Tiếng Chuông Và Những Lời Bàn Tán

Lượt đọc: 197 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Triết Lý Của Việc Ngắm Cảnh

❊ ❊ ❊

Sẽ rất thú vị nếu ta biết được chính xác vì sao một người thông minh—ý tôi là người có chút ít trí khôn—lại có thể và vẫn thường tỏ ra không thích việc ngắm cảnh. Tại sao ý nghĩ về một chiếc xe buýt mui trần chở đầy khách du lịch đi xem nơi sinh của Nelson hay chiến địa nơi Simon de Montfort tử trận lại gieo vào tâm hồn một nỗi lạnh lẽo kỳ lạ? Tôi có thể dễ dàng nhận ra nỗi ác cảm mơ hồ này đối với khách du lịch và những chốn cổ tích của họ không bắt nguồn từ đâu—ít ra là trong trường hợp của tôi. Dù thói hư tật xấu của tôi có là gì đi nữa (và tất nhiên chúng cũng mang dấp dáng rực rỡ riêng), tôi có thể đặt tay lên ngực mà quả quyết rằng nó không xuất phát từ sự khinh miệt rẻ mạt dành cho đồ cổ, hay từ sự khinh miệt thậm chí còn rẻ mạt hơn dành cho chính những người du khách. Nếu có một điều gì còn thảm hại và kém cỏi hơn sự bất kính với quá khứ, thì đó chính là sự bất kính với hiện tại, với đoàn người sôi động và muôn màu của cuộc sống, trong đó chiếc xe buýt mui trần cũng là một trong số vô vàn cỗ xe và kiệu chiến khải hoàn. Tôi không thấy gì tầm thường cho bằng cái thói khinh miệt sự tầm thường, cái thói bĩu môi chê bai những nhân viên công sở vào ngày nghỉ ngân hàng hay đám đông bình dân trên bãi biển Margate. Kẻ chẳng thấy gì ở viên nhân viên nọ ngoài giọng điệu bình dân chắc cũng sẽ chẳng thấy gì ở Simon de Montfort ngoài giọng Pháp của ông. Kẻ nhạo báng Jones vì lỡ nuốt mất một âm “h” rất có thể cũng từng nhạo báng Nelson vì mất đi một cánh tay. Sự khinh miệt vốn dễ nảy sinh ở những tâm hồn bản chất đã tầm thường, và việc chê bai Montfort như một kẻ ngoại kiều hay Nelson như một kẻ tật nguyền cũng dễ chẳng kém gì việc nhạo báng giọng nói ngọng nghịu cùng thân thể thương tật của đại đa số cộng đồng bi hài kịch của chúng ta. Nếu tôi có chút rụt rè trước sự kiện du khách và lăng mộ này, thì chắc chắn không phải vì tôi thiếu tôn kính đến mức xem nhẹ lăng mộ hay du khách. Tôi kính trọng những vĩ nhân từng có dũng khí để chết; tôi cũng kính trọng cả những con người bé nhỏ này dũng cảm để sống.

Ngay cả khi điều này được thừa nhận, một ý kiến khác vẫn có thể được đưa ra. Người ta có thể cho rằng đồ cổ và những đám đông tầm thường quả thực là những điều tốt đẹp, giống như hoa violet và hoa phong lữ; nhưng chúng không đi đôi với nhau. Một chiếc mũ phớt cứng là một vật đẹp đẽ (như người ta có thể nhiệt tình nài nỉ), nhưng nó không cùng phong cách kiến trúc với Nhà thờ Ely; nó là một chiếc mái vòm, một mái vòm rococo nhỏ theo phong cách Phục hưng, và chẳng ăn nhập gì với nhữngh vòm nhọn vươn cao chọc trời như những ngọn giáo. Một chiếc xe buýt mui trần thật đáng yêu (người ta có thể nói thế) nếu được đặt trên bệ cao và được tôn thờ vì chính vẻ đẹp đáng yêu của nó; nhưng nó lại chẳng hòa hợp chút nào với đường cong và dáng dấp của con tàu chiến cổ ba tầng nơi Nelson ngã xuống; vẻ đẹp của nó hoànতো khác loại. Do đó (chúng ta có thể tưởng tượng vị hiền triết ấy lập luận) đồ cổ và dân chủ nên được giữ tách biệt, vì chúng là những thứ bất dung. Có những thứ có thể bất dung về mặt thời gian và không gian nhưng lại hoàn toàn không bất dung về giá trị cốt lõi và tư tưởng. Chẳng hạn, Giáo Hội Công Giáo có nước cho kẻ mới sinh và dầu thánh cho người sắp khuất: nhưng Giáo Hội chưa bao giờ trộn lẫn dầu và nước với nhau.

