Cách đây ít lâu, một bữa tiệc tối mang phong cách Cận Nhiệt Đới đã được tổ chức bởi một nhà triệu phú người Nam Phi nào đó. Tôi quên mất tên ông ta rồi; và rất có thể, chính ông ta cũng quên. Sự hài hước của việc này mang một nét tinh tế và ám ảnh đến mức nó đã bị bắt chước bởi một nhà triệu phú khác, người từng tổ chức một Bữa tối Bắc Cực tại một khách sạn sang trọng, nơi ông ta xoay sở tiêu tốn những khoản tiền khổng lồ. Tôi không rõ ông ta đã làm cách nào; có lẽ họ dùng bạc thay cho tuyết và những viên ngọc bích lớn thay cho những tảng băng. Dù sao đi nữa, xem ra việc mang Bắc Cực đến Luân Đôn lại tốn kém hơn nhiều so với việc đưa Peary đến Bắc Cực. Tất cả những điều này, người ta có thể nói, chẳng dính líu gì đến chúng ta. Chúng ta đâu muốn đến Bắc Cực—hay đến cái khách sạn đó. Riêng tôi, tôi không thể tưởng tượng nổi nơi nào sẽ buồn chán và tẻ nhạt hơn—Bắc Cực thật hay cái Bắc Cực giả dối kia. Nhưng xét thuần túy dưới góc độ tâm lý học (một trò tiêu khiển vui vẻ ấy), có một câu hỏi không phải là không thú vị.
Tại sao toàn bộ mưu đồ băng tuyết này lại để lại cho chúng ta cảm giác lạnh lẽo? Tại sao anh và tôi lại có cảm giác rằng (nhìn chung) thà dành buổi tối với hai hay ba tên chăn ngựa ở một quán rượu tồi tàn còn hơn là tham gia vào cái trò đùa nhợt nhạt mang màu sắc Bắc Cực đó? Tại sao trò đùa của nhà triệu phú hiện đại lại khiến người ta chán ngấy đến chết chỉ bằng ý nghĩ về nó? Việc nó khiến người ta chán chết là điều tôi mặc nhiên thừa nhận, và tôi sẽ cứ giữ quan điểm đó cho đến khi có ai đó viết thư cho tôi bằng những dòng mực lạnh lùng để bảo rằng họ thực sự thấy nó buồn cười.
Giờ thì, việc cho rằng trò đùa ấy ngớ ngẩn vẫn chưa phải là lời giải thích thỏa đáng. Mọi trò đùa đều ngớ ngẩn; sứ mệnh của chúng chính là thế. Nếu bạn hỏi một người chân thành và mộc mạc, chẳng hạn như một phụ nữ, xem cô ấy nghĩ thế nào về một câu văn hay của Dickens, cô ấy sẽ bảo rằng nó “quá ngớ ngẩn”. Khi ông Weller cha quả quyết với ông Weller con rằng từ “circumvented” (lách luật/xoay sở) là “một từ dịu dàng hơn” so với từ “circumscribed” (giới hạn), nhận xét đó ít ra cũng ngớ ngẩn chẳng kém gì vẻ siêu việt của nó. Do đó, việc phản đối những “trò đùa vô nghĩa” là một điều hoài công vô ích. Bảnn định nghĩa chính xác của một trò đùa là nó chẳng cần phải có ý nghĩa gì cả; ngoại trừ cái ý nghĩa hoang dã và siêu phàm mà chúng ta gọi là khiếu hài hước. Theo nghĩa đen, sự hài hước được sinh ra để biến con người thành trò tiêu khiển; nghĩa là lật đổ phẩm giá chính thống của anh ta và săn đuổi anh ta như một con thú săn. Nó nhằm nhắc nhở chúng ta, những sinh linh bằng xương bằng thịt, rằng chúng ta mang trên mình những thứ vụng về và lố bịch chẳng kém chiếc vòi voi hay cái cổ hươu cao cổ. Nếu tiếng cười không chạm đến một loại khờ khát căn cốt nào đó, thì nó đã không hoàn thành sứ mệnh đưa chúng ta trở về với sự giản đơn nguyên thủy và vĩ đại. Không gì tồi tệ hơn quan niệm hiện đại cho rằng một kẻ thông minh có thể tạo ra một trò đùa mà không cần phải dính líu đến nó; không cần phải chia sẻ sự lố bịch chung mà tình huống đó tạo ra. Thật là một thói tự phụ không thể dung thứ khi không chịu cười chính những trò đùa của mình. Nói đùa là một việc thiếu trang nghiêm; đó là lý do tại sao nó lại tốt cho tâm hồn đến vậy. Đừng ảo tưởng rằng bạn có thể trở thành một tay thông thái đứng ngoài cuộc mà tránh được việc làm một kẻ hề; bạn không thể đâu. Nếu bạn là Chú hề của Triều đình, bạn bắt buộc phải là Tên ngốc của Triều đình.
