Tiếng Chuông Và Những Lời Bàn Tán

Lượt đọc: 173 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Kẻ Đa Cảm

❊ ❊ ❊

“Chủ nghĩa đa cảm là cái sậy dễ gãy nhất mà sự công chính có thể tựa vào”; đây, tôi nghĩ, chính là nguyên văn lời của một vị khách danh người Mỹ tại Guildhall, và xin Thiên Chúa tha thứ cho tôi nếu tôi nhớ không chuẩn xác. Câu nói ấy được đưa ra nhằm minh họa cho sự dại dột trong việc ủng hộ chủ nghĩa dân tộc Ai Cập cùng các quốc gia phương Đông khác, và nó đã gợi cho tôi vài suy ngẫm về từ đầu tiên trong câu.

Nói một cách đại khái, Kẻ đa cảm chính là kẻ muốn vừa có bánh để ăn lại vừa giữ được bánh. Hắn chẳng có chút ý thức danh dự nào về các tư tưởng; hắn không chịu hiểu rằng người ta phải trả giá cho một tư tưởng cũng như cho bất cứ thứ gì khác. Hắn không chịu hiểu rằng bất kỳ tư tưởng cao đẹp nào, cũng giống như bất kỳ người phụ nữ đoan chính nào, chỉ có thể giành được theo những điều kiện riêng của nó, cùng với chuỗi logic gắn liền với lòng trung thành. Tư tưởng này hấp dẫn hắn; tư tưởng kia thực sự truyền cảm hứng cho hắn; tư tưởng thứ ba nịnh hót hắn; tư tưởng thứ tư trả công cho hắn. Hắn muốn ôm đồm tất cả bọn chúng cùng một lúc trong một hậu cung trí tuệ hỗn loạn, mặc cho chúng cãi vã và mâu thuẫn lẫn nhau đến nhường nào. Kẻ đa cảm là một kẻ trụy lạc về mặt triết học, kẻ luôn cố chớp lấy mọi vẻ đẹp tinh thần mà không màng tới những vẻ đẹp đối lập của chúng; kẻ thậm chí chẳng buồn dứt bỏ tình cũ trước khi vướng vào tình mới. Chẳng hạn, nếu một người nói rằng, “Tôi yêu người phụ nữ này, nhưng biết đâu một ngày nào đó tôi sẽ tìm thấy ý trung nhân của mình nơi một người phụ nữ khác,” anh ta đích thị là một kẻ đa cảm. Anh ta đang tự nói rằng, “Tôi sẽ ăn chiếc bánh cưới của mình mà vẫn giữ nguyên nó.” Hay nếu có ai đó tuyên bố, “Tôi là một người theo trường phái Cộng hòa, tin tưởng vào sự bình đẳng giữa các công dân; nhưng khi Chính phủ ban cho tôi tước hiệu quý tộc, tôi có thể làm vô số việc thiện với tư cách là một điền chủ nhân hậu và một nhà lập pháp minh triết”; thì khi ấy, con người đó chính là một kẻ đa cảm. Hắn đang cố duy trì cùng lúc sự khắc khổ cổ điển của quyền bình đẳng lẫn sự phấn khích dung tục của một kẻ thuộc giới quý tộc. Hoặc giả như có người thốt lên, “Tôi ủng hộ sự bình đẳng tôn giáo; nhưng tôi buộc phải gìn giữ Dòng dõi Kế vị theo đạo Tin Lành,” thì anh ta là một kẻ đa cảm ở một mức độ thô thiển và vô lý hơn nhiều.

Đây chính là bản chất cốt lõi của Kẻ đa cảm: hắn tìm cách tận hưởng mọi tư tưởng mà không cần đếm xỉa đến hệ quả của nó, và tận hưởng mọi niềm vui mà không màng đến hậu quả do nó mang lại.

Giờ đây, sẽ thật khó để tìm ra một minh chứng tồi tệ hơn cho thứ chủ nghĩa đa cảm bất nhất này ngoài học thuyết về Đế quốc Anh do chính ông Roosevelt đưa ra trong bài chỉ trích của ông nhằm vào những Kẻ đa cảm. Bởi vì học thuyết đế quốc, tức học thuyết của Roosevelt và Kipling về mối quan hệ của chúng ta với cácủng tộc phương Đông, suy cho cùng cũng chỉ là việc vừa muốn ăn chiếc bánh phương Đông (tôi đoán là một loại bánh nho khô) lại vừa muốn để yên cho nó không bị động chạm.

