Khi các nhà khoa học (hoặc thường là những kẻ hay bàn chuyện khoa học) nói đến việc nghiên cứu lịch sử hoặc xã hội loài người một cách khoa học, họ luôn quên mất rằng có hai vấn đề hoàn toàn khác biệt cùng nằm trong đó. Có thể một số sự thật về thể chất đi đôi với một số sự thật về tâm hồn, nhưng điều đó hoàn toàn không có nghĩa là việc nắm bắt được những sự thật thể chất ấy đồng nghĩa với việc thấu hiểu những chuyện của tâm hồn. Một người có thể viện dẫn rất uyên bác rằng một sự pha trộn chủng tộc nào đó tạo nên một cộng đồng hạnh phúc, nhưng anh ta hoàn toàn có thể sai lầm (và thường là thế) về việc cộng đồng nào mới thực sự hạnh phúc. Một người có thể giải thích một cách khoa học rằng một kiểu hình thể chất nhất định gắn liền với một kẻ thực sự tồi tệ, nhưng anh ta hoàn toàn có thể sai lầm (và thường là thế) về việc loại người nào mới thực sự tồi tệ. Do đó, toàn bộ lập luận của anh ta trở nên vô dụng, bởi anh ta chỉ hiểu được một nửa của phương trình.
Loại giáo sư đại học tẻ nhạt hơn có thể đến gặp tôi và nói: “Người Celt vốn thất bại; hãy nhìn vào người Ireland chẳng hạn.” Để rồi tôi sẽ đáp lại rằng: “Anh có thể biết tất cả về người Celt; nhưng rõ ràng anh chẳng biết gì về người Ireland cả. Người Ireland chẳng hề thất bại chút nào, trừ khi việc phiêu bạt từ quê hương mình ra khắp phần lớn thế giới được coi là thất bại, và nếu vậy thì người Anh cũng thất bại nốt.” Một kẻ với cái đầu lồi lõm có thể nói với tôi (như một lời chúc năm mới): “Những kẻ ngốc đều có hộp sọ nhỏ,” hay đại loại thế. Và tôi sẽ đáp rằng: “Để chắc chắn điều đó, anh phải là một người rành mạch cả về mặt thể chất lẫn tinh thần. Chưa đủ nếu anh chỉ nhận ra một cái hộp sọ nhỏ khi nhìn thấy nó. Anh còn cần phải nhận ra một kẻ ngốc khi nhìn thấy hắn; và tôi nghi ngờ rằng anh chẳng thể nhận ra một kẻ ngốc khi thấy hắn đâu, ngay cả sau một hình thức quen biết lâu năm và thân thiết nhất.”
Vấn đề với hầu hết các nhà xã hội học, tội phạm học, v.v., là trong khi sự hiểu biết của họ về các chi tiết chuyên môn rất cặn kẽ và tinh tế, thì sự hiểu biết của họ về con người và xã hội – những đối tượng mà các chi tiết ấy được áp dụng lên – lại vô cùng hời hợt và ngớ ngẩn. Họ biết mọi thứ về sinh học, nhưng hầu như chẳng biết gì về cuộc sống. Chẳng hạn, quan niệm của họ về lịch sử thật rẻ tiền và kém học thức. Do đó, một giáo sư nổi tiếng nào đó nhưng ngu ngốc đã đo hộp sọ của Charlotte Corday để xác định kiểu người phạm tội; ông ta không có đủ kiến thức lịch sử để biết rằng nếu thực sự có một “kiểu người phạm tội” nào đó, thì Charlotte Corday chắc chắn không hề có nó. Tôi tin là sau đó người ta hóa ra lại phát hiện cái hộp sọ ấy vốn chẳng phải của Charlotte Corday chút nào; nhưng đó lại là một câu chuyện khác. Vấn đề nằm ở chỗ tội nghiệp cho ông lão nọ, ông ta đang cố gắng ghép nối tâm trí của Charlotte Corday với hộp sọ của cô mà chẳng hề biết chút gì về tâm trí cô cả.
Nhưng ngày hôm qua, tôi còn bắt gặp một ví dụ thô thiển và giật gân hơn thế nữa.
Trên một tờ tạp chí phổ thông có đăng một bài viết quen thuộc về tội phạm học; bàn về việc liệu những kẻ ác có thể trở thành người tốt nếu đại não của chúng bị tháo tung ra. Vì những kẻ ác nhất mà tôi biết đều quá giàu có và quyền lực để có thể chịu đựng một quá trình như vậy, nên sự suy đoán đó chẳng làm tôi bận tâm. Tuy nhiên, tôi luôn đau đớn nhận ra một sự vắng bóng kỳ lạ những bức chân dung của các tỷ phú đương thời trong những bộ sưu tập các tấm gương talam tồi tệ ấy; hầu hết những bức chân dung mà chúng ta được kêu gọi để quan sát đường nét của chiếcếc mũi hay đường cong của vầng trán dường như lại là chân dung của những con người đau khổ bình thường, những kẻ ăn cắp vì đói khát hoặc giết người vì cơn thịnh nộ. Đặc điểm thể chất dường như biến đổi vô tận; đôi khi đó là cái đầu vuông vức đáng chú ý, đôi khi là cái đầu tròn không lẫn vào đâu được; đôi khi các nhà bác học thu hút sự chú ý vào phần sau của đầu phát triển bất thường, đôi khi lại là sự thiếu hụt nổi bật của phần đầu ấy. Tôi đã cố gắng tìm xem đâu là yếu tố bất biến, là dấu hiệu vĩnh cửu duy nhất của kiểu người phạm tội mang tính khoa học; sau khi phân loại cặn kẽ, tôi buộc phải đi đến kết luận rằng nó nằm ở việc... nghèo.
