Nói một cách đại khái, trên thế giới này có ba loại người. Loại người thứ nhất chính là Con người; họ là tầng lớp đông đảo nhất và có lẽ cũng có giá trị nhất. Chính nhờ tầng lớp này mà chúng ta có những chiếc ghế để ngồi, những bộ quần áo để mặc, những ngôi nhà để ở; và quả thực (khi ngẫm nghĩ kỹ lại), có lẽ chính bản thân chúng ta cũng thuộc về tầng lớp này. Loại thứ hai, để cho thuận tiện, có thể gọi là những Người làm thơ; họ thường là nỗi phiền toái cho gia đình mình, nhưng nhìn chung lại là một ân huệ cho nhân loại. Loại thứ ba là các Giáo sư hoặc Giới trí thức; đôi khi được miêu tả là những người có tư duy sâu sắc; và họ chính là mối họa cùng sự tiêu điều cho cả gia đình lẫn nhân loại. Dĩ nhiên, sự phân loại này đôi khi cũng có chỗ chồng chéo, như mọi sự phân loại khác. Một vài người tốt thì gần như là thi sĩ, và một vài thi sĩ tồi thì lại gần như là giáo sư. Nhưng ranh giới phân chia vẫn dựa trên những đường ranh tâm lý thực sự. Tôi đưa ra điều này không phải để nói cho vui. Nó là thành quả của hơn mười phút nghiền ngẫm và nghiên cứu nghiêm túc.
Tầng lớp được gọi là Con người (mà bạn và tôi, với niềm tự hào không nhỏ, đều gắn bó) mang những giả định vừa bộc phát lại vừa sâu sắc, những điều thường được gọi là “chân lý tầm thường,” chẳng hạn như trẻ con thật đáng yêu, hay hoàng hôn gợi buồn và đa cảm, hoặc việc một người đơn độc chiến đấu với ba kẻ địch là một cảnh tượng đẹp mắt. Giờ đây, những cảm xúc ấy không hề thô kệch; chúng thậm chí còn chẳng hề đơn giản. Sự đáng yêu của trẻ thơ rất tinh tế; nó còn phức tạp đến mức gần như mâu thuẫn. Ngay cả ở dạng thức rõ ràng nhất, nó cũng là sự hòa quyện giữa niềm vui thích sự náo nhiệt và lòng trắc ẩn trước sự bất lực. Tâm trạng trước hoàng hôn, dù trong bài hát phòng khách bình dân nhất hay ở cặp đôi tình nhân sến súa nhất, cũng là một thứ tâm trạng tinh tế ở một mức độ nào đó. Nó cân bằng một cách kỳ lạ giữa nỗi đau và niềm vui; người ta cũng có thể gọi đó là niềm vui đang cám dỗ nỗi đau. Sự lao mình vào hiểm nguy với tinh thần hiệp sĩ đầy số nóng mà tất cả chúng ta đều ngưỡng mộ khi thấy một người chống lại kẻ thù áp đảo quả thực không dễ gì định nghĩa rạch ròi; nó bao hàm rất nhiều thứ: lòng thương hại, sự bất ngờ đầy kịch tính, khát khao công lý, niềm đam mê thử thách và những điều chưa thể định đoạt. Những ý tưởng của đám đông thực ra là những ý tưởng vô cùng tinh tế; chỉ có điều đám đông không diễn đạt chúng một cách tinh tế mà thôi. Trên thực tế, họ chẳng hề diễn đạt chúng chút nào, ngoại trừ những dịp (giờ đây đã quá ư hiếm hoi) mà họ nổi dậy và chém giết.