Do đó, bất kể điều gì khiến chúng ta mệt mỏi trong những trò đùa giàu có này (như Bữa tối Bắc Cực) đi nữa, thì nguyên nhân cũng không đơn thuần nằm ở việc con người tự biến mình thành trò hề. Khi Dickens miêu tả nhân vật Mr. Chuckster, nói một cách nghiêm ngặt thì Dickens đang tự biến mình thành trò hề; bởi vì ông đang tự moi ra sự ngớ ngẩn từ chính bản thân mình để tạo nên trò hề ấy. Và mọi loại trò vui thực sự, từ việc đóng kịch câm charades cho đến chơi chữ, đều cốt ở việc kìm hãm chín trăm chín mươi mốt bản ngã nghiêm túc lại và thả lỏng gã khờ bên trong ra. Sự tẻ nhạt của trò đùa nhà triệu phú lại sâu sắc hơn nhiều. Nó hoàn toàn không ngớ ngẩn; nó chỉ đơn thuần là đần độn. Nó không được cấu thành từ sự ứng biến bị giới hạn, mà chỉ là sự rỗng tuếch được phóng đại lên. Có một sự khác biệt đáng kể giữa một kẻ thông minh tự biến mình thành trò hề và một kẻ đần tự cho mình là thông minh.
Tôi cho rằng lời giải thích thực sự có thể được phát biểu thế này. Tất cả chúng ta đều có thể nhớ lại điều đó qua những bữa tiệc và trò hề thực sự đầy phấn khích thời tuổi trẻ. Niềm vui đích thực duy nhất là có những vật liệu hạn chế đi kèm với một ý tưởng hay. Điều này giải thích cho sự phổ biến trường tồn của các buổi kịch tư gia ngẫu hứng. Những buổi kịch này làm say lòng người bởi chúng mở ra một không gian rộng lớn cho sự phát minh và biến hóa với những phương tiện mang tính gia đình hạn hẹp nhất. Một chiếc chụp ấm trà có thể đóng vai chiếc mũ tam giác của Đô đốc; tất cả tùy thuộc vào việc người diễn viên nghiệp dư có biết gầm rú như một vị Đô đốc hay không. Một tấm thảm chùi chân trước lò sưởi có thể dùng tạm làm bộ lông gấu; tất cả tùy thuộc vào việc người mặc nó có phải là một người từng trải, lịch lãm và tháo vát, hay có thể gầm gừ như một loài gấu hay không. Chiếc mũ của một vị mục sư (theo sự hiểu biết chắc chắn và riêng tư của tôi) có thể được đấm bóp và nén chặt thành đúng hình chiếc mũ bảo hiểm của cảnh sát; tất cả đều tùy thuộc vào vị mục sư đó. Ý tôi là nó phụ thuộc vào sự cho phép của ông ấy; vào lời chuẩn y của ông ấy; vào sự chấp thuận nihil obstat của ông ấy. Các vị mục sư có thể là cảnh sát; những tấm thảm có thể lồng lộn như dã thú; những chiếc chụp ấm trà có thể mang đậm hương vị của biển khơi; miễn là ẩn sau tất cả những thứ đó là một ý tưởng rực rỡ và thú vị. Điều thực sự buồn cười ở các trò kịch câm Giáng sinh trong bất kỳ gia đình bình thường nào chính là sự tương phản giữa những nguồn lực tầm thường và một ý tưởng hài hước. Điều chết người tẻ nhạt ở các bữa tiệc xa hoa của giới triệu phú là sự tương phản giữa những nguồn lực khổng lồ và một sự trống rỗng hoàn toàn về ý tưởng.