Thực tế có hai thái độ lành mạnh mà một chính khách châu Âu có thể có đối với các dân tộc phương Đông, và chỉ có hai thái độ ấy mà thôi.

Thứ nhất, ông ta có thể thẳng thắn tuyên bố rằng chúng ta càng ít dính líu đến họ thì càng tốt; rằng dù họ kém cỏi hơn hay cao siêu hơn chúng ta thì sự khác biệt giữa hai bên cũng quá mức thảm họa, đến nỗi mỗi bên cứ đi theo con đường riêng của mình vẫn là điều tốt nhất cho tất cả các bên liên quan. Tôi cũng xin thú nhận là mình có phần nghiêng về quan điểm này. Có rất nhiều điều để nói về việc cứ để cho cái lối sống tĩnh lặng, bất biến tự ngàn đời của người nô lệ và vị sultan, của đền đài và rặng dừa cứ thế trôi đi như nó vẫn từng trôi. Lý do tuyệt vời nhất trong tất cả, lý do tác động mạnh mẽ nhất đến tôi, đó là nếu chúng ta để yên cho phần còn lại của thế giới, chúng ta có lẽ sẽ có thời gian để lo cho công việc của chính mình—những công việc đang khẩn cấp đến mức đau đớn. Toàn bộ lịch sử đều chỉ ra điều này: rằng việc canh tác thâm canh xét về lâu về dài cuối cùng sẽ chiến thắng việc canh tác quảng canh trên quy mô rộng lớn; hay nói cách khác, việc làm cho thửa ruộng của riêng mình trở nên ưu việt rõ ràng mang lại hiệu quả cao hơn nhiều so với việc biến những thửa ruộng của người khác thành kém cỏi. Nếu bạn chăm sóc khu vườn nhà mình và trồng được một bắp cải đặc biệt lớn, mọi người có lẽ sẽ đến xem. Trong khi đó, cuộc đời của một kẻ đi bán những bắp cải nhỏ khắp mọi ngả đường thường chìm trong cảnh cô quơ.

Nói cho cùng, Nhà Tiên phong Đế quốc về bản chất cũng chẳng khác nào một thương nhân lưu động; mà một thương nhân lưu động thì về bản chất là kẻ đi tìm gặp người ta vì người ta chẳng muốn nhìn mặt hắn. Chừng nào các đế quốc còn đi đây đi đó để áp đặt tư tưởng của mình lên kẻ khác, tôi vẫn luôn hoài nghi rằng những tư tưởng ấy chẳng có gì tốt đẹp. Nếu chúng thực sự xuất sắc đến thế, chúng đã biến quốc gia rao giảng chúng thành một kỳ quan của thế giới. Đó mới là lý tưởng đích thực; một quốc gia vĩ đại không nên đóng vai một chiếc búa, mà phải là một thỏi nam châm. Người ta từng đổ xô đến Sorbonne thời trung cổ đơn giản vì nơi đó xứng đáng để đến. Người ta từng tìm đến Nhật Bản cổ đại bởi chỉ ở đó họ mới tìm thấy nghệ thuật Nhật Bản độc đáo và tinh tế khôn tả. Sẽ chẳng có ai thèm đặt chân đến nước Nhật hiện đại (ý tôi là những người đáng để bận tâm), bởi vì nước Nhật hiện đại đã phạm phải một sai lầm tồi tệ là đi theo con người xứ khác: trở thành một đế quốc tầm thường. Ngọn núi đã chịu hạ cố bước đến chỗ Mahomet; và từ nay về sau, Mahomet sẽ phải huýt sáo gọi nó mỗi khi cần.

Đó chính là học thuyết chính trị của tôi: rằng chúng ta nên làm cho nước Anh trở nên xứng đáng để người ta bắt chước thay vì cứ bắt tất cả mọi người phải sao chép mình.

