Trong một thị trấn bằng đá nhỏ bé, xám xịt nằm tại một trong những thung lũng Yorkshire vĩ đại vốn đầy ắp dấu ấn lịch sử, tôi đã bước vào một khán phòng và tận mắt chứng kiến vở kịch rối cổ xưa, hệt như cách mà cha ông chúng ta đã thưởng lãm năm trăm năm về trước. Vở kịch này được chuyển ngữ đầy xuất sắc từ nguyên tác tiếng Đức cổ, và đó chính là câu chuyện gốc về Faust. Những con rối vừa mang nét hài hước, lại vừa đầy sức thuyết phục; nhưng nếu bạn không thể vừa cười một sự vật mà vẫn tin vào nó, thì bạn chẳng có việc gì để làm ở thời Trung Cổ cả. Thậm chí, nói rộng ra, là chẳng có việc gì để làm trên thế gian này.
Vở kịch rối mà tôi đang nói tới, theo tôi biết, thuộc về thế kỷ mười lăm; và quả thực, toàn bộ truyền thuyết về Tiến sĩ Faustus đều mang màu sắc của cái thời đại kỳ dị mà có phần ảm đạm đó. Thật không may là chúng ta thường chỉ biết đến một sự vật đã qua thông qua cái đuôi của nó. Chúng ta chỉ nhớ về ngày hôm qua qua những ánh hoàng hôn. Có rất nhiều ví dụ về điều này. Một trong số đó là Napoleon. Chúng ta luôn nghĩ về ông như một bạo chúa già nua, béo tốt, cai trị châu Âu bằng một cỗ máy quân sự tàn nhẫn. Nhưng như Lord Rosebery từng nói, đó chỉ là "Giai đoạn cuối"; hoặc ít nhất là giai đoạn áp chót. Trong phần rực rỡ và đáng kinh ngạc nhất của sự nghiệp, khoảng thời gian làm nên sự bất tử cho ông, Napoleon là một chàng trai trẻ, một chàng trai không đến nỗi tệ, với cái đầu cứng rắn và đầy hoài bão, nhưng lại yêu một người phụ nữ một cách chân thành, và nhiệt thành ủng hộ một lý tưởng: lý tưởng về sự công bằng và bình đẳng của người Pháp.
Một ví dụ khác chính là thời Trung Cổ, thời đại mà chúng ta cũng chỉ nhớ đến thông qua mùi hương của sự tàn lụi cuối cùng. Chúng ta nghĩ về đời sống thời Trung Cổ như một vũ điệu của thần chết, đầy rẫy lũ quỷ, những tội lỗi chết người, bệnh phong và việc thiêu sống những kẻ dị giáo. Nhưng đó đâu phải là cuộc sống của thời Trung Cổ, mà là cái chết của thời đại đó. Đó là linh hồn của Louis XI và Richard III, chứ không phải của Louis IX và Edward I.
Câu chuyện ngụ ngôn nghiệt ngã nhưng không hề độc hại về Tiến sĩ Faustus, với lời khiển trách nhắm vào sự kiêu ngạo thuần túy của tri thức, nghe thật đanh thép và nghiêm khắc; nhưng nó không phải là ví dụ công bằng nhất về tâm hồn thời Trung Cổ ở trạng thái hạnh phúc và lành mạnh nhất. Trái tim của thời Trung Cổ đích thực có lẽ được tìm thấy rõ hơn trong câu chuyện cao quý về Tannhauser, nơi cây gậy chết khô đâm chồi nảy lộc để quở trách vị giáo hoàng từng tuyên bố rằng ngay cả một con người cũng không thể chịu đựng nổi sức nặng của nỗi đau khổ và sự tha thứ.
Tuy nhiên, trong vở kịch vẫn tồn tại hai tư tưởng nhân văn vĩ đại mà tâm trí thời Trung Cổ chưa bao giờ đánh mất, ngay cả trong những cơn ác mộng đen tối nhất của sự suy tàn. Đó là hai trò đùa lớn của thời Trung Cổ, cũng như là hai trò đùa vĩnh cửu của nhân loại. Bất cứ nơi nào hai trò đùa ấy tồn tại, ở đó vẫn còn một chút hy vọng và sự lành mạnh; bất cứ nơi nào chúng vắng bóng, sự kiêu ngạo và điên rồ sẽ lên ngôi. Ý tưởng thứ nhất là người nghèo nên chiến thắng người giàu. Ý tưởng thứ hai là người chồng nên sợ vợ.