Lời giải thích này nghe có vẻ hợp lý; nhưng tôi thấy nó vẫn chưa thỏa đáng. Phản đối đầu tiên là cái mùi hụt hẫng, tầm thường ấy vẫn luôn ám ảnh tâm hồn trong mọi chuyến tham quan được trù tính và sắp đặt kỹ lưỡng đến các “14danh thắng,” ngay cả khi chúng được thực hiện bởi những con người có địa vị tao nhã nhất hoặc sống trong sự riêng tư được bảo bọc kỹ càng nhất. Việc cố ý đến thăm Đấu trường Colosseum dưới ánh trăng từ lâu đã khiến tôi cảm thấy tầm thường chẳng khác nào viếng thăm nơi đó dưới ánh đèn pha. Một nhà tài phiệt đứng trên đỉnh Mont Blanc, một nhà tài phiệt đứng giữa sa mạc cạnh bức tượng Nhân Sư, hay một nhà tài phiệt đứng giữa bãi đá Stonehenge, cũng buồn cười y hệt như một nhà tài phiệt ở bất cứ nơi nào khác; và nói thế thôi cũng đủ hiểu rồi. Ngược lại, nếu chiếc mũ phớt cứng xuất hiện một cách riêng tư và tự nhiên bên trong Nhà thờ Ely, thì chẳng có người say mê sự hòa hợp kiến trúc Gothic nào lại nghĩ đến chuyện lên tiếng phản đối chiếc mũ phớt ấy—tất nhiên là miễn là nó không được đội trên đầu.

Nhưng quả thực có một lời phản đối sâu sắc hơn nhiều đối với lý thuyết về hai vẻ đẹp bất tương dung giữa cổ xưa và đại chúng. Bởi sự thật là những người bình dân mới chính là những người từ xưa đến nay vốn có hứng thú thực sự với đồ cổ; và cũng chính những người bình dân mới là lực lượng hệ thống hóa việc bảo tồn các di tích cổ kính ấy. Cụ Già Nhất Làng từ trước tới nay vẫn luôn là một kẻ nhà quê cục mịch; tôi chưa từng nghe nói cụ là một quý ômg cả. Chính những người nông dân mới là người gìn giữ mọi truyền thuyết về các chiến địa hay công trình xây dựng nhà thờ. Họ là những người ghi nhớ, trong mức độ con người có thể nhớ, những mờ ảo về chùm tiên hay những điều kỳ diệu trang nghiêm hơn của các vị thánh. Ở những tầng lớp trên họ, cõi siêu nhiên đã bị tiêu diệt bởi thói kiêu kỳ ngạo mạn. Có một câu chánh kinh thật chính xác và vĩ đại trong Kinh Thánh rằng: “nơi nào không có khải tượng, dân chúng sẽ diệt vong.” Nhưng trong thực tế thì câu nói ngược lại cũng đúng không kém: nơi nào không có nhân dân, những khải tượng sẽ lụi tàn.

Do đó, ý nghĩ cho rằng cảm giác ác cảm mơ hồ đối với việc ngắm cảnh của đại chúng bắt nguồn từ sự bất dung bẩm sinh giữa ý tưởng về các đền thờ và chiến tích đặc biệt với ý tưởng về đông đảo những người bình thường cần phải bị bác bỏ. Ngược lại, hai yếu tố sự thiêng liêng và tính dân chủ này vốn đã gắn kết và đồng hành đặc biệt chặt chẽ với nhau trong suốt chiều dài lịch sử. Các đền thờ và chiến tích thường được dựng lên bởi những con người bình thường. Chúng luôn được dựng lên vì những con người bình thường. Bất cứ thứ gì mà người nghệ sĩ hiện đại khó tính có thể chọn để áp dụng lý thuyết của mình về sự thẩm định chuyên biệt và một tầng lớp tinh hoa về vị trí thưởng ngoạn, anh ta ắt hẳn vẫn sẽ thấy khó lòng thực sự áp dụng nó vào thứ nghệ thuật lịch sử và mang tính hoành tráng ấy. Hiển nhiên là một công trình công cộng sinh ra nhằm gây ấn tượng với công chúng. Ngôi mộ mang tính quý tộc nhất cũng chính là một ngôi mộ dân chủ, bởi vì nó tồn tại để cho thiên hạ ngắm nhìn; thứ duy nhất mang tính quý tộc chính là cái xác đang phân hủy chứ không phải tấm cẩm thạch trường tồn; và nếu người đó thực sự muốn ra dáng quý tộc tột đỉnh, lẽ ra ông ta nên chôn mình trong mảnh vườn sau nhà. Nhà giáo đường của giáo phái hẹp hòi và độc đoán nhất vẫn mang tính phổ quát ở bên ngoài, dù cho nó có bị giới hạn ở bên trong; những bức tường và ô cửa sổ của nó hướng về mọi phương trời và mọi góc của vũ trụ. Nó có thể nhỏ bé như một chốn ở, nhưng lại mang tính phổ quát như một đài tưởng niệm; nếu những tín đồ của giáo phái ấy thực sự muốn sự riêng tư, họ lẽ ra nên họp mặt trong một ngôi nhà riêng.