Giờ đây, điều này giải thích cho một sự tồn tại vô lý nhưng có thật của các Nhà thơ. Nhà thơ là những người thấu hiểu những tâm tình bình dân ấy, nhưng lại có thể diễn đạt chúng sao cho chúng tự chứng minh được những điều kỳ diệu và tinh tế mà vốn dĩ chúng đang mang. Nhà thơ khơi gợi sự tinh tế còn đang e ấp của tầng lớp bình dân. Nơi mà một người bình thường che đậy những cảm xúc kỳ lạ nhất bằng câu nói, “Thằng bé ngộ thật,” thì Victor Hugo sẽ viết “L'art d'etre grand-pere”; nơi mà nhà môi giới chứng khoán chỉ cộc lốc thốt lên, “Trời tối dần rồi đấy,” thì ông Yeats sẽ viết “Vào chốn hoàng hôn”; nơi mà kẻ tha hương lao động chỉ có thể lầm bầm vài câu về sự gan góc và tinh thần “thiết tha,” thì Homer sẽ cho bạn thấy người anh hùng trong bộ xiêm y rách rưới ngay tại sảnh đường của chính mình đang thách thức các vương hầu trong bữa yến tiệc. Các Nhà thơ đưa những tâm tình bình dân lên một cao trào sắc bén và rực rỡ hơn; nhưng hãy luôn ghi nhớ rằng chính những tâm tình bình dân ấy mới là thứ đang được họ nâng tầm. Chưa từng có ai viết nên một bài thơ hay để chứng minh rằng tuổi thơ là một điều kinh khủng, rằng hoàng hôn là thứ vui tươi hề họng, hay một người là kẻ đê tiện chỉ vì dám dùng thanh gươm đơn độc của mình đối đầu với ba kẻ khác. Những kẻ đưa ra luận điệu đó chính là các Giáo sư, hay những kẻ bề trên hợm hĩnh.
Những Nhà thơ là những người vượt lên trên quần chúng bằng sự thấu hiểu họ. Dĩ nhiên, phần lớn các Nhà thơ viết bằng văn xuôi—chẳng hạn như Rabelais và Dickens. Những kẻ hợm hĩnh vượt lên trên quần chúng bằng cách từ chối thấu hiểu họ: bằng cách cho rằng mọi sở thích mơ hồ và kỳ lạ của họ chỉ là những thành kiến và mê tín dị đoan. Kẻ hợm hĩnh khiến con người ta cảm thấy mình ngu ngốc; còn Nhà thơ khiến con người ta cảm thấy mình khôn ngoan hơn cả những gì họ từng tưởng tượng. Có rất nhiều yếu tố kỳ quặc trong hoàn cảnh này. Kỳ quặc nhất có lẽ là số phận của hai nhân tố này trong chính trị thực tế. Những Nhà thơ ôm ấp và ngưỡng mộ quần chúng thường bị ném đá và đóng đinh vào câu rút. Những kẻ hợm hĩnh khinh miệt quần chúng thường lại được ban phát đất đai và đội lên đầu vương miện. Chẳng hạn, trong Hạ viện, có khá nhiều kẻ hợm hĩnh, nhưng lại có rất ít nhà thơ. Và hoàn toàn chẳng có lấy một bóng dáng Con người nào ở đó.
Như tôi đã nói, bằng từ "nhà thơ", ý tôi không chỉ những người làm thơ, hay thực ra là bất kỳ ai cầm bút viết lách. Ý tôi là những người có văn hóa và trí tưởng tượng, biết sử dụng chúng để thấu hiểu và sẻ chia cảm xúc với đồng loại của mình; trái ngược với những kẻ dùng chúng để vươn lên cái gọi là tầng cảnh cao hơn. Nói một cách thô thiển, nhà thơ khác với đám đông ở sự nhạy cảm; còn giáo sư khác với đám đông ở sự trơ lì. Ông ta không đủ sự tinh tế và nhạy cảm để đồng cảm với quần chúng. Quan niệm duy nhất của ông ta là phản bác một cách thô lỗ, là đi ngược lại với họ, theo một mưu đồ ích kỷ nào đó của riêng mình; là tự nhủ rằng bất kể những kẻ vô học kia nói gì, thì họ chắc chắn đều sai lầm. Ông ta quên mất rằng sự vô học thường mang những trực giác tinh vi khôn tả của sự ngây thơ.
