Tôi nay đã sống ở miền quê khoảng hai tháng, và vừa thu hái được thứ quả mọng cuối cùng đầy trù phú của đời sống điền viên, đó là nỗi khao khát cháy bỏng được nhìn ngắm Luân Đôn. Các họa sĩ sống quanh vùng cứ ca ngợi hết lời sự tự do khoáng đạt của phong cảnh, sự bình yên sống động của những cánh rừng. Nhưng tôi bảo họ (với một chút giọng điệu xứ Buckinghamshire): “À, đó là cảm giác của mấy kẻ thành thị da trắng (Cockneys). Đối với những người nhà quê thuần chất như chúng tôi, nông thôn mới là thực tại; còn thị trấn mới là sự lãng mạn. Tự nhiên cũng trần trụi như một con lợn của nó, bình thường đến thế là cùng, buồn cười đến thế là cùng, và cũng lành mạnh đến thế là cùng. Thế nhưng nền văn minh lại tràn ngập chất thơ, dẫu đôi khi đó là một thứ thơ ca tội lỗi. Những con đường ở Luân Đôn được lát bằng vàng; nghĩa là lát bằng chính thứ thơ ca của lòng tham lam.” Với những lời lẽ mộc mạc đặc trưng ấy, tôi ngả mũ chào và lững thững bước đi với chiếc gậy chống, ra điều cứng nhắc như một bô lão cao tuổi nhất làng; trong khi vào những lúc phấn chấn hơn, tôi thường bị coi là tên đần của làng. Sau khi trao đổi những lời chào hỏi lịch sự nhưng nặng nề với những ông già nhà quê khác, tôi ra đến ga và mua vé đi Luân Đôn, nơi nhà vua đang ngự trị.
Một cuộc hành trình như thế, vừa mang sự quyến rũ lẫn nỗi sợ hãi mang tính địa phương, đã được tôi thực hiện suôn sẻ chỉ ít ngày trước; và một mình, bơ vơ giữa chốn thủ đô, tôi thấy mình lạc vào mạng lưới đường sá quanh cổng Marble Arch.
Người ta có thể mang chút định kiến rằng tôi đã hơi phóng đại vẻ nhà quê và sự cách biệt của mình. Thế nhưng quả thực, khi bước đến góc công viên ấy, chẳng vì lý do tâm trạng vô lý nào đó, tôi nhìn toàn bộ Luân Đôn như một thành phố xa lạ và chính nền văn minh ấy như một thứ kỳ quặc khổng lồ. Bản thân chiếc cổng Marble Arch, trong vị trí biệt lập mới của nó với dòng xe cộ quay cuồng xung quanh, đập vào mắt tôi như một quái thai vô cảm. Còn gì hoang đường hơn việc dựng lên một cổng vòm khổng lồ, nơi người ta đi qua mọi ngả trừ dưới gầm vòm ấy? Nếu tôi tháo cửa chính nhà mình ra rồi dựng trơ trọi nó giữa mảnh vườn sau, hàng xóm nhà tôi (với sự ngây thơ của họ) chắc chắn sẽ phải trố mắt nhìn. Thế nhưng cổng Marble Arch bây giờ lại chính xác là như vậy; một lối vào cầu kỳ và là nơi duy nhất mà chẳng ai có thể đi vào. Bằng sự sắp xếp mới này, cái vỏ bọc yếu ớt cuối cùng để coi nó là một chiếc cổng đã bị tước bỏ. Người đánh xe ngựa vẫn không thể lái xe xuyên qua nó, nhưng bù lại, anh ta có niềm vui sướng khi được đi vòng quanh nó, thậm chí (vào những đêm sương mù) là sự ngây ngất khi đâm sầm vào nó. Nó đã được nâng từ cấp độ của một sự bịa đặt lên thành phẩm giá của một vật cản.
Khi tôi bắt đầu bước đi qua một góc công viên, cảm giác về sự xa lạ nơi đô thị ấy bắt đầu hòa quyện với chút cảm giác vừa khắc nghiệt vừa kỳ lạ. Đó là một trong những ngày mùa đông có màu sắc kỳ quái, khi bầu trời nhạt nhòa chuyển sang sắc hồng, xám và xanh lục, giống như một viên ngọc mắt mèo khổng lồ. Những thân cây đứng trơ trọi xám xịt và góc cạnh, trông như thể đang oằn mình trong tư thế đau đớn; và đây đó trên những chiếc ghế dài dưới bóng cây là những người đàn ông cũng xám xịt và góc cạnh chẳng kém gì chúng. Trời lạnh ngay cả đối với tôi, người đã ăn một bữa sáng thịnh soạn và dự định sẽ ăn một bữa trưa hoành tráng chẳng kém; trời lại càng lạnh hơn đối với những kẻ ngồi dưới tán cây. Và hướng về phía đông xuyên qua lớp sương mù mờ ảo, những sắc trắng và vàng ấm áp hơn của những ngôi nhà trên phố Park-lane tỏa sáng ảo huyền đến mức cứ như thể những đám mây đã tự biến thành hình dáng của các dinh thự để chế nhạo những kẻ đang ngồi trong giá lạnh nơi đó. Nhưng những dinh thự ấy là có thật – giống như sự chế nhạo vậy.
