Tiếng Chuông Và Những Lời Bàn Tán

Lượt đọc: 173 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chiếc Bánh Xe

❊ ❊ ❊

Trong một ngôi nhà thờ yên tĩnh, mộc mạc nhưng khá nổi tiếng ở vùng tôi sống, có một bức tranh kính được cho là vẽ cảnh một Vị thiên sứ đi xe đạp. Tranh ấy quả thật và không chút hoài nghi nào vẽ một thanh niên khỏa thân ngồi trên một chiếc bánh xe; nhưng bánh xe thì rắc rối rườm rà mà thanh niên thì (tôi cho là) đầy vẻ thánh thiện, đủ để người ta phải miêu tả nó bằng những lời như vậy. Đó là một tác phẩm mang nét vẽ thời Phục hưng hoa mỹ, thuộc thời kỳ ngoại giáo đậm nét – thời kỳ đưa đủ loại vật thể vào các họa tiết trang trí: cá nhân tôi thấy tin vào chiếc xe đạp còn dễ hơn tin vào vị thiên sứ ấy. Người ta bảo rằng con người giờ đây đang bắt chước các thiên sứ; ý họ là qua những cỗ máy bay ấy: chứ chẳng phải qua phương diện nào khác mà tôi từng nghe đến. Vậy nên, có lẽ vị thiên sứ đi xe đạp (nếu thực ngài là thiên sứ và đó thực là xe đạp) đang trả thù bằng cách bắt chước loài người. Nếu quả thế, ngài đã thể hiện cái tầm vóc trí tuệ cao cả từng được gán cho các thiên sứ trong những trang sách trung cổ, dẫu (có lẽ) không phải lúc nào cũng vậy trong những bức tranh trung cổ.

Bởi bánh xe chính là dấu hiệu của con người, cũng chẳng kém gì đôi cánh là dấu hiệu của loài thiên sứ. Bánh xe là thứ vừa cổ xưa như nhân loại lại vừa mang đặc tính thuần túy của riêng con người, thứ có từ thời tiền sử nhưng không phải thời tiền nhân.

Một nhà tâm lý học lỗi lạc, người am hiểu tường tận về sinh lý học, từng bảo tôi rằng vài bộ phận trên cơ thể ông chắc chắn là các đòn bẩy, trong khi những phần khác có lẽ là ròng rọc, thế nhưng sau khi tự dò dẫm khắp người thật kỹ lưỡng, ông chẳng thể tìm thấy chiếc bánh xe nào cả. Bánh xe, xét như một phương thức di chuyển, là thứ thuần túy của con người. Trên tấm khiên gia huy cổ xưa của Adam (vốn dĩ, cũng như phần lớn trang phục của ông, vẫn chưa được tìm thấy) thì biểu tượng huy hiệu chính là một chiếc bánh xe đang quay. Tôi vẫn cho rằng, xét như một phương thức tiến bước, nó là thứ duy nhất trên đời.

Nhiều triết gia hiện đại, cũng giống như người bạn mà tôi vừa nhắc đến ở trên, sẵn sàng tìm kiếm mối liên hệ giữa con người và loài thú, nhằm chứng minh rằng trong mọi chuyện, con người chỉ là kẻ nô lệ mù quáng của đất mẹ. Một vài người khác, theo một khuynh hướng hoàn toàn khác biệt, thậm chí còn rất hăng hái chứng minh điều đó; nhất là khi luận điểm ấy có thể bóp méo để hạ nhục tôn giáo. Thế nhưng ngay cả những nhà khoa học hăng hái nhất ấy cũng từng nhiều lần thừa nhận trước mặt tôi rằng họ sẽ vô cùng kinh ngạc nếu có một con bò nào đó tiến đến chỗ họ mà lại long trọng di chuyển bằng bốn chiếc bánh xe. Cánh, vây, màng, móng vuốt, móng guốc, màng bơi, chân vịt, với tất cả những giống loài kỳ dị ấy của trái đất, chúng kéo đến áp sát và vây quanh chúng ta: vỗ cánh, đập vây, xào xạc, phi nước đại, ì ạch và gầm rú; nhưng tuyệt nhiên chẳng có lấy một tiếng bánh xe.

