Vào một buổi sáng mờ sương ánh bạc, tôi bước vào một thị trấn đá nhỏ xám xịt, chẳng khác gì hai mươi thị trấn miền tây xám xịt khác, nơi người ta gọi là Glastonbury; và tôi đã nhìn thấy nhánh gai kỳ diệu có tuổi đời ngót nghét hai nghìn năm đang mọc giữa trời đất tự nhiên như bất kỳ bụi cây nào trong khu vườn nhà tôi.
Ở Glastonbury, cũng như trong mọi sự cao cả và nhân văn, huyền thoại quan trọng hơn lịch sử. Người ta không thể nói điều gì mạnh mẽ hơn về câu chuyện cổ kỳ lạ xoay quanh Thánh Joseph và nhánh gai ngoài việc nó làm lu mờ cả Thánh Dunstan. Đứng giữa những hòn đá và bụi cây thực tế ấy, người ta nghĩ về thế kỷ thứ nhất chứ không phải thế kỷ thứ mười; tâm trí ta quay về thời kỳ trước cả người Saxon và trước cả vị chính khách vĩ đại nhất của thời kỳ Hắc ám. Câu chuyện kể rằng Joseph xứ Arimathea từng đến nước Anh có lẽ chỉ là một truyền thuyết thuần túy. Nhưng đó hoàn toàn không phải là một truyền thuyết vô lý hay nực cười như nhiều người hiện đại vẫn tưởng. Quan niệm phổ biến cho rằng sự việc đó thật buồn cười và không thể tưởng tượng nổi; cứ như thể có ai đó nói rằng Wat Tyler đã đến Chicago, hay John Bunyan tìm ra Bắc Cực vậy. Chúng ta thường nghĩ về xứ Palestine như một chốn nhỏ bé, khép kín và mang tính riêng tư cao độ, rằng các tín đồ của Chúa là những kẻ nghèo hèn, astricti globis, bị chôn chân với xóm làng hay nghề nghiệp của họ; và chúng ta coi những cung đường du lịch bao la cùng mạng lưới thông tin toàn cầu liên tục là sản phẩm của thời cận đại và khoa học. Nhưng điều này hoàn toàn sai lầm; ít ra thì phần sau của nó là thế. Đó là một phần trong lời dối trá to lớn và bình thản mà những nhà lý trí chủ nghĩa thường thốt ra khi họ cho rằng Cơ đốc giáo sinh ra trong sự dốt nát và rợn ngợp của sự dã man. Cơ đốc giáo thực ra lớn lên giữa lòng một nền văn minh thế giới rực rỡ và nhộn nhịp. Những chuyến hải trình dài ngày dẫu không nhanh chóng, nhưng cũng diễn ra liên tục chẳng kém gì thời đại ngày nay; và dẫu theo lẽ tự nhiên, Chúa không có quá nhiều môn đồ giàu có, thì cũng chẳng có gì là bất hợp lý khi cho rằng Ngài vẫn có một số người như vậy. Và một người như Joseph xứ Arimathea hoàn toàn có thể là một công dân Rô-ma sở hữu chiếc thuyền buông có đủ khả năng ghé thăm đảo quốc Anh.
Sai lầm tương tự cũng bị lợi dụng với cùng một động cơ phe phái trong trường hợp Phúc âm theo Thánh John; mà các nhà phê bình cho rằng không thể do một trong số những tín đồ Cơ đốc đầu tiên chấp bút vì tính chất siêu việt mang âm hưởng Hy Lạp cùng sắc thái Platon của nó. Tôi không phải là kẻ uyên bác về ngữ văn, nhưng mỗi con người sinh ra đều là vị quan tòa do Chúa định đoạt đối với triết học: và âm hưởng Platon ấy dường như chẳng chứng minh được điều gì sất. Palestine không phải là một thung lũng biệt lập của những kẻ dã man; nó là một tỉnh lộ rộng mở thuộc một đế chế đa ngôn ngữ, tràn ngập đủ mọi hạng người với đủ các nền giáo dục khác nhau. Lấy một ví dụ tương đương đại khái nhé: giả sử có một vị tiên tri vĩ đại nào đó xuất hiện giữa những người Boer ở Nam Phi. Bản thân vị tiên tri ấy có thể là một người giản dị hoặc mù chữ. Nhưng bất cứ ai hiểu biết về thế giới hiện đại đều sẽ chẳng lấy làm ngạc nhiên nếu một trong những tín đồ cận kề nhất của ông lại là một Giáo sư đến từ Heidelberg hay một Thạc sĩ tốt nghiệp Oxford.