Chẳng kẻ nào đáng mặt đàn ông lại để tâm trạng làm thay đổi niềm tin của mình; nhưng chính qua tâm trạng, chúng ta mới thấu hiểu niềm tin của người khác. Kẻ cuồng tín không phải là kẻ biết mình có lý; bất kỳ người sane nào cũng biết mình có lý. Kẻ cuồng tín là kẻ có cảm xúc và trí tưởng tượng quá lạnh lùng và yếu ớt để có thể cảm nhận lý do vì sao những người khác lại lầm đường lạc lối. Vào khoảnh khắc ấy, tôi cảm nhận sâu sắc cách mà con người ta có thể lầm đường, thậm chí tới mức dùng đến thuốc nổ. Nếu một trong những kẻ co ro dưới tán cây đứng lên và đòi những dòng sông máu, thì điều đó thật sai trái – nhưng không phải là lạc đề. Nó hoàn toàn thích hợp và đúng bối cảnh; bức tranh xám xịt rợn ngợp giữa sự trơ trẽn ở một bên và sự bất lực ở bên kia. Có thể đúng là (nhìn chung thì là vậy) cỗ máy xã hội mà chúng ta tạo ra tốt hơn tình trạng vô chính phủ. Dù sao đi nữa, nó vẫn là một cỗ máy; và chính chúng ta đã tạo ra nó. Nó thực sự giam cầm những con người tội nghiệp đó trong thế bất lực; và nó thực sự nâng những kẻ giàu có kia lên cao... và những con người như thế – lạy Chúa tôi! Đến lúc tôi ngả mình lên chiếc ghế dài bên cạnh một người đàn ông khác, tôi đã hơi nghiêng về ý định thử dùng chủ nghĩa vô chính phủ để đổi gió.
Người kia có vẻ ngoài khấm khá hơn hầu hết những kẻ ngồi trên những chiếc ghế kiểu đó; dẫu vậy, ông ta không phải là thứ mà người ta gọi là một quý ông, và có lẽ đã từng làm việc như một con người bình thường. Ông ta là một người đàn ông nhỏ thó, nét mặt sắc sảo, với đôi mắt nghiêm nghị, trân trân, và bộ râu mang hơi hướng ngoại quốc. Quần áo ông ta màu đen; trông lịch sự nhưng lại có vẻ phóng khoáng; y phục của một kẻ ăn mặc theo lối thông thường chỉ vì việc ăn mặc khác đời là một sự phiền toái – vốn dĩ là thế. Bị thu hút bởi điều này cùng những thứ khác, và muốn tìm lối thoát cho những cảm xúc xã hội cay đắng của mình, tôi bèn bắt chuyện với ông ta, thoạt đầu là về thời tiết lạnh giá, rồi sau đó là về cuộc Tổng tuyển cử. Đáp lại lời tôi, người đàn ông đáng kính ấy nói:
“Ồ, bản thân tôi không thuộc đảng phái nào cả. Tôi là một kẻ vô chính phủ.”
Tôi ngẩng đầu lên và suýt chờ đợi lửa từ trên trời giáng xuống. Sự trùng hợp này giống như ngày tận thế vậy. Tôi đã ngồi xuống với cảm giác rằng bằng cách này hay cách khác, phố Park-lane phải bị san bằng; và tôi lại ngồi xuống bên cạnh đúng kẻ muốn san bằng nó. Tôi cúi đầu lặng th đi một thoáng dưới sức nặng của ngày tận thế đang cận kề; và ngay trong khoảnh khắc đó, người bắt đầu quay phắt lại và tuôn ra như thác đổ.
“Hiểu cho tôi nhé,” ông ta nói. “Người bình thường nghĩ kẻ vô chính phủ là kẻ giấu bom trong túi. Herbert Spencer là một kẻ vô chính phủ. Nếu không vì lời thừa nhận chết tiệt đó của ông ta ở trang 793, ông ta đã là một kẻ vô chính phủ hoàn hảo. Ngoài ra, ông ta hoàn toàn đồng tình với Pidge.”