Nhưng đó không phải là học thuyết khả thi duy nhất. Vẫn còn một góc nhìn khác về mối quan hệ của chúng ta với những vùng đất như Ai Cập và Ấn Độ mà hoàn toàn có thể đứng vững được. Người ta có thể lập luận rằng: “Chúng ta, những người châu Âu, là những người thừa kế của Đế chế La Mã; xét cho cùng, chúng ta đang nắm giữ quyền tự do lớn lao nhất, nền khoa học chuẩn xác nhất và sự lãng mạn vững chãi nhất. Chúng ta mang một sứ mệnh sâu sắc dẫu chưa được định hình rõ ràng là phải ban phát những gì chúng ta đã nhận từ Thiên Chúa; bởi vì các bộ tộc loài người thực sự đang khao khát những điều ấy như khao khát nước uống. Mọi người đều thực sự mong muốn luật pháp minh bạch: chúng ta có thể trao luật pháp minh bạch. Mọi người đều thực sự mong muốn vệ sinh: chúng ta có thể cung cấp vệ sinh. Chúng ta không đơn thuần áp đặt các tư tưởng phương Tây. Chúng ta đang thực hiện hóa các tư tưởng của nhân loại—lần đầu tiên trong lịch sử.”

Theo hướng suy nghĩ này, tôi cho rằng chúng ta hoàn toàn có thể biện minh cho những pháo đài ở châu Phi và những con đường sắt ở châu Á; nhưng theo hướng này, chúng ta buộc phải tiến xa hơn nữa. Nếu việc ban phát những điều tốt đẹp nhất của mình là bổn phận của chúng ta, thì sẽ chẳng có gì phải hoài nghi về việc đâu mới là thứ tốt nhất mà chúng ta có. Điều vĩ đại nhất mà châu Âu chúng ta từng tạo ra chính là Người công dân: khái niệm về một con người bình thường, tự do và đầy lòng tự trọng, một cách tự nguyện chuốc lấy sự phán xét công minh từ thành ất của mình cho những lầm lỗi của bản thân. Tất cả những gì khác mà chúng ta làm chẳng qua chỉ là cỗ máy phục vụ cho điều đó: đường sắt sinh ra chỉ để chuyên chở Người công dân; pháo đài sinh ra chỉ để bảo vệ anh ta; điện đóm chỉ để thắp sáng cho anh ta; y học chỉ để chữa lành cho anh ta. Chủ nghĩa bình dân, tức tư tưởng về quần chúng đang sinh tồn và kiên nhẫn bồi đắp cho lịch sử, thì chúng ta không thể ban phát; bởi vì nó vẫn luôn hiện hữu ở khắp mọi nơi, cả Đông lẫn Tây. Thế nhưng chủ nghĩa dân chủ, tức tư tưởng về quần chúng đứng lên chiến đấu và tự quản lý—đó mới là điều duy nhất chúng ta thực sự có để mà trao tặng.

Đó là hai con đường. Thế nhưng, đứng ở khoảng giữa hai con đường ấy với dáng vẻ yếu ớt và dao động chính là Kẻ đa cảm—hay nói cách khác, chính là kẻ theo chủ nghĩa đế quốc thuộc trường phái của Roosevelt. Hắn muốn có được tất cả theo cả hai phía, muốn hưởng trọn vinh quang của sự thành công mà không phải gánh chịu chút hiểm nguy nào. Châu Âu có thể nô dịch hóa châu Á, bởi vì điều đó thỏa mãn sự tự mãn: nhưng châu Âu tuyệt đối không được giải phóng châu Á, bởi vì việc đó đi kèm với trách nhiệm. Hắn thích thú với cái thị hiếu đế quốc của mình khi thấy người theo đạo Hindu đội mũ kiểu châu Âu: nhưng sẽ là quá nguy hiểm nếu họ bắt đầu có tư duy kiểu châu Âu. Hắn không thể để châu Á mãi mang bản chất Á châu: thế nhưng hắn lại không dám nhìn nhận châu Á như một phần của châu Âu. Chính vì thế, hắn đề xuất việc dựng lên ở Ai Cập các tín hiệu đường sắt, chứ không phải các lá cờ; đặt ở đó những chiếc hòm đựng công văn, chứ không phải những chiếc hòm phiếu bầu cử.

Nói tóm lại, Kẻ đa cảm quyết định truyền bá thân xác của châu Âu nhưng lại bỏ quên phần hồn.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.