Nhưng chính giữa những bức hình trong bài viết này, tôi đã nhận cú sốc cuối cùng; sự bừng ngộ đã để lại trong tôi nhận thức sâu sắc rằng các nhà tội phạm học thường dốt nát hơn cả tội phạm. Giữa những khuôn mặt đói khát, cay đắng nhưng hoàn toàn mang dáng vẻ con người ấy, xuất hiện một cái đầu, gọn gàng nhưng lỗi thời, với lớp phấn bột của thế kỷ 18 và một vẻ chỉnh chu đến mức gần như ra điều kiện, thể hiện những quy chuẩn của tầng lớp trung lưu thượng lưu vào khoảng năm 1790. Khuôn mặt gầy gò và ngẩng cao một cách cứng nhắc, đôi mắt nhìn chằm chằm về phía trước với sự chân thành đến đáng sợ, đôi môi mím lại với sự kiên định anh hùng; tất cả càng trở nên đáng thương hơn vì một sự tinh tế và thiếu hụt sức mạnh nam tính nào đó. Không cần biết đó là ai, người ta cũng có thể đoán được rằng đây là một con người theo phong cách Brutus của Shakespeare, một con người có những ý định trong sáng đến nhói lòng, có xu hướng biến chính quyền thành một cỗ máy thuần túy phục vụ đạo đức, rất nhạy cảm trước lời buộc tội thiếu nhất quán và hơi kiêu hãnh một chút về cuộc đời trong sạch và đáng kính của chính mình. Tôi dám nói rằng tôi gần như đã nhận ra điều này chỉ từ khuôn mặt ấy, ngay cả khi tôi không biết đó là ai.
Nhưng tôi lại biết đó là ai. Đó chính là Robespierre. Và bên dưới bức chân dung của nhà luân lý học tái nhợt và quá mức hăng hái này là những dòng chữ đáng chú ý sau: “Sự thiếu hụt các bản năng đạo đức,” theo sau là đại ý rằng ông ta không biết dung thứ là gì (điều này hoàn toàn sai sự thật), và một vài điều nhảm nhí về chiếc trán lùi, một đặc điểm mà ông ta chia sẻ với Louis XVI cùng một nửa số người sống vào thời đại của ông ấy cũng như của chúng ta.
Chính lúc đó, tôi đã đo lường được khoảng cách kinh ngạc giữa sự hiểu biết và sự dốt nát của khoa học. Chính lúc đó, tôi biết rằng toàn bộ ngành tội phạm học có thể còn tệ hơn cả vô giá trị, bởi sự dốt nát tột cùng của nó đối với chất liệu con người mà nó đang bàn tới. Kẻ nào dám nói rằng Robespierre thiếu hụt các bản năng đạo đức là kẻ hoàn toàn không đáng được tính đến trong mọi sự cân nhắc về đạo đức. Hắn ta cũng có thể nói rằng John Bunyan thiếu hụt các bản năng đạo đức vậy. Bạn có thể nói rằng Robespierre bệnh hoạn và mất cân bằng, và bạn cũng có thể nói điều tương tự về Bunyan. Nhưng nếu hai người đó bệnh hoạn và mất cân bằng thì họ bệnh hoạn và mất cân bằng vì cảm nhận quá nhiều về đạo đức, chứ không phải vì cảm nhận quá ít. Bạn có thể nói nếu thích rằng Robespierre bị điên (theo một cách tiêu cực nào đó). Nhưng nếu ông ta điên thì ông ta điên vì đạo đức. Ông ta cùng một nhóm những con người sắc sảo và hiếu chiến, những kẻ không đủ kiên nhẫn về mặt trí tuệ trước sự bất hợp lý và sai trái, đã quả quyết rằng châu Âu không được phép để cho mọi ngõ ngách bị bóp nghẹt bởi các phe nhóm đầu sỏ và những bí mật nhà nước vốn đã bốc mùi hôi thối. Công việc đó là vĩ đại nhất từng được giao phó cho con người thực hiện, ngoại trừ việc mà Kitô giáo đã làm khi kéo châu Âu ra khỏi vực thẳm dã man sau Đêm trường Trung cổ. Nhưng họ đã làm được điều đó, và không ai khác có thể làm nổi.
Chắc chắn chúng ta không thể làm nổi điều đó. Chúng ta không sẵn sàng chiến đấu với cả châu Âu chỉ vì một vấn đề công lý. Chúng ta không sẵn sàng ném tầng lớp quyền lực nhất của mình làm đồ phế thải cho người ngoại quốc; chúng ta không sẵn sàng đập tan các điền trang lớn chỉ bằng một nhát đánh; chúng ta không sẵn sàng phó thác bản thân vào một khoảnh khắc khủng khiếp của sự tan rã hoàn toàn để khiến mọi thứ trở nên minh bạch và mọi con người cảm thấy đáng kính từ nay về sau. Chúng ta không đủ mạnh mẽ để được mạnh mẽ như Danton. Chúng ta không đủ mạnh mẽ để được yếu đuối như Robespierre. Dường như chỉ có một điều duy nhất chúng ta có thể làm. Giống như một đám trẻ con, chúng ta có thể chơi đùa trên bãi chiến trường cổ xưa này; chúng ta có thể bới tung xương cốt và hộp sọ của những kẻ bạo chúa và những vị tử đạo trong cuộc chiến tranh không thể tưởng tượng nổi ấy; và chúng ta có thể huyên thuyên với nhau một cách ngây thơ và trẻ con về những chiếc hộp sọ ngần ngơ và những cái đầu tội phạm. Tôi không biết đầu của ai là đầu tội phạm, nhưng tôi nghĩ mình biết đầu của ai mới là đầu ngần ngơ.