Câu nói được thốt ra với tốc độ phân tích chóng mặt đến mức nó trở thành một bài kiểm tra tốt hơn về tính kiêng rượu so với câu thách đố của người Scotland là phải nói cụm từ “Phê bình Kinh thánh” sáu lần. Tôi định lên tiếng, nhưng ông ta lại tuôn trào với tốc độ lách cách đều đặn như cũ.
“Anh sẽ nói rằng Pidge cũng thừa nhận chính phủ ở chương thứ mười vốn rất dễ bị hiểu lầm đó. Bolger đã công kích Pidge dựa trên những lập luận ấy. Nhưng Bolger chẳng có chút đào tạo khoa học nào. Bolger là một chuyên gia đo lường tâm lý, chứ không phải nhà xã hội học. Đối với bất kỳ ai kết hợp việc nghiên cứu Pidge với những phát hiện sớm hơn và hay hơn của Kruxy, sự ngụy biện đó hoàn toàn rõ ràng. Bolger đã nhầm lẫn sự cưỡng chế xã hội với hành động xã hội mang tính cưỡng chế.”
Cái miệng lém lỉnh nói nhanh như chớp của ông ta đột ngột bặm chặt lại, và ông ta nhìn chằm chằm đầy đắc thắng vào tôi, đầu nghiêng sang một bên. Tôi hé miệng, và chính cử động đó dường như chọc tức ông ta, khiến ông ta lại tung ra những bước nhảy vọt mới về ngôn từ.
“Đúng,” ông ta nói, “mọi chuyện thế là rất ổn. Nhóm Phần Lan đã chấp nhận Bolger. Nhưng,” ông ta nói, đột nhiên giơ một ngón tay dài lên như muốn ngăn tôi lại, “nhưng—Pidge đã đáp trả. Cuốn sách mỏng của ông ta đã được xuất bản. Ông ta đã chứng minh rằng Sự quở trách xã hội tiềm tàng không phải là thứ vũ khí của một kẻ vô chính phủ chân chính. Ông ta đã chỉ ra rằng, cũng giống như quyền lực tôn giáo và quyền lực chính trị đã lụi tàn, quyền lực cảm xúc và quyền lực tâm lý cũng phải lụi tàn như thế. Ông ta đã chỉ ra rằng—”
Tôi đứng dậy trong trạng thái ngây người. “Tôi nghĩ anh vừa nhận xét,” tôi nói một cách yếu ớt, “rằng đám đông dân chúng bình thường không thực sự hiểu về chủ nghĩa vô chính phủ—” “Chính xác,” ông ta nói với tốc độ bốc lửa; “như tôi đã nói, họ nghĩ bất kỳ kẻ vô chính phủ nào cũng là kẻ mang bom, trong khi—”
“Nhưng lạy Chúa nhân từ, anh bạn!” tôi nói; “chính kẻ mang bom mới là kẻ mà tôi hiểu được! Ước gì anh có được một nửa sự nhạy bén của hắn. Tôi quan tâm gì đến việc có bao nhiêu học giả người Đức tự trói buộc mình vào những nút thắt về việc xã hội này đã khởi nguồn như thế nào chứ? Mối quan tâm duy nhất của tôi là khi nào thì nó sẽ chấm dứt. Anh có nhìn thấy những ngôi nhà trắng béo múp miếp đằng kia ở phố Park-lane, nơi các ông chủ của anh đang sống không?”
Ông ta gật đầu và lẩm bẩm điều gì đó về sự tập trung tư bản.
“Vậy thì,” tôi nói, “nếu đến ngày mà tất cả chúng ta cùng xông vào những ngôi nhà đó, anh hãy trả lời tôi một điều xem nào? Hãy nói cho tôi biết chúng ta sẽ làm điều đó thế nào mà không cần đến uy quyền? Hãy nói cho tôi biết anh sẽ có một đội quân nổi dậy mà không cần kỷ luật bằng cách nào?”
Ngay khoảnh khắc đầu tiên, ông ta tỏ ra lưỡng lự; và tôi vừa kịp nói lời tạm biệt, bước qua đường cái, thì thấy ông ta há miệng và bắt đầu chạy theo mình. Ông ta đã nhớ ra được điều gì đó từ cuốn sách của Pidge.
Tuy nhiên, tôi đã trốn thoát được, và khi nhảy lên một chiếc xe buýt, tôi lại nhìn thấy biểu tượng khổng lồ của chiếc cổng Marble Arch. Tôi nhìn thấy biểu tượng đồ sộ ấy của tư duy hiện đại: một cánh cửa chẳng có ngôi nhà nào đi kèm; cánh cổng khổng lồ dẫn đến Hư Không.