Cuộc đời của những vĩ nhân chiếm một phần lớn trong văn chương của chúng ta. Vĩ nhân quả thực là một điều kỳ diệu. Họ bước đi suốt thế kỷ của mình, để lại dấu chân khắp mọi nơi, tiện tay xé luôn cả lịch trình trên đôi ủng cao su của họ khi họ đi qua. Không thể nào khởi xướng một cuộc cách mạng, một tôn giáo mới, hay bất kỳ sự thức tỉnh quốc gia nào mà không có mặt họ, tự đứng vào vị trí lãnh đạo và vơ vét hết mọi lợi lộc về mình. Thậm chí sau khi chết, họ còn để lại một chuỗi dài những hậu duệ hạng xoàng, nhan nhản trên hàng ghế đầu suốt năm mươi năm lịch sử.
Cuộc đời của vĩ nhân chắc chắn là vô cùng thú vị. Nhưng đôi khi, tôi phải thú thực rằng mình cảm thấy có chút phản ứng ngược, và nảy ra ý nghĩ rằng những người bình thường, tầm thường cũng xứng đáng được viết tiểu sử. Chính vì muốn làm sáng tỏ quan điểm này, tôi viết về cuộc đời của John Smith, một con người chẳng tốt cũng chẳng vĩ đại, mà chỉ là một kẻ bình phàm như bạn, như tôi, và như tất cả chúng ta.
Ngay từ thuở ấu thơ, John Smith chẳng có gì khác biệt so với bạn bè cùng trang lứa. Sự thông minh sớm nở rộ của cậu bé không hề làm các thầy giáo phải kinh ngạc. Sách vở chẳng phải niềm đam mê từ thuở thiếu thời, cũng chẳng có ông lão nào đặt tay lên đầu Smith rồi quả quyết, nhớ lấy lời ông, rằng cậu bé này mai sau sẽ thành danh. Cha cậu cũng chẳng bao giờ nhìn cậu với vẻ sùng bái. Hoàn toàn không! Tất cả những gì cha cậu làm chỉ là băn khoăn liệu Smith là thằng ngốc vì nó không thể làm khác được, hay vì nó nghĩ mình khôn ngoan. Nói cách khác, cậu cũng giống như bạn, như tôi và như tất cả chúng ta.
Trong những môn thể thao vốn là niềm tự hào của giới trẻ thời đó, Smith, không giống như những vĩ nhân, chẳng hề vượt trội hơn đồng loại. Cậu chẳng cưỡi ngựa ra hồn. Chẳng trượt băng ra hồn. Chẳng bơi lội ra hồn. Chẳng bắn súng ra hồn. Chẳng làm được trò trống gì ra hồn. Cậu cũng chỉ giống như chúng ta mà thôi.
Bản tính mạnh mẽ cũng chẳng bù đắp được những khiếm khuyết về thể chất của cậu bé như thường thấy trong các tiểu sử. Ngược lại là đằng khác. Cậu sợ cha mình. Sợ thầy giáo. Sợ chó. Sợ súng. Sợ sấm sét. Sợ địa ngục. Và sợ cả con gái.
Khi chọn nghề nghiệp, cậu bé không hề thể hiện cái khát vọng cháy bỏng cho sự nghiệp đời mình như chúng ta thường thấy ở những người nổi tiếng. Cậu không muốn làm luật sư, vì phải học luật. Không muốn làm bác sĩ, vì phải học y. Không muốn làm doanh nhân, vì phải biết kinh doanh; và cũng chẳng muốn làm giáo viên, vì cậu đã thấy quá nhiều người như thế rồi. Nếu có sự lựa chọn, cậu chỉ muốn làm Robinson Crusoe hoặc Hoàng tử xứ Wales. Cha cậu từ chối cả hai và đẩy cậu vào một cửa hàng tạp hóa.
Tuổi thơ của Smith là như vậy đấy. Khi nó khép lại, chẳng có gì trong diện mạo bên ngoài của cậu cho thấy một thiên tài. Người quan sát tình cờ sẽ chẳng thấy thiên tài nào ẩn giấu sau khuôn mặt rộng, cái miệng to, vầng trán dốc dài và đôi tai cao vút lên đến tận cái đầu cắt tỉa gọn gàng. Chắc chắn là không rồi. Chẳng có thiên tài nào ẩn giấu ở đó cả.
Chỉ một thời gian ngắn sau khi bắt đầu sự nghiệp kinh doanh, Smith bị hành hạ bởi những cơn bệnh khó chịu đầu tiên, thứ mà sau này cậu thường xuyên mắc phải. Nó ập đến vào đêm muộn khi cậu đang trên đường về nhà sau một buổi tối ca hát vui vẻ cùng vài người bạn học cũ. Triệu chứng là vỉa hè nhấp nhô kỳ lạ, đèn đường nhảy múa, và những ngôi nhà xê dịch xảo quyệt tới lui, khiến cậu phải rất tinh mắt mới chọn đúng nhà mình. Có một khao khát mãnh liệt là không muốn uống nước trong suốt cơn bệnh, điều này cho thấy đó rõ ràng là một dạng bệnh dại. Từ đó về sau, những cơn đau đớn này trở thành mãn tính đối với Smith. Chúng có thể ập đến bất cứ lúc nào, nhưng đặc biệt là vào các tối thứ Bảy, ngày đầu tháng, và ngày Lễ Tạ ơn. Cậu luôn có một cơn bệnh dại rất nặng vào đêm Giáng sinh, và sau các kỳ bầu cử thì thực sự kinh khủng.