Bất cứ khi nào và bất cứ nơi đâu chúng ta dựng lên một hội trường, cột trụ hay bức tượng mang tầm vóc quốc gia hoặc thành phố, chúng ta đang cất lời với đám đông như một kẻ mị dân. Bức tượng của mọi chính trị gia đều tự đưa mình ra tranh cử chẳng khác nào chính bản thân vị chính trị gia đó. Mọi văn bia trên phiến đá nhà thờ đều được dựng lên cho đám đông ngắm nghía chẳng khác gì một tấm bích chương trong dịp Tổng tuyển cử. Và nếu chúng ta dõi theo mạch suy ngẫm này, tôi nghĩ chúng ta sẽ thực sự tìm ra nguyên do vì sao việc ngắm cảnh thời hiện đại lại chạm đến một cái gì đó bên trong chúng ta, một thứ không phải là thói khinh miệt rẻ mạt dành cho mồ mả hay sự khinh miệt rẻ mạt không kém dành cho bọn phàm phu. Rốt cuộc thì có biết bao nghĩa trang phần lớn chỉ chứa toàn những kẻ phàm phu đã khuất; nhưng điều đó chẳng khiến nó kém thiêng liêng hay kém u buồn hơn chút nào.

Lời giải thích thực sự, theo tôi nghĩ, là thế này: những nhà thờ lớn và những cột trụ khải hoàn ấy không dành cho những con người có học thức và tự ý thức cao hơn khách du lịch hiện đại, mà dành cho những con người thô ráp và ngẫu hứng hơn nhiều. Những nhịp cầu bằng đá sống như những đài phun nước bị đóng băng ấy đã được đặt và cân chỉnh sao cho lọt vào mắt của những con người bình thường, vô tâm đang bận rộn với công việc hằng ngày của họ; và khi chúng được nhìn ngắm theo cách đó, chúng sẽ không bao giờ bị lãng quên. Con đường thực sự để khơi dậy phép màu của những thánh đường vĩ đại và lăng mộ lịch sử của chúng ta không phải là cách mà Ruskin vẫn luôn khuyến nghị. Không phải là cẩn trọng hơn với các công trình lịch sử. Không, đúng hơn là hãy bớt câu nệ chúng đi. Hãy mua một chiếc xe đạp ở Maidstone để đến thăm người cô ở Dover, và bạn sẽ thấy Nhà thờ Canterbury đúng như dáng vẻ mà nó được xây dựng để được nhìn ngắm. Hãy băng qua Luân Đôn chỉ như con đường ngắn nhất giữa Croydon và Hampstead, và Cột tưởng niệm Nelson sẽ (lần đầu tiên trong đời) gợi cho bạn nhớ về Nelson. Bạn sẽ trân trọng Nhà thờ Hereford nếu bạn đến vì thứ rượu táo, chứ không phải nếu bạn đến vì kiến trúc. Bạn sẽ thực sự nhìn ngắm Quảng trường Vendome nếu bạn đến vì công việc buôn bán, chứ không phải nếu bạn đến vì nghệ thuật. Bởi vì chính cho các thế hệ con người giản dị và nhọc nhằn, những con người thực tế và bận tâm bởi trăm bề cuộc sống, mà cha ông chúng ta đã dựng lên những kỳ quan ấy. Quả thực còn có một yếu tố khác, không kém phần quan trọng: thực tế là người ta đến các nhà thờ lớn để cầu nguyện. Nhưng khi bàn về những người yêu mến nhà thờ mang tính nghệ thuật hiện đại, chúng ta không cần phải bận tâm đến điều này.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.