Điều tôi muốn nói đến bằng cụm từ “những đồng bằng cao” hoàn toàn không phải là các cao nguyên; cao nguyên vốn dĩ chẳng có gì hấp dẫn cho lắm. Chúng dường như chỉ mang lại sự tẻ nhạt của việc leo trèo mà chẳng có lấy niềm vui chinh phục đỉnh cao. Hơn nữa, chúng thường gợi lên những liên tưởng mơ hồ về châu Á cùng những đạo quân khổng lồ ngốn ngấu mọi thứ tựa đàn châu chấu, y như binh đoàn của Xerxes; về những vị hoàng đế từ cõi vô minh trải rộng các tiểu đoàn khắp muôn nơi; về loài voi trắng và những cỗ chiến xa được trang hoàng, những cỗ máy u ám cùng đám cung thủ kỵ mã đáng sợ thuộc các đế quốc đang di động ở phương Đông — tóm lại là tất cả thói kiêu ngạo tàn ác từng tràn vào châu Âu vào thời tuổi trẻ của Nero, rồi sau khi bị giáng đòn tả tơi và bị hết quốc gia Cơ Đốc giáo này đến quốc gia khác ruồng bỏ, cuối cùng lại xuất hiện tại nước Anh cùng Disraeli và được đặt tên (hoặc đúng hơn là được làm cho ngoại đạo hóa) là Chủ nghĩa Đế quốc.
Lại nữa (có lẽ cũng cần phải giải thích rõ), ý tôi không phải là những “cảnh giới cao siêu” mà phái Thông thiên học và các Trung tâm Tư tưởng Cấp cao thường hay bàn tán. Họ viết từ đó bằng một cách khác, nhưng dù ở bất cứ thứ chính tả nào đi nữa, tôi cũng chẳng thèm đếm xỉa đến thứ cảnh giới của họ. Tôi thừa biết họ luôn miệng giảng giải về việc người này hay kẻ nọ đang ở một cảnh giới thấp hơn, trong khi bản thân họ (những kẻ diễn thuyết) lại đang ngự trị ở cảnh giới cao hơn: thậm chí đôi khi họ còn chỉ cho bạn thấy rõ đó là cảnh giới nào, chẳng hạn như “5994” hay “Cảnh giới F, tiểu cảnh giới 304.” Tôi hoàn toàn không có ý nói đến kiểu độ cao này. Tôn giáo của tôi không hề đả động gì đến những cảnh giới như thế, ngoại trừ chân lý rằng tất cả mọi người đều ở cùng một mặt bằng, và mặt bằng ấy chẳng có gì là cao cả cả. Quả thực, trong tôn giáo của tôi có các bậc thánh nhân; nhưng thánh nhân chẳng qua chỉ là một người thực sự nhận thức được rằng mình là một kẻ tội đồ.
Vậy thì tại sao tôi lại gọi những vùng đồng bằng là cao? Tôi làm điều đó vì một lý do có phần kỳ lạ, mà tôi xin minh họa bằng một sự so sánh tương đương. Thời còn đi học, khi đang nhồi nhét tất cả vốn tiếng Hy Lạp mà giờ đây tôi đã quên sạch, tôi từng cảm thấy khó hiểu trước cụm từ OINON MELAN, nghĩa là “rượu vang đen,” cứ lặp đi lặp lại mãi. Tôi bèn hỏi xem nó có nghĩa gì, và rất nhiều câu trả lời đầy thú vị cùng sức thuyết phục đã được đưa ra. Người ta chỉ ra rằng chúng ta hiểu biết rất ít về thứ chất lỏng thực sự mà người Hy Lạp từng uống; rằng sự tương đồng với các loại rượu vang Hy Lạp hiện đại có thể gợi ý rằng nó sẫm màu và đặc dính, có lẽ giống như một thứ si-rô luôn được pha loãng với nước; rằng thứ ngôn ngữ cổ xưa về màu sắc luôn có phần mơ hồ, chẳng hạn như khi Homer nhắc đến “cỗ biển mang màu rượu vang” v.v. Tôi đã cảm thấy thỏa mãn một cách hợp lý và không bao giờ bận tâm về vấn đề đó nữa; cho đến một ngày nọ, khi trước mặt tôi đang bày sẵn một bình pha lê đựng rượu vang đỏ, tình cờ tôi nhìn vào nó. Lúc ấy, tôi chợt nhận ra người ta gọi rượu vang là đen đơn giản vì nó có màu đen. Rất loãng, bị pha loãng, hoặc khi hứng đột ngột dưới ngọn lửa, rượu vang đỏ quả thực có màu đỏ; nhưng khi nhìn vào thể tích của nó trong hầu hết các sắc độ bình thường và ánh sáng mờ ảo, rượu vang đỏ lại có màu đen, và vì thế nó được gọi như vậy.