Tôi nhớ thoắt ẩn thoắt hiện, nếu quả thực tôi nhớ đúng, rằng trong số những trang Kinh thánh mang sắc màu tiên tăm tối ấy, những trang trông giống như dải lụa tím mờ ảo và vàng xỉn, có một đoạn mà nhà tiên tri chứng kiến một giấc mơ đầy bạo liệt về những chiếc bánh xe. Có lẽ đó chính là lời tuyên bố mang tính biểu tượng về quyền tối thượng về mặt tinh thần của con người. Dù lũ chim phía trên hay bày cá phía dưới con tàu của anh ta có làm gì đi nữa, con người vẫn là sinh vật duy nhất biết cầm lái; sinh vật duy nhất có thể hình dung được là đang cầm lái. Anh ta có thể biến loài chim thành bạn, nếu có thể. Anh ta có thể biến loài cá thành thần linh, nếu muốn. Nhưng chắc chắn một điều rằng anh ta sẽ không bao giờ tin vào một con chim đậu trên đỉnh cột buồm; và cũng khó lòng mà anh ta cho phép một con cá nắm giữ bánh lái. Như lời Swinburne đã nói, anh ta chính là người lái tàu và là thủ lĩnh: anh ta theo đúng nghĩa đen chính là Người đứng bên Bánh lái.

Bánh xe là một con vật luôn chúi đầu xuống đất; chỉ có điều “nó thực hiện việc đó nhanh đến mức chưa từng có triết gia nào tìm ra đâu là cái đầu của nó”. Hoặc nếu cảm thấy câu nói ấy chính xác hơn, thì nó là một con vật luôn lộn nhào và tiến bước bằng phương thức đó. Tôi nghĩ có vài loài cá biết lộn nhào (giả sử rằng chúng có gót chân đi, vì lợi ích của việc tranh luận); tôi có một con chó suýt làm được điều đó; và bản thân tôi cũng từng làm thế một lần khi còn rất nhỏ. Đó là một tai nạn, và như nhà tiểu thuyết đáng yêu Mr. De Morgan từng nói, chuyện ấy sẽ không bao giờ lặp lại nữa. Kể từ đó đến nay, chẳng ai buộc tội tôi là kẻ lộn ngược đầu nữa, ngoại trừ trong tâm trí: và tôi khá chắc là vẫn có đôi điều đáng bàn về chuyện đó; nhất là khi nó được biểu trưng hóa bởi vòng quay tròn. Bánh xe chính là một nghịch lý siêu việt; một phần của nó luôn tiến về phía trước trong khi phần kia luôn thụt lùi về phía sau. Mà chuyện này, ngẫu nhiên thay, lại vô cùng tương đồng với trạng thái đích thực của bất kỳ tâm hồn con người hay thể chế chính trị nào. Mọi tâm hồn hay quốc gia lành mạnh đều vừa nhìn về quá khứ lại vừa hướng đến tương lai; thậm chí còn phải lùi lại phía sau để rồi tiến lên phía trước.

Dành cho những ai hứng thú với việc nổi dậy (như tôi), tôi chỉ xin khiêm nhường nói rằng người ta không thể thực hiện một Cuộc cách mạng mà lại không quay vòng. Bản thân chiếc bánh xe, vì là một thứ vô cùng logic, luôn gắn kết với những gì thuộc về quá khứ cũng như những gì thuộc về tương lai. Nó có (như mọi xã hội nên có) một phần luôn bất lực vươn mình hướng lên bầu trời và một phần luôn cúi gằm mặt vào bụi đất. Tại sao mọi người lại phải khinh miệt chúng tôi, những kẻ đứngổng ngược đầu lên thế chứ? Việc cúi gằm mặt vào bụi đất vốn là một điều tuyệt vời, là khởi đầu khiêm nhường cho mọi niềm hạnh phúc. Khi chúng ta cúi đầu trong bụi đất một khoảnh khắc ngắn ngủi, hạnh phúc sẽ đến; và rồi (vẫn giữ nguyên cái đầu ở vị thế khiêm nhường và kính cẩn ấy) chúng ta tung chân đá thốc lên không trung phía sau lưng. Đó mới chính là cội nguồn đích thực của việc đứngổng ngược đầu; và là sự biện minh tối thượng cho nghịch lý. Bánh xe tự hạ mình xuống để được tôn lên; chỉ có điều nó làm nhanh hơn tôi một chút mà thôi.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.