Mithridanes ghen tị với lòng hiếu khách và sự hào phóng của Nathan nên định đi giết ông. Nhưng chính anh lại gặp Nathan mà không hề hay biết; và được chính ông chỉ vẽ cách thức để thực hiện mục đích của mình. Nhờ đó, anh tìm thấy Nathan trong một lùm cây đúng như ông đã sắp đặt, để rồi khi nhận ra ông, anh vô cùng hổ thẹn và trở thành bạn tri kỷ của ông.

Tất cả dường như đều thấy những gì vừa nghe giống như một phép lạ, cụ thể là việc một tu sĩ lại có thể làm được điều gì đó vô cùng hào hiệp; nhưng ngay khi các phụ nữ dứt lời bàn tán, nhà vua liền ra lệnh cho Filostrato tiếp tục câu chuyện. Ông liền cất lời ngay: "Thưa các quý bà cao quý, sự hào phóng của Vua xứ Tây Ban Nha và của Viện phụ Cluny quả là lớn lao, một điều có lẽ chưa từng ai nghe thấy trước đó; nhưng có lẽ các vị sẽ thấy điều này cũng kỳ diệu không kém khi nghe về một người, vì muốn tỏ lòng rộng lượng với kẻ đang khát thèm máu của mình—phải, khát thèm cả hơi thở của ông—đã thầm kín nghĩ đến việc dâng nó cho kẻ ấy, vâng, và suýt nữa đã làm thật, nếu như kẻ kia chịu nhận lấy nó, đúng như tôi sắp sửa kể cho các vị nghe trong câu chuyện nhỏ của mình đây.

Quả thực là một điều chắc chắn (nếu có thể tin vào lời kể của nhiều người Genoa và những người từng đặt chân đến các vùng đất đó) rằng thuở xưa, tại xứ Cattajo, có một người thuộc dòng dõi quý tộc và giàu có vô song tên là Nathan. Ông có một điền trang nằm liền kề con đường cái quan, nơi bắt buộc tất cả những ai muốn đi từ phương Tây sang phương Đông hoặc từ phương Đông sang phương Tây đều phải đi qua. Vốn là một người có tâm hồn cao cả, rộng lượng và tha thiết muốn cho thiên hạ biết đến những nghĩa cử của mình, ông đã tập hợp một số lượng lớn thợ thuyền và chỉ trong một thời gian ngắn, cho xây dựng nên một trong những cung điện đẹp đẽ, vĩ đại và giàu có nhất từng được thấy. Ông cho trang hoàng nơi đây thật hoàn hảo với mọi tiện nghi thích hợp để tiếp đón và giải trí cho các bậc tao nhân mặc khách. Rồi, với một gia nhân đông đúc và ngoan ngoãn, ông tiếp đón nồng hậu, với niềm vui hân hoan và sự thịnh soạn, bất cứ ai qua lại nơi này. Ông kiên trì theo đuổi thói quen đáng ca ngợi ấy đến mức không chỉ phương Đông mà hầu như toàn cõi phương Tây đều biết tiếng vang của ông.

Khi ấy ông đã cao tuổi nhưng vẫn không hề thấy mệt mỏi với việc thực hành lòng hiếu khách, thì bỗng một hôm, danh tiếng của ông truyền đến tai một chàng trai trẻ ở vùng đất không xa quê hương ông mấy, tên là Mithridanes. Vốn biết mình giàu có chẳng kém gì Nathan lại thêm lòng ghen tị trước tiếng tăm và đức hạnh của ông, chàng tự nhủ sẽ làm lu mờ hoặc che khuất những điều ấy bằng lòng quảng đại lớn lao hơn nữa. Thế là, cho xây dựng một cung điện giống hệt như cung điện của Nathan, chàng bắt đầu bày tỏ những ân huệ vô bờ bến nhất từ trước đến nay cho bất cứ ai qua lại vùng đó, và chỉ trong một thời gian ngắn, chàng dĩ nhiên đã trở nên vô cùng nổi tiếng.

Có một lần nọ, khi chàng đang ở một mình giữa sân cung điện của mình, một bà lão nghèo khổ bước vào từ một cánh cửa, xin bố thí và được chàng đáp ứng; rồi bà lại đi vào qua cánh cửa thứ hai, lại được bố thí lần nữa, và cứ thế tiếp tục cho đến lần thứ mười hai; nhưng khi bà quay lại lần thứ mười thư ba, chàng liền bảo: 'Bà lão, bà thật là siêng năng trong việc xin xỏ này đấy,' và dẫu vậy vẫn bố thí cho bà. Mụ già nghe những lời đó liền kêu lên: '+Ôi lòng hào phóng của Nathan, sao mà kỳ diệu thay! Bởi vì khi ta bước vào từ mỗi một trong số ba mươi hai cánh cửa mà cung điện của ông ấy có, và xin ông ấy một chút bố thí, dẫu ta có tỏ thái độ thế nào đi nữa, ông ấy cũng không hề nhận ra ta, vậy mà ta vẫn được cho; thế mà ở đây, ta mới chỉ bước vào có mười ba cửa mà vừa bị nhận ra lại vừa bị quở trách.' Nói đoạn, bà bỏ đi và không bao giờ quay lại đó nữa.