Đó chính là vực thẳm của sự rỗng tuếch trong những bữa tiệc kiểu ấy—có thể gọi đó là một vực thẳm ngáp dài theo đúng nghĩa đen. Vực thẳm ấy chính là khoảng cách vô tận giữa nguồn lực tiền bạc được bỏ ra và đối tượng mà nó tác động vào. Tạo ra một trò đùa lớn từ một cây chổi, một chiếc xe cút kít và một chiếc mũ cũ—đó mới là điều vĩ đại. Nhưng lại tạo ra một trò đùa nhỏ bé từ những núi ngọc lục bảo và hàng tấn vàng—quả thực là một sự nhục nhã! Bắc Cực vốn dĩ đã chẳng phải là một trò đùa hay ho gì cho cam. Một chiếc dưa bở hay cục nước đá treo trên mũi xét cho cùng cũng chỉ là một thứ khiếu hài hước giản đơn. Nếu một nhóm nghệ sĩ múa rối tự phát tạo ra hiệu ứng một cách khéo léo từ những chùm pha lê cắt gọt của chiếc đèn chùm thời kỳ đầu Victoria thì quả thực trong đó có thể có điều gì đó bất chợt buồn cười. Nhưng chúng ta sẽ nói gì về việc treo những viên kim cương lên hàng trăm chiếc mũi người chỉ để thực hiện cái trò đùa quý giá về những cục nước đá ấy?
Còn gì đê tiện hơn sự kết hợp giữa những sắp xếp tinh vi, cầu kỳ với một ý nhảm nhí cũ rích và hiển nhiên? Gã hề với thanh sắt nung đỏ và chuỗi xúc xích suy cho cùng cũng có cái hay của riêng hắn. Nhưng hãy nghĩ đến một chuỗi xúc xích gan ngỗng pate de foie gras có giá một guinea một chiếc xem! Hãy nghĩ đến một thanh sắt nung đỏ được tạc từ một viên hồng ngọc duy nhất xem! Hãy tưởng tượng những sự hoang phí kỳ quái như vậy lại đi kèm với một thiết kế tẻ nhạt và cũ rít đến thế.
Chúng ta thậm chí có thể chấp nhận trò chơi khăm thực tế nếu nó mang tính gia đình và giản dị. Chúng ta có thể thừa nhận rằng những chiếc giường kiểu bánh táo (apple-pie beds) và những đường trượt bôi bơ thỉnh thoảng lại là những công cụ hữu ích để giáo dục những kẻ kiêu căng đang sống theo Đời sống Bậc cao (Higher Life). Nhưng hãy tưởng tượng một kẻ tạo ra một đường trượt bôi bơ rồi khoe với tất cả mọi người rằng nó được làm bằng loại bơ đắt tiền nhất. Hãy hình dung một chiếc giường bánh táo làm bằng vải nhung tía và vải dệt kim tuyến vàng. Không khó để nhận thấy rằng những mưu đồ như vậy sẽ đồng thời dẫn đến một sự chán ngán kép: sự mệt mỏi trước phương pháp tốn kém, phức tạp và sự mệt mỏi trước tư duy nghèo nàn, vụn vặt. Tôi nghĩ đây chính là sự phân tích chính xác về luồng khí lạnh của sự tẻ nhạt đang đánh gục tâm hồn của bất kỳ người thông minh nào khi họ nghe về những trò nghịch ngợm mang tầm vóc voi sổng chuồng ấy. Đó là lý do tại sao chúng ta cảm thấy rằng những Bữa tối Quái đản (Freak Dinners) thậm chí còn chẳng mang nổi nét quái đản nào. Đó là lý do tại sao chúng ta cảm thấy rằng những bữa tiệc Bắc Cực đắt đỏ có lẽ chỉ là một cú hố lạnh ngắt (frost).
Nếu có ai cho rằng những điều như vậy chẳng gây hại gì, thì tôi xin vội vã đồng tình, ít nhất là theo một khía cạnh nào đó. Trái lại là đằng khác; chúng có ích. Chúng mang lại điều ích lợi trong vấn đề cốt tử nhất của thời đại hiện đại; bởi vì chúng chứng minh và in hằn bằng những chữ cái khổng lồ một sự thật mà xã hội chúng ta buộc phải học lấy nếu không muốn diệt vong. Chúng chứng minh rằng của cải trong xã hội theo cấu trúc hiện nay không hề có khuynh hướng rơi vào tay những người tiết kiệm hay có năng lực, mà thực chất lại có xu hướng lọt vào tay lũ hoang phí và đần độn. Và nó chứng minh rằng tầng lớp giàu có ngày nay hoàn toàn mù tịt về cách thụ hưởng niềm vui cũng như cách cai trị những kẻ khác. Việc họ không thể khiến cho bộ máy cai trị của mình biết cai trị hay bộ máy giáo dục biết giáo dục thì chúng ta có thể coi là một điểm yếu cỏn con của thể chế tài phiệt; nhưng niềm vui thì quả thực chúng ta có quyền mong đợi được nhìn thấy ở một tầng lớp như vậy; và chắc chắn nó đã rơi vào cảnh suy đồi khi ngay cả những cuộc vui cũng chẳng thể mang lại niềm vui.