Có một sự kiện trong cuộc đời Smith mà có lẽ cậu chia sẻ với sự hối tiếc. Vừa mới bước vào tuổi trưởng thành, cậu gặp cô gái xinh đẹp nhất thế gian. Cô ấy khác biệt với tất cả những phụ nữ khác. Cô có chiều sâu tâm hồn hơn người. Smith nhận ra điều đó ngay lập tức. Cô có thể cảm nhận và thấu hiểu những điều mà người thường không thể. Cô thấu hiểu cậu. Cô có khiếu hài hước tuyệt vời và khả năng cảm thụ trò đùa tinh tế. Một tối nọ, cậu kể cho cô nghe sáu câu chuyện cười mình biết, và cô thấy chúng thật tuyệt vời. Chỉ riêng sự hiện diện của cô đã khiến Smith cảm thấy như mình vừa nuốt trọn một buổi hoàng hôn: lần đầu tiên ngón tay cậu chạm nhẹ vào tay cô, cậu cảm thấy một luồng điện chạy khắp người. Chẳng bao lâu sau, cậu nhận ra nếu mình nắm chặt lấy tay cô, cậu có thể cảm thấy một luồng điện tuyệt vời, và nếu ngồi cạnh cô trên ghế sofa, đầu tựa vào tai cô còn tay thì vòng qua người cô khoảng một vòng rưỡi, cậu có thể nhận được cái mà bạn có thể gọi là luồng điện hạng nhất, hạng A-1. Smith tràn ngập ý nghĩ muốn cô luôn ở gần bên mình. Cậu gợi ý một sự sắp đặt, theo đó cô sẽ đến sống cùng nhà với cậu và đích thân chăm lo quần áo cũng như bữa ăn cho cậu. Đổi lại, cô được bao ăn ở, khoảng bảy mươi lăm xu một tuần tiền mặt, còn Smith sẽ làm nô lệ cho cô.
Sau khi Smith làm nô lệ cho người phụ nữ này một thời gian, những ngón tay bé xíu bắt đầu len lỏi vào cuộc đời cậu, rồi đến những ngón tay khác, rồi ngày càng nhiều hơn cho đến khi ngôi nhà chật ních tiếng trẻ thơ. Mẹ của cô ấy cũng bắt đầu len lỏi vào đời cậu, và mỗi lần bà ấy đến là Smith lại lên cơn dại kinh khủng. Kỳ lạ thay, chẳng có đứa trẻ nào bị cướp đi khỏi cuộc đời cậu để trở thành một ký ức buồn thương, thiêng liêng. Ồ không! Những đứa con nhà Smith không phải loại trẻ con đó. Cả chín đứa đều lớn lên thành những cậu nhóc cao lêu nghêu, miệng rộng, tai to vểnh như cha chúng, và chẳng có tài cán gì.
Cuộc đời của Smith dường như chẳng bao giờ đưa cậu đến những bước ngoặt vĩ đại như trong cuộc đời của những vĩ nhân. Đúng là năm tháng trôi qua cũng mang lại đôi chút thay đổi về vận may. Cậu được chuyển từ quầy băng đô sang quầy cổ áo trong cửa hàng tạp hóa của mình, từ quầy cổ áo sang quầy quần nam, và từ quầy quần nam sang quầy sơ mi thời trang nam. Sau đó, khi tuổi già ập đến và sức làm việc kém đi, họ lại chuyển cậu xuống từ quầy sơ mi thời trang nam về quầy quần nam, và cứ thế quay lại quầy băng đô. Và khi cậu đã quá già, họ sa thải cậu để thuê một thằng nhóc với cái miệng rộng bốn inch và mái tóc màu vàng hoe, kẻ làm tất cả những gì Smith có thể làm với chỉ một nửa số tiền lương. Đó là sự nghiệp thương mại của John Smith: nó chẳng thể sánh được với ông Gladstone, nhưng lại không khác mấy so với sự nghiệp của bạn đâu.
Smith sống thêm năm năm nữa sau đó. Các con trai nuôi ông. Chúng không muốn, nhưng buộc phải làm vậy. Khi về già, sự minh mẫn và kho tàng giai thoại của ông không còn là niềm vui cho bất cứ ai ghé thăm nữa. Ông kể bảy câu chuyện và biết sáu câu đùa. Những câu chuyện là những thứ dài dòng kể về chính ông, còn những câu đùa thì về một người bán hàng lưu động và một mục sư Giám lý. Dù sao thì cũng chẳng ai ghé thăm ông, nên điều đó chẳng quan trọng.
Ở tuổi sáu mươi lăm, Smith đổ bệnh, và sau khi được điều trị đúng cách, ông qua đời. Một tấm bia mộ được dựng lên trên mộ ông, với một bàn tay chỉ về hướng Bắc-Đông-Bắc.
Nhưng tôi nghi ngờ liệu ông ấy có bao giờ đến được nơi đó không. Ông ấy quá giống chúng ta.