Mithridanes nghe những lời của bà lão thì bừng bừng nổi giận lôi đình, bởi chàng vốn coi những gì tai nghe về tiếng tăm của Nathan là một sự hạ thấp danh tiếng của chính mình, và bắt đầu lẩm bẩm: 'Than ôi, khốn khổ cho tôi! Đến bao giờ tôi mới đạt được lòng hào phóng của Nathan trong những việc lớn, chứ chưa nói đến chuyện vượt qua ông như tôi hằng mong muốn, trong khi ngay cả việc sánh ngang với ông trong những chuyện nhỏ nhặt nhất mà tôi cũng không làm được? Thật vậy, tôi phí sức vô ích nếu không loại bỏ được hắn khỏi cõi đời này; thế cho nên, vì tuổi già không mang hắn đi, tôi buộc phải tự tay mình ra tay không chậm trễ.'

Nghĩ là làm, chàng lập tức lên ngựa cùng một tùy tùng nhỏ, không hé lộ dự định của mình với bất kỳ ai, và ba ngày sau thì đến nơi Nathan ở. Chàng đến đó vào lúc chiều tà, ra lệnh cho các bề tôi giả vờ như không đi cùng mình và tự tìm chỗ trọ, đợi khi nào nhận được tin tiếp theo của mình, còn chàng thì ở lại một mình cách không xa cung điện lộng lẫy kia. Ở đó, chàng tìm thấy Nathan đang đi dạo một mình để giải khuây, không hề có chút yêm sức xiêm y vương giả nào; và vì không nhận ra ông, chàng bèn hỏi xem ông có thể cho biết Nathan đang ở đâu không.

'Hỏi con trai,' Nathan vui vẻ đáp, 'chẳng có ai ở chốn này rành rẽ hơn ta để chỉ cho con điều đó; thế nên, khi nào con muốn, ta sẽ dẫn con đến đó.' Mithridanes đáp lại rằng điều này rất vừa ý chàng, nhưng nếu được thì chàng muốn không để cho Nathan nhìn thấy hay nhận ra; và vị chủ nhà liền bảo: 'Ta cũng sẽ làm thế, vì con đã muốn vậy.' Mithridanes bèn xuống ngựa và cùng Nathan tiến vào cung điện lộng lẫy, được ông nhanh chóng khơi gợi những câu chuyện vô cùng thú vị. Tại đây, ông sai một người hầu dắt ngựa của chàng thanh niên, rồi ghé miệng vào tai hắn, dặn dò phải sắp xếp với tất cả mọi người trong nhà tuyệt đối không được để cho chàng trai biết rằng ông chính là Nathan; và mọi việc đều được thực hiện đúng như vậy. Hơn thế nữa, ông còn bố trí cho chàng ở trong một căn phòng rất khang trang, không một ai nhìn thấy, ngoại trừ những người được ông giao phó nhiệm vụ này, và tự mình ở lại bầu bạn với chàng để tiếp đón với sự kính trọng lớn nhất.

Sau khi Mithridanes ở lại với ông một thời gian như thế, chàng bèn hỏi xem ông là ai (dẫu trong lòng chàng vẫn kính trọng ông như cha); và Nathan đáp: 'Ta là một kẻ ăn kẻ ở hèn mọn của Nathan, đã già cỗi cùng ông ấy từ thuở nhỏ, nhưng chưa bao giờ được ông ấy cất nhắc lên chức vụ nào khác ngoài những gì con thấy ta đây; thế nên, dẫu mọi người khác đều vô cùng hài lòng về ông ấy, riêng ta thì chẳng có lý do mấy để biết ơn ông ấy.' Những lời này đem lại cho Mithridanes chút hy vọng về việc có thể thực hiện mưu đồ độc ác của mình một cách chắc chắn và an toàn hơn. Và khi Nathan ân cần hỏi chàng là ai, duyên cớ nào đưa chàng đến những chốn này, đồng thời ngỏ lời sẵn sàng góp ý và giúp đỡ trong khả năng của mình, chàng liền do dự giây lát rồi mới đáp lời. Nhưng chẳng mấy chốc, quyết định đặt trọn niềm tin nơi ông, sau một hồi vòng vo Tam Quốc, chàng trước hết yêu cầu giữ kín chuyện này, sau đó xin được giúp đỡ và mưu trí, rồi hoàn toàn phơi bày cho ông biết thân phận của mình, cùng lý do và động lực khiến chàng cất bước ra đi.

