[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: NONE
Đó là một nỗi bất hạnh của nước Anh khi cái gọi là “tinh thần công ích” lại thường quá mức là một thứ tinh thần tư lợi; đó là những lý tưởng dẫu hợp pháp nhưng hoàn toàn mang tính cá nhân của người này hay kẻ nọ, những kẻ vô tình nắm trong tay quyền lực để thực thi chúng. Khi những nguyên tắc vị kỷ ấy rơi vào tay những kẻ rất giàu, kết quả thường là loại chuyên chế đen tối và đáng ghê tởm nhất, chính là chuyên chế nhân đức. Rõ ràng là công chúng mới là những kẻ nên có tinh thần công ích. Thế nhưng ở đất nước này và vào thời đại này, đây lại là thứ mà công chúng hoàn toàn không có. Chúng ta sẽ có một phòng giặt quần áo công cộng và một nhà bếp công cộng từ lâu trước khi chúng ta có được tinh thần công ích; trên thực tế, nếu chúng ta có tinh thần công ích, rất có thể chúng ta sẽ chẳng cần đến những thứ kia làm gì. Nhưng nếu nước Anh được cai trị một cách đúng đắn và tự nhiên bởi chính người Anh, một trong những kết quả đầu tiên có lẽ sẽ là thế này: chuẩn mực về sự dư dả hay thiếu thốn tài sản của chúng ta sẽ chuyển từ tiêu chuẩn của kẻ tài phiệt sang tiêu chuẩn của người ngặt nghèo túng thiếu vừa phải. Nghĩa là, trong khi tài sản vẫn có thể được tôn trọng nghiêm ngặt, mọi thứ cần thiết cho một nhân viên văn phòng sẽ được cảm nhận và cân nhắc trên một bình diện hoàn toàn khác với bất cứ thứ gì vốn là xa xỉ phẩm lớn đối với một nhân viên văn phòng. Sự phân biệt rạch ròi về tình cảm này hiện vẫn chưa trở thành bản năng, bởi vì chuẩn mực đời sống của chúng ta là chuẩn mực của giai cấp thống trị, một giai cấp luôn biến những thứ xa xỉ thành nhu yếu phẩm nhanh như người ta biến thịt lợn thành xúc xích; một giai cấp không thể nhớ nổi khởi nguồn những nhu cầu của mình và chẳng bao giờ với tới điểm tận cùng của những thứ mới lạ.
Hãy lấy chiếc ô tô ra làm ví dụ để bàn luận. Chắc hẳn vị công tước giờ đây cảm thấy việc sở hữu một chiếc ô tô cũng cần thiết như việc có một mái nhà trên đầu, và chẳng mấy chốc nữa ngài ấy có lẽ cũng sẽ thấy việc sở hữu một cỗ xe bay là điều thiết yếu không kém. Nhưng điều này không chứng minh được rằng (như những kẻ hoài nghi phản động vẫn luôn lập luận) một chiếc ô tô thực sự cần thiết y như một mái nhà. Nó chỉ chứng minh rằng con người ta có thể quen với một cuộc sống nhân tạo: chứ nó không chứng minh rằng không có một thứ đời sống tự nhiên nào cho họ quen thuộc cả. Dưới cái nhìn bao quát từ trên cao của lẽ thường tình, luôn tồn tại một sự chênh lệch khổng lồ giữa nhu cầu về một mái nhà và nhu cầu về một cỗ máy bay; và không một làn sóng phát minh nào có thể thay đổi được điều đó. Sự khác biệt duy nhất là giờ đây người ta đánh giá vạn vật dựa trên những nhu cầu bất thường, trong khi lẽ ra chúng chỉ nên được đánh giá dựa trên những nhu cầu bình thường. Vị quý tộc xuất sắc nhất nhìn nhận tình hình từ trên một cỗ máy bay. Người công dân tốt, trong những khoảnh khắc cao cả nhất của mình, cũng chẳng tiến xa hơn việc ngắm nhìn nó từ trên mái nhà.