Theo nguyên lý tương tự, tôi gọi những vùng đồng bằng là cao bởi vì chúng luôn luôn cao; chúng luôn cao bằng chính chúng ta. Chúng ta hay nói đến chuyện trèo lên một đỉnh núi rồi nhìn xuống vùng đồng bằng; nhưng cách nói ấy chỉ là một ảo tưởng phát xuất từ sự kiêu ngạo của chúng ta. Thậm chí, ta hoàn toàn không thể nhìn xuống đồng bằng được. Bởi vì bản thân đồng bằng cũng dâng lên theo nhịp bước ta leo. Không chỉ đơn thuần là việc ta càng leo cao bao nhiêu, thì sự phú thạnh của trần gian lại càng trải rộng bên dưới ta bấy nhiêu; không chỉ đơn thuần là việc quỷ dữ hay một hướng dẫn viên du lịch đáng kính nào đó dẫn ta lên đỉnh một ngọn núi cực kỳ cao rồi chỉ cho ta thấy tất cả các vương quốc trên trái đất. Cảm giác thực sự trong lòng chúng ta còn lớn lao hơn thế nhiều. Ấy là khi toàn bộ thế giới như đang gầm vang dâng trào cùng ta, và tề tựu bên ta nơi đỉnh núi hệt như một dàn đồng ca vang dội của loài đại bàng. Những vùng đồng bằng dâng cao mãi, cao mãi như những bức tường xám chớp nhoáng dựng đứng lên chống lại những kẻ xâm lược vô hình. Và dù cho bạn có trèo lên một đỉnh núi cao đến nhường nào đi nữa, thì đồng bằng vẫn cao bằng chính đỉnh núi ấy.
Những đỉnh núi chỉ trở nên cao quý bởi vì từ đó, chúng ta được diễm phúc chiêm ngưỡng những vùng đồng bằng. Tương tự như vậy, giá trị duy nhất của việc một con người ở vị trí bề trên chính là để người ấy có thể dành một sự thán phục lớn lao hơn cho thế giới bình phẳng và bình dị ngoài kia. Nếu nơi nào có sự gập ghềnh và hiểm trở mang lại lợi ích gì, thì đó chỉ là vì từ thung lũng, ta khó lòng ngắm nhìn hết mọi vẻ đẹp của chính thung lũng ấy; là vì khi thực sự chìm đắm trong những chốn phẳng lì, người ta không thể thấy hết vẻ bằng phẳng tuyệt mỹ và viên mãn của chúng. Nếu việc được học thức hay nổi danh có chút giá trị nào (điều này hãy còn đáng ngờ), thì đó chỉ là vì người được giáo dục thấu đáo nhất mới có thể cảm nhận một cách nhanh chóng và chính xác nhất sự lừng lẫy của những kẻ dốt nát và chân phương: sự hùng vĩ trọn vẹn của đoàn quân nhân loại hùng dũng nơi đồng bằng. Người tướng quân lên đồi là để ngắm nhìn các binh sĩ của mình, chứ không phải để nhìn xuống họ. Ông tự tách mình ra không phải vì trung đoàn của ông quá nhỏ bé để có thể chạm đến, mà vì họ quá vĩ đại để có thể thu vào tầm mắt. Người thủ lĩnh cẩn trọng leo lên và tiến lên những bậc cao hơn với một sự khiêm nhường sâu sắc; bởi vì để có thể bao quát mọi thứ từ góc nhìn của loài chim, ông buộc phải trở nên nhỏ bé và xa vời như một chú chim vậy.
Bậc kỳ tài tuyệt diệu nhất trong số những hiệp sĩ huyền bí từng viết nên những vần thơ tinh tế và phức phạm ở nước Anh thế kỷ XVII — ý tôi là Henry Vaughan — đã đúc kết vấn đề chỉ trong một dòng thơ, về mặt bản chất thì bất tử mà trong thực tế lại bị lãng quên —
“Ôi niềm hy vọng thánh thiêng cùng đức khiêm nhường cao cả.”
Tính từ “cao” ấy không chỉ là một trong những nguồn cảm hứng bất chợt và choáng ngợp của văn chương; nó còn là một trong những định nghĩa vĩ đại và trang nghiêm nhất của khoa học đạo đức. Dù một người có tiến lên cao đến đâu chăng nữa, anh ta vẫn đang ngước nhìn lên, không chỉ hướng về Thiên Chúa (điều đó là hiển nhiên), mà theo một cách nào đó, còn hướng về cả nhân loại nữa: để ngày càng nhìn rõ hơn tất cả những gì sừng sững và huyền bí trong phẩm giá cùng số phận của ngôi nhà cô độc thuộc dòng dõi Adam. Tôi đã viết một phần những dòng tản mạn này trên một sườn núi đá và thảm cỏ cao nhìn bao quát một dải đất thuộc các hạt miền trung; độ dốc thực tế khá thoai thoải, nhưng quãng đường leo lên ngay lúc đó lại quá dốc đứng và đột ngột đến mức người ta không khỏi ôm ấp ảo tưởng rằng khi lên đến đỉnh, mình sẽ nhìn xuống những vì sao. Thế nhưng người ta không nhìn xuống các vì sao, mà lại ngước nhìn lên những thành phố; thấy thị trấn cung điện của Alfred hiện lên ở tận chốn thiên thai tựa một tầng mây hoàng hôn rực sáng, và ẩn hiện giữa chốn hư không trống trải, hệt như một hành tinh đang bị nguyệt thực, chính là Salisbury. Do đó, có thể hy vọng rằng, cho đến lúc chúng ta qua đời, bạn và tôi sẽ luôn ngước nhìn lên thay vì nhìn xuống những nhọc nhằn và xứ sở của giống nòi chúng ta; chúng ta sẽ ngước mắt trông lên những thung lũng — nơi nguồn ơn cứu trợ của chúng ta phát xuất. Bởi vì từ mỗi đỉnh cao đặc biệt và vượt qua mọi mốc địa danh siêu việt, việc tâm hồn chúng ta chỉ được chiêm ngưỡng những tầm nhìn ngày càng bao la hơn về cảnh giới chóng mặt và thiêng liêng ấy là một điều vô cùng tốt đẹp; và để từ những pháo đài đang dần sụp đổ của mình, chúng ta có thể ngắm nhìn những vùng đồng bằng cao vút của sự bình đẳng.