Nathan nghe xong câu chuyện và âm mưu tàn độc ấy thì trong lòng vô cùng xáo trộn; thế nhưng, chẳng chút do dự lâu lắc, ông vẫn điềm tĩnh đáp lại với một tinh thần bất khuất và nét mặt kiên định: 'Mithridanes này, cha con là một bậc vương giả cao quý và con đang cho thấy mình không hổ danh khi dấn thân vào một trọng trách lớn lao như thế này—đó là trở nên hào phóng với tất cả mọi người; ta vô cùng tán thưởng lòng ganh đua mà con dành cho những đức hạnh của Nathan, bởi nếu có nhiều người như thế, cái thế gian vô cùng khốn khổ này hẳn sẽ sớm trở nên tốt đẹp thôi. Âm mưu mà con vừa tiết lộ cho ta, ta tuyệt đối sẽ giữ kín; nhưng để hoàn thành nó, ta có thể hiến kế hữu ích cho con hơn là trợ giúp lớn lao; và đó là thế này. Từ đây con có thể nhìn thấy một lùm cây, có lẽ cách đây chừng nửa dặm, nơi Nathan hầu như sáng nào cũng đi dạo một mình, thảnh thơi thưởng ngoạn ở đó khá lâu; và ở đó, con sẽ dễ dàng tìm thấy hắn và làm bất cứ điều gì con muốn với hắn. Nếu con giết được hắn, để có thể trở về nhà mà không gặp trở ngại nào, con phải đi, không phải theo con đường con đã đến, mà theo lối con sẽ thấy mọc ra từ lùm cây bên tay trái; dẫu rằng nó có phần hoang vu hơn, nhưng lại gần xứ sở của con hơn và an toàn hơn cho con.'

Mithridanes sau khi nhận được những chỉ dẫn đó, và sau khi Nathan đã cáo từ, bèn bí mật cho các bề tôi—những kẻ cũng đã tìm chỗ trọ trong cung điện giống như chàng—biết nơi họ nên tìm gặp mình vào ngày mai. Khi ngày mới vừa ló rạng, Nathan—với ý định hoàn toàn không mảy may thay đổi hay khác biệt chút nào so với lời khuyên ông đã vạch ra cho Mithridanes—một mình tiến bước vào lùm cây để tìm cái chết. Trong khi đó, Mithridanes thức dậy, mang theo cung và kiếm, vì chẳng có thứ vũ khí nào khác, liền lên ngựa phi thẳng đến lùm cây, nơi chàng nhìn thấy Nathan đang thong thả đi dạo một mình từ đằng xa.

Đinh ninh rằng trước khi ra tay, mình phải gặp và nghe ông nói chuyện, chàng liền phi nước đại đến chỗ ông, chộp lấy chiếc dải băng quấn trên đầu ông và quát lên: 'Lão già kia, ngươi phải chết!' Nơi Nathan không đáp lại lời nào khác ngoài câu: 'Thế thì ta đã đáng phải chết rồi.' Mithridanes nghe tiếng nói và nhìn vào mặt ông, liền nhận ra ngay lập tức đây chính là người đã ân cần đón tiếp, thân thiết bầu bạn và trung thực mưu tính giúp đỡ mình; tức thì, ngọn lửa giận dữ trong lòng chàng vụt tắt, cơn cuồng nộ biến thành nỗi hổ thẹn khôn cùng. Lập tức vứt bỏ thanh kiếm vừa rút ra để định sát hại ông, chàng tuột xuống ngựa, vừa khóc rấm rứt vừa sà xuống sụp lạy dưới chân Nathan và nghẹn ngào thưa: 'Giờ đây, cha kính yêu ơi, con mới thực sự nhận ra lòng hào phóng của người, khi nghĩ đến việc người đã đến đây đầy kín đáo để dâng hiến mạng sống của mình cho con—một mạng sống mà chẳng vì lý do gì, con lại tỏ ý khát khao—và dâng cho chính người; thế nhưng Thiên Chúa, Đấng lo toan cho danh dự của con chu đáo hơn chính bản thân con, đã khai thông đôi mắt tâm trí vốn bị lòng đố kỵ bỉ ổi che mờ của con ngay trong giờ phút ngặt nghèo nhất. Thế nên, người càng sẵn lòng chiều theo ý con bao nhiêu, con lại càng thấy mình mang ơn nặng trĩu bấy nhiêu để phải đền tội cho lỗi lầm của mình. Xin người hãy giáng xuống con sự báo thù mà người cho là tương xứng với tội lỗi của con.'