Không đúng khi cho rằng sự xa xỉ chỉ mang tính tương đối. Không đúng khi cho rằng nó chỉ là một thứ mới lạ đắt đỏ mà sau này chúng ta có thể coi là một nhu yếu phẩm. Xa xỉ mang một ý nghĩa triết học vững chắc; và ở đâu có tinh thần công ích thực sự, sự xa xỉ thường được dung thứ, đôi khi bị quở trách, nhưng luôn được nhận diện ngay lập tức. Đối với một tâm hồn lành mạnh, trong chính bản chất của một số niềm vui nhất định luôn có thứ gì đó cảnh báo chúng ta rằng chúng là những ngoại lệ, và nếu chúng trở thành quy tắc, chúng sẽ biến thành những quy tắc vô cùng bạo ngược.
Hãy đưa một nữ thợ may đang oằn mình vì gian khó ở phố Harrow Road đi trải nghiệm một giờ đồng hồ chớp nhoáng trên một chiếc ô tô, và cô ấy có lẽ sẽ cảm thấy nó thật lộng lẫy, nhưng kỳ lạ, hiếm hoi, thậm chí đáng sợ. Tuy nhiên, điều này không phải (như những người theo thuyết tương đối vẫn nói) chỉ vì cô chưa từng ngồi xe hơi bao giờ. Cô ấy cũng chưa từng đặt chân vào giữa một đồng cỏ hoa anh thảo nào ở Somerset; nhưng nếu bạn đưa cô ấy đến đó, cô ấy không hề thấy nó đáng sợ hay khác thường, mà chỉ thấy dễ chịu, tự do và hơi cô đơn chút đỉnh. Cô ấy không cho rằng chiếc ô tô là quái đản chỉ vì nó mới mẻ. Cô ấy thấy nó quái đản bởi vì cô ấy có mắt để nhìn; cô ấy thấy nó quái đản đơn giản là vì nó quái đản. Nghĩa là, các bà mẹ, các bà ngoại của cô, và toàn bộ dòng giống mà qua cuộc đời họ cô đang sống, trên thực tế, đã có một lối sống có thể nhận diện đại khái; việc ngồi trên một đồng cỏ xanh là một phần trong đó; còn việc di chuyển nhanh như một quả đại bác thì không. Và chúng ta không nên coi thường nữ thợ may chỉ vì cô ấy vô thức phát ra một tiếng thét ngắn và sắc mỗi khi chiếc ô tô bắt đầu chuyển động. Ngược lại, chúng ta nên ngước nhìn nữ thợ may, và coi tiếng thét của cô ấy như một thứ điềm báo huyền bí hoặc sự mặc khải của tự nhiên, giống như cách những người Goth thời xưa từng coi những tiếng hú phát ra từ những người phụ nữ bất chợt gặp phải khi họ cảm thấy khó chịu. Bởi vì tiếng gào thét theo nghi thức đó thực chất là dấu hiệu của một sức khỏe tinh thần — của một phản ứng chớp nhoáng trước những kích thích và biến đổi của cuộc sống. Nữ thợ may khôn ngoan hơn tất cả những quý bà thông thái, chính xác là vì cô ấy vẫn có thể cảm nhận được rằng một chiếc ô tô là một thứ hoàn toàn khác biệt so với một đồng cỏ. Do tai nạn của sự giam cầm kinh tế, thậm chí rất có thể cô ấy đã nhìn thấy cái trước nhiều hơn cái sau. Nhưng điều này vẫn không hề lay chuyển sự khôn ngoan sâu sắc tựa người khổng lồ một mắt của cô về việc đâu là thứ tự nhiên và đâu là thứ nhân tạo. Dù không phải vì cô, thì ít nhất cũng vì nhân loại nói chung, có rất ít nghi ngờ về việc thứ nào dễ dàng đạt được hơn theo cách thông thường. Ngồi trên một đồng cỏ và ngắm nhìn ô tô chạy qua rẻ hơn rất nhiều so với việc ngồi trong ô tô và ngắm nhìn đồng cỏ lướt qua.
