Tại một nhà ga nhỏ nào đó giữa Oxford và Guildford — tôi xin phép không tiện nêu tên — tôi đã lỡ chuyến tàu nối tiếp hoặc tính toán sai lịch trình khiến bản thân bị kẹt lại ở đó hơn một tiếng đồng hồ. Tôi vốn thích việc chờ đợi ở các nhà ga xe lửa, nhưng nơi này chẳng lấy gì làm sang trọng cho cam. Trên sân ga chẳng có gì ngoài một chiếc máy bán sô-cô-la tự động hăng hái nuốt chửng những đồng xu cắc nhưng chẳng nhả ra mẩu sô-cô-la nào tương ứng, cùng một quầy bán báo nhỏ với vài tờ sót lại của một cơ quan ngôn luận đế quốc rẻ tiền mà ta cứ tạm gọi là Daily Wire. Đó là tờ báo đế quốc nào cũng chẳng quan trọng, bởi chúng đều ra rả nói chung một giọng điệu.
Dù đã quá quen thuộc với nội dung ấy, tôi vẫn nghiêm túc đọc nó trong lúc thong thả bước ra khỏi nhà ga và đi lên con đường làng. Tờ báo mở đầu bằng một câu phán xanh rờn rằng những kẻ Cấp tiến đang kích động chiến tranh giai cấp. Nó tiếp tục bàn luận rằng chẳng có gì góp phần làm cho Đế quốc của chúng ta thêm hạnh phúc và đáng tự hào — từ danh sách hiển hách những vinh quang mà tự bạn có thể kể ra, sự thịnh vượng của mọi tầng lớp tại các thành phố lớn, những ngôi làng đông đúc ngày một phát triển, cho đến sự thành công trong quyền cai trị của ta ở Ireland, v.v. — bằng tinh thần sẵn sàng đậm chất Anglo-Saxon của mọi tầng lớp trong Quốc gia “cùng nhau chung tay góp sức một cách nhiệt thành.” Báo chí khẳng định chính điều này, và chỉ điều này thôi, đã cứu chúng ta khỏi những kinh hoàng của Cuộc cách mạng Pháp. “Thật dễ dàng cho phe Cấp tiến,” nó tiếp tục với giọng điệu vô cùng trang trọng, “khi đem các công tước ra làm trò đùa. Rất ít trong số những quý ông cách mạng ấy từng dành cho người nghèo dù chỉ một nửa sự quan tâm chân thành, lòng vị tha bền bỉ, và sự kiên nhẫn đậm chất Cơ đốc giáo mà các đại điền chủ của đất nước này đã dành cho họ. Chúng ta hoàn toàn tin chắc rằng nhân dân Anh, với sự khôn ngoan vững vàng vốn có, sẽ thích đặt mình trong tay các quý ông Anh quốc hơn là rơi vào móng vuốt nhơ nhớp của những tên cướp biển Xã hội chủ nghĩa.”
Đúng lúc đọc đến đoạn này, tôi suýt đâm sầm vào một người đàn ông. Bất chấp sự đông đúc và phát triển của những ngôi làng nước ta, anh ta dường như là bóng người duy nhất trong bán kính cả dặm, nhưng con đường mòn tôi đang đi bỗng uốn khúc và thu hẹp lại đầy bất ngờ, khiến tôi suýt hất văng anh ta khỏi chiếc cổng mà anh đang tựa vào. Tôi khựng lại để cất lời xin lỗi, và nhận thấy anh có vẻ sẵn sàng trò chuyện, thậm chí còn tỏ ra vui mừng một cách đáng thương, tôi bèn ném tờ Daily Wire qua hàng rào rồi bắt chuyện với anh. Anh khoác trên mình những mảnh tàn tích của một bộ quần áo tươm chỉnh, và gương mặt anh mang nét tao nhã bình dân thường thấy ở những người thợ may hay thợ đồng hồ tiểu thủ công nghiệp, những người nghèo làm nghề ngồi một chỗ. Phía sau anh, một cụm cây mùa đông xoắn xuýt đứng trơ trọi và xơ xác y hệt như chính con người anh, nhưng tôi cho rằng bi kịch mà anh tượng trưng không chỉ là một ảo ảnh xuất phát từ khu rừng ma quái ấy. Nét mặt anh hằn lên một vẻ cố định, tố cáo rằng anh là một trong số những kẻ mà việc duy trì sự sống qua ngày không chỉ chật vật với thể xác, mà còn đầy giằng xé trong tâm hồn.