Tôi từng nghe nói rằng dưới đầu gối có một điểm mà nếu gõ vào, chân sẽ tự động nhảy lên; và nếu bạn không nhảy, nghĩa là bạn bị điên. Tôi tin rằng trong tâm hồn con người cũng có những điểm như thế. Khi tinh thần con người không nhảy lên vì vui sướng trước một trong hai trò đùa cổ xưa kia, thì tinh thần đó chắc chắn đã bị tê liệt không thể cứu chữa. Vẫn còn hy vọng cho những người đã rơi xuống địa ngục của lòng tham và sự áp bức kinh tế (ít nhất tôi hy vọng là vậy, vì chính chúng ta cũng đang là những con người như thế), nhưng không có hy vọng nào cho một dân tộc không cảm thấy hả hê trước ý tưởng trừu tượng về việc một gã nông dân chơi xỏ một gã hoàng tử. Vẫn còn hy vọng cho những kẻ lười biếng và ngoại tình, cho những người đàn ông bỏ bê vợ mình hay những người đàn ông đánh đập vợ mình. Nhưng chẳng có hy vọng nào cho những gã đàn ông không dám tự hào rằng mình bị vợ bắt nạt.
Ý tưởng đầu tiên, ý tưởng về việc kẻ dưới cùng trỗi dậy và chiến thắng, được thể hiện trong vở kịch rối này qua nhân vật Caspar, người hầu của Tiến sĩ Faustus. Những kẻ hoài cổ ủy mị, luôn luyến tiếc thời phong kiến, đôi khi than phiền rằng thời buổi này kẻ dưới cũng bằng vai phải lứa với chủ. Nhưng hầu hết các câu chuyện thực tế thời phong kiến đều xoay quanh ý tưởng rằng "Jack" còn giỏi hơn cả chủ của mình, và chắc chắn là như vậy trong trường hợp của Caspar và Faust. Vở kịch kết thúc với sự đày đọa dành cho vị tiến sĩ học cao hiểu rộng lừng danh, tiếp nối là một điệu nhảy vui tươi, sinh động của Caspar, người vừa được bổ nhiệm làm người canh gác thành phố.
Nhưng còn có một nét mỉa mai sắc bén hơn nữa của thời Trung Cổ ở phần trước của vở kịch. Vị tiến sĩ uyên bác đã lục lọi khắp các thư viện trên thế gian để tìm ra một công thức quý hiếm, thứ mà giờ đây hầu như đã thất truyền, để có thể điều khiển các thần linh địa ngục. Cuối cùng, ông kiếm được tập sách quý, mở đúng trang cần thiết, rồi để nó trên bàn trong khi đi tìm những vật dụng ma thuật khác. Người đầy tớ bước vào, đọc được công thức, và lập tức trở thành hoàng đế của các linh hồn nguyên thủy. Hắn hành hạ chúng tơi bời. Hắn triệu hồi rồi lại xua đuổi chúng liên tục nhanh như một chiếc piston hoạt động hết công suất; hắn bắt chúng bay đi bay lại giữa nhà của vị tiến sĩ và những nơi cư ngụ không thể gọi tên của chúng cho đến khi lũ quỷ kiệt sức vì tức giận và mệt mỏi. Đó là tất cả những gì tinh túy nhất của thời Trung Cổ: ý tưởng về những kẻ san bằng vĩ đại, về vận may và tiếng cười; ý tưởng về một khiếu hài hước dám thách thức và chế ngự cả địa ngục.
Một trong những điểm thú vị nhất của vở kịch khi được trình diễn tại thị trấn Yorkshire này là người đầy tớ Caspar được cho nói giọng Yorkshire, thay vì phương ngữ nông thôn nước Đức mà hắn nói trong nguyên tác. Điều đó cũng mang hơi hướng của bầu không khí tốt lành thời bấy giờ. Trong những bức tranh và bài thơ cổ ấy, người ta luôn làm cho mọi thứ sống động bằng cách địa phương hóa chúng. Do đó, thật kỳ lạ, chi tiết duy nhất không có trong phiên bản Trung Cổ cũ lại chính là chi tiết mang đậm chất Trung Cổ nhất.
Cái trò đùa cổ xưa và đầy tính Cơ Đốc giáo khác, rằng người vợ là một nỗi khiếp sợ thánh thiện, xuất hiện ở cảnh cuối, nơi vị tiến sĩ (người mặc chiếc áo khoác lông thú suốt cả vở kịch, để trông có vẻ giàu sang và tinh tế một cách khó ưa) đang cố gắng trốn chạy khỏi lũ quỷ báo thù, và gặp lại người đầy tớ cũ trên đường phố. Người đầy tớ tử tế chỉ cho ông ta một ngôi nhà có cánh cửa màu xanh, và khuyên Tiến sĩ Faustus nên vào đó lánh nạn. "Mụ vợ già của tôi sống ở đó," hắn nói, "và lũ quỷ còn sợ mụ hơn ông sợ chúng nữa." Faustus không nghe theo lời khuyên này, mà cứ tiếp tục trầm ngâm suy tư (đó là sai lầm của ông ta từ đầu đến cuối) cho đến khi đồng hồ điểm mười hai giờ, và những giọng nói kinh hoàng vang lên bằng tiếng Latin trên thiên đàng. Thế là Faustus, trong chiếc áo khoác lông thú của mình, bị những con quỷ nhỏ màu đen lôi đi; và đó là kết cục xứng đáng cho một kẻ Trí thức.