Tất cả những điều này không được đưa ra đây với ý định chứng minh rằng câu chuyện về nhánh gai không phải là huyền thoại; như tôi đã nói, rất có thể nó chính là huyền thoại. Nó được viện dẫn với một mục đích quan trọng hơn nhiều là chỉ ra thái độ đúng đắn đối với những huyền thoại như thế... Thái độ đúng đắn ấy chính là sự hoài nghi đan xen niềm hy vọng cùng một chút màu nhiệm mờ ảo. Câu chuyện ấy chắc chắn không phải là điều bất khả thi; cũng như nó chắc chắn chẳng có gì là xác thực. Và qua suốt bao thời đại kể từ thời Đế chế Rô-ma, con người vẫn luôn nuôi dưỡng trí tưởng tượng lành mạnh cùng trí tưởng tượng lịch sử của mình dựa trên chính bầu không khí mập mờ của những câu chuyện kiểu này. Thế nhưng ngày nay, tinh thần bất khả tri thực thụ đã suy tàn cùng với thần học chân chính. Người ta không thể để yên cho một tín điều; dẫu cho tính chất cốt lõi của một tín điều là phải rõ ràng. Song họ cũng chẳng thể buông tha cho một truyền thuyết; dẫu cho bản chất của truyền thuyết là sự mơ hồ. Tinh thần hoài nghi lành mạnh nửa vời từng hiện hữu ở mọi người nhà quê, trong mọi câu chuyện ma quỷ và cổ tích ấy, dường như đã trở thành một bí mật thất truyền. Con người hiện đại cứ phải đòi hỏi sự đảm bảo mang tính khoa học rằng liệu Thánh Joseph có thực sự đến Glastonbury hay không, dẫu cho thực tế là giờ đây chuyện đó hoàn toàn không thể tìm ra lời giải; và xét về mặt tôn giáo thì điều đó cũng chẳng mấy quan trọng. Nhưng điều cốt yếu là phải cảm nhận được rằng rất có thể ông đã đặt chân đến Glastonbury: mọi khúc ca, mọi loại hình nghệ thuật, và những chốn dâng hiến đơm hoa kết trái tựa như nhánh gai kia, đều bắt nguồn từ một thứ hoài nghi thiêng liêng như thế. Được đón nhận theo cách đó, không nặng nề như một bài toán khó mà nhẹ nhàng như một tích cổ, sự việc thực sự dẫn dắt người ta bước đi trên con đường của những thực tại kỳ lạ nhường nào, và nhánh gai ấy được tìm thấy đang sinh sôi ở tận cõi lòng sâu thẳm của một mê cung tâm hồn đầy bí mật. Có một cái gì đó thực sự hiện diện nơi chốn này; một mối dây liên hệ gần gũi hơn với thứ đang bao trùm lấy châu Âu nhưng vẫn mãi là một ẩn số. Bằng cách nào đó, thị trấn xám xịt và bụi cây xanh tươi ấy vẫn chạm được vào nhau vượt qua cả không gian của vùng đất nhỏ bé kỳ lạ nơi khu vườn và ngôi mộ; quả thực có một mối giao cảm nào đó giữa cây gai và chiếc mão gai.
Con người ta chẳng bao giờ biết được điều vụn vặt nào sẽ khiến mình bật khóc những giọt nước mắt mang tính tổ tiên và phi ngã đến thế. Những khối kiến trúc đồ sộ thường lướt qua ta như một khung cảnh quen thuộc; và vào buổi sáng xám bạc này, những ngọn tháp đổ nát của nhà thờ đứng xung quanh tôi mang một vẻ mơ hồ tựa những đám mây xám. Thế nhưng sâu dưới một hố trũng nơi các nhà khảo cổ địa phương đang tiến hành cuộc khai quật đầy triển vọng, một lão già thô lỗ tuyệt vời tay cầm chiếc cuốc pick-axe (người mà tôi tin chính là Thánh Joseph xứ Arimathea) đã cho tôi xem một mảnh vỡ của mái vòm cổ mà lão tìm thấy trong lòng đất; và trên phiến đá xám ngả trắng ấy chỉ vương lại một vệt vàng nhạt nhoà. Dường như có một nỗi niềm xót xa nhói buốt tựa lưỡi gươm, một hương thơm bất ngờ tỏa ra từ tất cả những gì đã bị lãng quên hoặc phỉ báng, ẩn chứa trong sự tồn tại thảm hại của lớp phẩm màu bé nhỏ bám trên lớp đá bất diệt ấy. Tôi đã quen với những hình khối mạnh mẽ của kiến trúc Rô-ma và Gothic; thế nhưng chút sắc màu yếu ớt ấy vừa rẻ tiền vừa dịu dàng, giống như một món kỷ vật bình dân nào đó. Lúc ấy tôi hiểu rằng tất cả tổ tiên tôi cũng đều là những con người bằng xương bằng thịt giống như tôi; bởi vì những hàng cột và vòm cổng vốn trang nghiêm, mang nặng sự nghiêm cẩn của những người thợ xây; nhưng ở đây lại phảng phất một nét tươi vui của họ. Tôi suýt tưởng rằng nó sẽ phai mờ khỏi tảng đá ngay khi tôi đăm đăm nhìn vào. Cứ như thể con người ta đã có thể giữ lại được một mảnh vỡ của hoàng hôn vậy.
Và rồi tôi chợt nhớ các nhà phê bình nghệ thuật vẫn luôn ca ngợi những gam màu trầm mặc cùng bóng tối u ám của những hành lang tu viện và ngọn tháp tu viện đang mục nát ra sao, và cách chính họ thường tự hóa trang thành những tàn tích Gothic trong tông màu ảm đạm của những bức tường xám mờ hoặc dây thường xuân xanh sẫm thế nào. Tôi nhớ lại việc họ căm ghét dường như tất cả mọi thứ nguyên bản ra sao, đặc biệt là các gam màu cơ bản. Tôi biết rằng họ đang cảm nhận một cách tinh tế và chân thực hơn rất nhiều so với tôi về bộ xương cao cả cùng những khối nấm vĩ đại của một Glastonbury đã chết. Nhưng tôi đã đứng đó, sống động giữa một Glastonbury tràn đầy sự sống, vui tươi với sắc vàng và rực rỡ sắc màu như cuốn sách tranh đồ chơi của một đứa trẻ.