Anh vốn là một người sinh ra ở London, và vẫn giữ được giọng điệu cảm động của những con phố nơi tôi đang là kẻ tha hương; nhưng anh đã sống gần như cả đời ở vùng thôn quê này; và anh bắt đầu kể cho tôi nghe những chuyện sự vụ nơi đây theo cái cách lộn xộn, đầu đuôi lẫn lộn mà người nghèo thường dùng để bàn tán về những bậc quyền thế xung quanh họ. Những cái tên cứ xuất hiện rồi vụt tắt trong câu chuyện giống như những câu thần chú, hoàn toàn chẳng có lấy một lời giải thích tiểu sử nào đi kèm. Đặc biệt, cái tên của một người gọi là Sir Joseph cứ lặp đi lặp lại với sự hiện diện khắp nơi như một vị thần linh. Tôi ngầm hiểu Sir Joseph là vị điền chủ lớn nhất trong vùng; và khi bức tranh hỗn độn dần mở ra, tôi bắt đầu hình dung rõ nét và chẳng mấy dễ chịu gì về Sir Joseph. Người ta nhắc đến ông ta bằng một giọng điệu kỳ lạ, vừa lạnh lùng lại vừa suồng sã, giống như cách một đứa trẻ nói về mẹ kế hoặc một người bảo mẫu bất đắc dĩ; một điều gì đó thật gần gũi nhưng tuyệt đối chẳng có chút dịu dàng nào; một sự hiện diện luôn chực chờ bên giường ngủ và mâm cơm của bạn; kẻ bắt bạn phải thế này và cấm bạn phải thế khác, với một sự thất thường vừa lạnh lẽo lại vừa mang tính cá nhân sâu sắc. Dường như Sir Joseph chẳng được lòng ai, nhưng ông ta lại là “cái tên quen thuộc trong mọi mái nhà.” Ông ta không hẳn là một nhân vật công chúng mà giống một thứ vị thần tư gia hay một đấng toàn năng hơn. Người đàn ông trò chuyện với tôi cho biết anh đã “gặp rắc rối,” và rằng Sir Joseph đã “đối xử khá tệ” với anh.
Và dưới vòm trời mây xám bạc ấy, với hậu cảnh là những hàng cây bị sương giá cắn phá và gió quật tả tơi, người đàn ông nhỏ bé gốc London đã kể cho tôi nghe một câu chuyện, dẫu là thật hay giả đi nữa, cũng đau lòng chẳng kém gì Romeo và Juliet.
Anh đã gầy dựng lên tại ngôi làng này một cửa tiệm nhiếp ảnh nhỏ, và đang đính hôn với một cô gái làm ở một căn nhà gác cổng, người mà anh đem lòng yêu tha thiết. “Tôi là cái loại người tốt hơn hết là nên lập gia đình,” anh nói; và bất chấp vóc dáng mảnh khảnh của anh, tôi hiểu anh ngụ ý điều gì. Nhưng Sir Joseph, và đặc biệt là vợ của Sir Joseph, không muốn có một thợ chụp ảnh trong làng; nó làm cho mấy cô gái trở nên điệu đà, hoặc có lẽ họ không ưa người thợ ảnh cụ thể này. Anh làm việc quần quật cho đến khi vừa đủ tiền để kết hôn một cách đàng hoàng; và ngay trước thềm đám cưới, hợp đồng thuê nhà hết hạn, và Sir Joseph xuất hiện trong toàn bộ sự hào nhoáng của ông ta. Ông ta từ chối gia hạn hợp đồng; và anh cuống cuồng đi tìm chỗ khác. Nhưng Sir Joseph có mặt ở khắp mọi nơi; và toàn bộ vùng đất đó đã khép cửa với anh. Trên khắp xứ sở ấy, anh không thể tìm nổi một cái lán dù chỉ để đưa người vợ sắp cưới về rước dâu. Anh kêu cứu và giãi bày; nhưng anh bị ghét bỏ vì mang tiếng là một kẻ mị dân, cũng như vì cái nghề thợ ảnh. Khi ấy, có lẽ một đám mây đen kéo ngang qua bầu trời mùa đông; bởi tôi thừa biết chuyện gì sắp sửa xảy ra. Tôi thậm chí quên mất anh đã dùng những từ ngữ nào để kể về Tự nhiên khi nổi giận và được giải phóng. Nhưng tôi vẫn thấy rõ, như thể trong một bức ảnh, những thớ cơ xám ngắt của những tán cây mùa đông nhô lên cứng ngắc như những sợi dây thừng căng chật, cứ như thể toàn bộ Tự nhiên đang chịu hình phạt trên giá tra tấn.
“Cô ấy buộc phải rời đi,” anh nói.
“Chẳng lẽ bố mẹ cô ấy không...” tôi bắt đầu, rồi ngập ngừng trước từ “tha thứ.”
“Ồ, người nhà cô ấy thì tha thứ,” anh nói. “Nhưng Phu nhân...”
