Tôi với họ đã cùng làm biết bao nhiêu việc, thưa ông, dẫu tôi chẳng bao giờ tham gia đua chen hay mấy thứ tương tự, chỉ làm lao động chân tay thuần túy thôi, như ông thấy đấy. Dạo này tôi hơi già yếu và cứng khớp rồi, thưa ông—chỉ quẩn quanh bới đất trong vườn này nuôi một ít lôgarit, hoặc nhân giống một hai cái mẫu số chung thôi. Nhưng ông Euclid vẫn dùng tôi cho mấy cái mệnh đề của ông ấy, đúng thế đấy."

Từ lời kể dông dài của ông lão, tôi mới biết được cái kết sầu thảm của những người quen cũ. Lão kể, không lâu sau khi tôi rời thành phố, C bị ốm. Số là A và B đã thi chèo thuyền trên sông để cá cược, còn C thì chạy trên bờ rồi ngồi ngay trước luồng gió lùa. Dĩ nhiên là C bị cảm lạnh và đổ bệnh. A và B về nhà thấy C đang nằm liệt giường không thể tự chăm sóc. A lắc mạnh người C và bảo: "Dậy đi, C, chúng ta đi xếp gỗ nào." C trông phờ phạc và đáng thương đến mức B phải lên tiếng: "Này A, tớ không đồng ý đâu, cậu ấy không đủ sức xếp gỗ tối nay đâu." C mỉm cười yếu ớt rồi nói: "Có lẽ tớ vẫn xếp được một ít nếu ngồi tựa trên giường." B lúc này thực sự hoảng loạn liền bảo: "Nghe này A, tớ sẽ đi gọi bác sĩ; cậu ấy sắp chết rồi." A nổi giận đáp lại: "Cậu làm gì có tiền mà gọi bác sĩ." "Tớ sẽ quy đồng cậu ấy về phân số tối giản," B kiên quyết nói, "thế nào cũng gọi được bác sĩ." Cuộc đời C lẽ ra vẫn có thể cứu được, nhưng họ lại nhầm lẫn về thuốc. Chai thuốc được đặt trên một cái kệ ở đầu giường, và cô y tá vô tình lấy nó ra khỏi kệ mà không đổi dấu. Sau sai lầm chết người đó, C có vẻ suy sụp rất nhanh. Vào buổi tối ngày hôm sau, khi bóng tối phủ thẫm căn phòng nhỏ, ai nấy đều hiểu rằng giờ phút cuối cùng đã đến gần. Tôi nghĩ ngay cả A cuối cùng cũng bị lay động khi anh ta đứng cúi đầu, ngơ ngác đòi cá cược với bác sĩ về nhịp thở thều thào của C. "A này," C thì thào, "tớ nghĩ tớ đi nhanh lắm rồi." "Cậu nghĩ cậu sẽ đi với tốc độ bao nhiêu, anh bạn già?" A thầm thì. "Tớ không biết," C nói, "nhưng dù sao thì tớ cũng đang đi rồi."—Cái kết đến ngay sau đó. C hồi sức trong chốc lát và hỏi xin một công việc dở dang mà anh đã để lại dưới nhà. A đặt nó vào tay anh và anh trút hơi thở cuối cùng. Khi linh hồn anh bay về trời, A nhìn theo hướng bay với sự ngưỡng mộ sầu thảm. B òa khóc nức nở và sụt sùi: "Hãy cất cái bể nước nhỏ và bộ đồ chèo thuyền cậu ấy hay mặc đi, tớ cảm thấy như mình khó lòng có thể đào mương được nữa."—Đám tang diễn ra đơn sơ và không phô trương. Nó chẳng khác gì một đám tang bình thường, ngoại trừ việc để tỏ lòng tôn kính với giới thể thao và các nhà toán học, A đã thuê hai chiếc xe tang. Cả hai xe cùng xuất phát một lúc, B lái chiếc xe chở khối hình hộp chữ nhật màu đen chứa hài cốt của người bạn tội nghiệp. A ngồi trên băng ghế lái của chiếc xe tang trống rỗng đã hào phóng chấp nhận chấp B xuất phát trước một trăm thước, nhưng vẫn đến nghĩa trang đầu tiên nhờ lái nhanh gấp bốn lần B. (Hãy tính khoảng cách đến nghĩa trang.) Khi chiếc quan tài bằng đá được hạ xuống, quanh ngôi mộ là những hình vẽ bị gãy vỡ trong cuốn sách đầu tiên của Euclid.—Người ta nhận thấy rằng sau cái chết của C, A đã trở thành một con người khác. Anh ta không còn hứng thú đua chen với B nữa, và chỉ đào đất một cách uể uải. Cuối cùng anh ta bỏ hẳn công việc và giải nghệ, sống nhờ vào tiền lãi từ những khoản cá cược.—B thì không bao giờ bình phục sau cú sốc từ cái chết của C; nỗi đau buồn gặm nhấm trí tuệ khiến tâm trí anh trở nên loạn óc. Anh trở nên ủ rũ và chỉ nói những từ đơn âm tiết. Bệnh tình của anh nặng lên nhanh chóng, và chẳng mấy chốc anh chỉ nói bằng những từ có chính tả quy chuẩn, không gây chút khó khăn nào cho người mới bắt đầu học. Nhận thức được tình trạng bấp bênh của mình, anh tự nguyện vào nằm trong trại tâm thần, nơi anh từ bỏ toán học và cống hiến hết mình cho việc viết lại cuốn "Gia đình Robinson trên đảo hoang" bằng những từ chỉ có một âm tiết.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Stephen Leacock

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.