Hãy để tôi lấy một ví dụ có thể phác họa nên cốt lõi của tranh luận này. Hãy mở tờ báo hài gần nhất và để ánh mắt bạn dừng lại đầy trìu mến vào một câu nói đùa về bà mẹ vợ. Giờ đây, câu chuyện cười được dọn ra cho đại chúng thưởng thức ấy có lẽ sẽ rất đơn giản; bà cụ thì cao và mập mạp, còn người chồng sợ vợ thì nhỏ thỏm và cúm núm. Dẫu vậy, mẹ vợ không phải là một khái niệm đơn giản. Bà là một khái niệm vô cùng tinh tế. Vấn đề không nằm ở việc bà to con và hách dịch; thường thì bà rất nhỏ nhắn và cực kỳ dễ thương. Vấn đề của mối quan hệ mẹ vợ chính là việc bà giống như buổi hoàng hôn: nửa thế này lại nửa thế kia. Giờ đây, chân lý hoàng hôn ấy, nỗi niềm lúng túng tế nhị và thậm chí đầy dịu dàng ấy, có lẽ sẽ được tái hiện đúng như bản chất của nó bởi một nhà thơ, chỉ có điều ở đây nhà thơ ấy phải là một tiểu thuyết gia vô cùng sâu sắc và chân thành, như George Meredith, hoặc ông H. G. Wells, người mà tác phẩm “Ann Veronica” vừa được tôi đọc qua với sự thích thú tột cùng. Tôi đặt trọn niềm tin vào những nhà thơ và tiểu thuyết gia tinh tế ấy bởi vì họ lần theo sợi chỉ màu nhiệm được cung cấp bởi những trang báo hài Comic Cuts. Nhưng giả sử vị Giáo sư xuất hiện, và giả sử ông ta nói (điều mà gần như chắc chắn ông ta sẽ làm): “Mẹ vợ suy cho cùng cũng chỉ là một người đồng bào. Những cân nhắc về giới tính không nên can thiệp vào tình đồng chí. Sự tôn trọng tuổi tác không được phép chi phối trí tuệ. Mẹ vợ đơn giản chỉ là Một Trí Khôn Khác. Chúng ta nên giải phóng bản thân khỏi những hệ thống tôn ti và cấp bậc bộ lạc này.” Giờ đây, khi vị Giáo sư thốt lên những lời đó (như ông ta vẫn luôn làm), tôi liền bảo ông ta rằng: “Thưa ngài, ngài còn thô tục hơn cả báo Comic Cuts. Ngài suồng sã và lố bịch hơn cả nghệ sĩ hề kịch cệch cỡm nhất ở quán tạp kỹ. Ngài mù quáng và thô lỗ hơn cả đám đông. Những gã hề pha trò rẻ tiền ấy ít ra còn nắm bắt được một sắc thái xã hội và một sự khác biệt tâm lý thực sự, dẫu cho họ chỉ diễn đạt nó một cách vụng về. Còn ngài thì vụng về đến mức chẳng thể nắm bắt nổi điều đó. Nếu ngài thực sự không thể nhận ra rằng mẹ của cô dâu và cô dâu có lý do để mà câu nệ hay dè dặt, thì ngài chẳng hề lịch sự hay nhân hậu chút nào: trong con người ngài không hề có chút đồng cảm nào dành cho những trái tim sâu thẳm và đầy hoài nghi của nhân gian.” Thà cứ bày tỏ cái khó theo cách của kẻ phàm phu còn hơn là tỏ ra trơ tráo chẳng hề hay biết gì về cái khó ấy.
Câu hỏi tương tự cũng có thể được suy ngẫm thấu đáo qua câu tục ngữ cổ rằng hai là bạn mà ba thì chẳng là gì. Câu tục ngữ này chính là chân lý được diễn đạt theo lối bình dân: nghĩa là, nó là chân lý bị diễn đạt sai lệch. Chắc chắn là sai lầm khi cho rằng ba người thì không thể thành một hội. Ba người là một hội tuyệt vời: ba là con số lý tưởng cho tình bằng hữu thuần khiết: như trong tác phẩm Ba chàng lính ngự lâm vậy. Nhưng nếu bạn hoàn toàn chối bỏ câu tục ngữ đó; nếu bạn cho rằng hai và ba là một loại hội hè giống nhau; nếu bạn không thể nhận ra rằng có một vực thẳm rộng lớn hơn nằm giữa hai và ba so với khoảng cách giữa ba và ba triệu người—thì tôi rất tiếc phải thông báo rằng bạn thuộc về Loại người thứ ba; rằng bạn sẽ chẳng có lấy một người bạn đồng hành nào dù là hai hay ba người, mà sẽ phải cô độc giữa hoang mạc hú gọi cho đến khi chết đi.