“Phu nhân tạo ra mặt trời, mặt trăng và các vì sao cơ mà,” tôi nói với vẻ sốt ruột. “Thế nên dĩ nhiên bà ta có quyền đứng vào giữa một người mẹ và đứa con đứt ruột đẻ ra rồi.”
“Vâng, nghe có vẻ hơi nhẫn tâm thật đấy...” anh bắt đầu, giọng nghẹn ngào.
“Nhưng lạy Chúa, anh bạn,” tôi kêu lên, “đây đâu phải là chuyện nhẫn tâm! Đây là sự độc ác vô thần và vô đạo đức. Nếu cái ông Sir Joseph của anh mà hiểu được những cảm xúc tội lỗi mà ông ta đang đùa giỡn, thì ông ta đã gây ra cho anh một tội ác mà ở nhiều quốc gia Cơ đốc giáo, thể nào ông ta cũng bị đâm một nhát dao vào người.”
Người đàn ông tiếp tục nhìn đăm đăm qua những cánh đồng đóng băng với vẻ cau có. Quả thực anh kể câu chuyện của mình với sự uất hận thực sự, dù nó là thật, giả, hay chỉ là sự phóng đại. Chắc chắn anh đang chán nản và chịu tổn thương; nhưng anh dường như chẳng thể nghĩ ra nổi một lối thoát nào. Cuối cùng, anh cất lời:
“Thế mới nói, cõi đời này thối nát lắm; mong rằng có một thế giới tốt đẹp hơn.”
“Amen,” tôi đáp. “Nhưng khi nghĩ đến Sir Joseph, tôi lại hiểu vì sao con người ta từng mong ước có một thế giới tồi tệ hơn thế này.”
Rồi chúng tôi chìm vào im lặng suốt một hồi lâu và cảm nhận cái lạnh của ngày đông đang len lỏi dâng lên, và cuối cùng tôi cất lời, một cách cụt lủn:
“Hôm nọ tại một buổi họp Ngân sách, tôi có nghe được...”
Anh bỏ hai khuỷu tay khỏi thanh rào và dường như thay đổi từ đầu đến chân giống như một kẻ vừa ngáp vừa tỉnh giấc ngủ. Anh nói với một giọng điệu hoàn toàn mới, lớn tiếng hơn nhưng lại tỏ ra bất cần hơn hẳn: “À vâng, thưa ngài... cái vụ Ngân sách này ấy mà... bọn Cấp tiến đang làm hại nước hại dân quá trời.”
Tôi chăm chú lắng nghe, và anh tiếp tục nói. Anh nói với một vẻ cẩn trọng đến từng chi tiết: “Kích động chiến tranh giai cấp; tôi gọi đích danh là thế đấy. Chứ lị, cái gì đã tạo nên Đế quốc của chúng ta nếu không phải là sự sẵn sàng của mọi tầng lớp cùng nhau chung tay góp sức một cách nhiệt thành chứ.”
Anh đi đi lại lại vài bước trên con ngõ nhỏ và giậm chân vì lạnh. Rồi anh nói: “Ý tôi là, còn cái gì khác đã cứu chúng ta khỏi những kinh hoàng của Cuộc cách mạng Pháp nữa cơ chứ?”
Trí nhớ của tôi rất tốt, và tôi nín thở chờ đợi câu nói tiếp theo vang lên. “Họ có thể chế giễu các Công tước; chứ tôi thì muốn thấy họ sống tử tế, theo đạo Cơ đốc và kiên nhẫn được bằng một nửa đám điền chủ xem nào. Thưa ngài, xin nói cho ngài hay,” anh quay phắt lại phía tôi với phong thái dứt khoát của một kẻ vừa tung ra một nghịch lý. “Nhân dân Anh thừa sự khôn ngoan, và họ thà nằm trong tay các quý ông còn hơn rơi vào móng vuốt của một lũ đạo tặc Xã hội chủ nghĩa.”
Tôi dâng trào một cảm giác khó tả rằng mình nên vỗ tay tán thưởng, cứ như thể tôi đang tham dự một cuộc mít tinh công cộng vậy. Sự tách rời điên rồ trong tâm hồn con người ấy giữa trải nghiệm thực tế của bản thân và thứ lý thuyết có sẵn chỉ là một điển hình cho những gì đang bao trùm một phần tư nước Anh. Khi anh quay lưng bước đi, tôi nhìn thấy tờ Daily Wire nhô ra từ chiếc túi áo xơ xác của anh. Anh chào tạm biệt tôi giữa một mớ khẩu hiệu rôm rả, rồi lầm lũi bước đi dọc con đường. Tôi dõi theo bóng anh ngày một nhỏ dần giữa không gian xanh ngút ngàn của miền quê; y như cách Người Tự do đang ngày một nhỏ bé dần trên đồng quê nước Anh.