Đối với cá nhân tôi ít nhất, việc sở hữu một chiếc ô tô chưa bao giờ là điều cần thiết, cũng chẳng khác nào việc sở hữu một trận lở tuyết. Nếu gặp may, tôi được bảo rằng lở tuyết là một cách hạ sơn vô cùng nhanh chóng, thành công và ly kỳ. Nó rõ ràng là phấn khích hơn, chẳng hạn, so với một dòng sông băng, thứ chỉ nhích được một inch trong một trăm năm. Nhưng tôi không phân loại những niềm vui này dựa trên sự kích thích hay sự tiện lợi, mà dựa trên chính bản chất của sự việc. Việc sở hữu một con ngựa hay một chiếc xe đạp có vẻ rất đỗi con người, bởi vì việc thong thả dạo chơi mang tính con người; và con người không thể bắt ngựa làm việc, cũng như xe đạp không thể bắt con người làm việc, khi đi quá xa khỏi những chốn lui tới và công việc thường ngày của họ.
Nhưng việc lái ô tô lại có chút gì đó kỳ diệu, giống như việc bay lên mặt trăng vậy; và tôi cho rằng thứ đó nên được giữ ở mức ngoại lệ và được cảm nhận như một điều gì đó nghẹt thở và kỳ quái. Người anh hùng lý tưởng của tôi sẽ sở hữu con ngựa của mình, nhưng sẽ có lòng dũng cảm về mặt đạo đức để thuê chiếc ô tô. Truyện cổ tích là những cuốn cẩm nang duy nhất đúng đắn cho cuộc sống; tôi thích Hoàng tử trong truyện cổ cưỡi một con ngựa bạch bước ra từ chuồng ngựa của vua cha, nơi làm bằng ngà voi và vàng. Nhưng nếu trong hành trình phiêu lưu, chàng thấy cần thiết phải di chuyển trên lưng một con rồng phun lửa, tôi nghĩ chàng nên trả lại con rồng cho mụ phù thủy khi câu chuyện kết thúc. Thật là một sai lầm khi cứ giữ kè kè những con rồng quanh mình.
Bởi vì quả thực luôn phảng phất một bầu không khí kỳ dị xoay quanh thói xa hoang phí; và chính nhờ điều này mà bản chất con người lành mạnh từ xưa đến nay vẫn luôn đánh hơi và hoài nghi nó. Tất cả các tiểu thuyết lãng mạn đề cập đến sự xa hoa tột độ, từ “Nghìn lẻ một đêm” cho đến những tiểu thuyết của Ouida và Disraeli, ta có thể nhận thấy đều mang một vẻ kỳ lạ giống như những giấc mơ và đôi khi là ác mộng. Trong những cuộc chè chén tưởng tượng ấy có một sự thất thường tựa như cơn say rượu; nếu như điều đó vẫn được coi là thắt lưng buộc bụng. Cuộc sống trong những cung điện vô lý ấy sẽ là một sự dằn vặt của nỗi chán chường; rõ ràng là chúng ta chỉ được định sẵn để ghé thăm chúng như trong một tầm nhìn bay bổng. Và điều đúng đắn đối với những thói kỳ quặc cũ kỹ của sự giàu sang, hương vị, màu sắc và mùi hương nồng gắt, tôi cũng xin áp dụng đối với thói kỳ quặc mới của sự giàu sang, đó chính là tốc độ. Tôi nên nói với vị công tước, khi tôi bước vào dinh thự của ngài đứng đầu một đám đông vũ trang rằng: “Tôi không phản đối việc ngài thụ hưởng những niềm vui ngoại lệ, nếu ngài thụ hưởng chúng theo cách ngoại lệ. Tôi không phiền khi ngài tận hưởng những năng lượng kỳ lạ và xa lạ của khoa học, nếu ngài cảm thấy chúng kỳ lạ và xa lạ, chứ không phải của riêng ngài. Nhưng khi phán quyết kết án ngài (theo Mục Mười Bảy của Sắc lệnh Thứ Tám của nước Cộng hòa) phải thuê một chiếc ô tô hai lần một năm tại Margate, tôi không phải là kẻ thù của sự xa hoa của ngài, mà trái lại, chính là kẻ bảo vệ nó.”
Đó là những gì tôi sẽ nói với vị công tước. Còn việc vị công tước sẽ nói gì với tôi, đó lại là chuyện khác, và hoàn toàn có thể để dịp khác hãy hay.