Nathan đỡ Mithridanes đứng lên, dịu dàng ôm hôn chàng và bảo: 'Con trai ta, chẳng cần con phải xin và cũng chẳng cần ta phải ban ơn tha thứ cho hành động của con—dù con gọi nó là gì đi nữa, là độc ác hay điều gì khác; bởi vì con truy đuổi nó không phải vì lòng căm thù, mà là để mong được thiên hạ ca tụng là kẻ xuất chúng hơn. Vậy hãy sống cho bình an vô sự dưới mái nhà ta, và hãy đinh ninh rằng chẳng có ai trên đời này yêu quý con bằng ta, khi ta nhìn vào tâm hồn cao thượng của con—tâm hồn đã không hướng về việc tích lũy tiền tài như những kẻ hà tiện, mà hướng về việc vung vãi những gì đã được tích lũy ấy. Đừng vì chuyện con từng tìm cách sát hại ta để mong nổi danh mà cảm thấy hổ thẹn, và cũng đừng nghĩ rằng ta lấy làm lạ về điều đó. Những vị hoàng đế vĩ đại nhất và những vị vua lừng lẫy nhất, với chẳng mảy may nghệ thuật nào khác ngoài việc tàn sát—không chỉ một người như con định làm, mà là vô số người, thiêu rụi các quốc gia và san bằng các thành phố—đã bành trướng vương triều và hệ quả là bành trướng cả danh tiếng của họ; thế nên, nếu con chỉ giết một mình ta để làm cho bản thân nổi danh hơn, thì con chẳng làm điều gì mới mẻ hay phi thường cả, mà là một việc đã được người ta làm đến nhàu nhĩ rồi.'

Mithridanes không tìm lời biện hộ cho mưu đồ đồi bại của mình, mà hết lời ca ngợi cái cớ danh dự do Nathan tìm ra, và trong câu chuyện trao đổi sau đó, chàng bày tỏ sự kinh ngạc khôn xiết trước việc làm thế nào ông có thể dấn thân đi tìm cái chết và còn đi xa đến mức hiến kế cũng như tạo điều kiện cho chàng đạt được mục đích đó. Nghe vậy, Nathan liền bảo: 'Mithridanes này, ta không muốn con phải ngạc nhiên trước quyết định của ta hay lời khuyên ta đã dành cho con, bởi vì từ khi ta tự làm chủ lấy mình và tự nhủ phải thực hiện chính xác những gì con đã dấn thân làm, chưa từng có ai đến nhà ta mà không được ta thỏa mãn, trong khả năng có thể, những gì họ đòi hỏi. Con đã đến đây với khát khao lấy đi mạng sống của ta; thế nên, khi biết con đang tìm kiếm nó, ta liền quyết định dâng nó cho con, để con không phải là kẻ duy nhất ra về mà không được toại nguyện; và để con có được điều mình khao khát, ta đã hiến kế cho con cách thức mà ta cho là thích hợp để con vừa lấy được mạng sống của ta mà không phải mất đi mạng sống của chính mình. Vì thế, ta nói lại lần nữa và khẩn khoản xin con, nếu con thấy vừa lòng, hãy lấy nó đi và tự thỏa mãn ước nguyện đó. Ta chẳng biết dùng nó vào việc gì tốt hơn thế này nữa. Tám mươi năm nay ta đã nắm giữ nó và tiêu xài nó vào những cuộc vui chơi, giải trí của mình, và ta biết rằng theo quy luật tự nhiên, cũng như vạn vật và con người nói chung, ta chẳng còn giữ nó lại được bao lâu nữa; thế nên ta cho rằng việc đem hiến tặng nó như một món quà—giống như ta vẫn luôn ban phát và tiêu xài những báu vật [khác] của mình—còn hơn là cứ cố khư khư giữ lấy cho đến khi bị tự nhiên tước đoạt nó một cách bất đắc dĩ. Dâng hiến một trăm năm vốn chẳng phải là phúc lớn gì; vậy thì dâng hiến sáu hay tám năm ta còn lại ở chốn này lại càng nhỏ nhoi biết bao? Vậy hãy lấy nó đi, nếu con thích. Ta nài xin con đấy, hãy lấy nó đi nếu trong lòng con còn vương vấn ý định đó; bởi vì suốt thời gian ta sống ở đây, chưa từng có ai khao khát nó, và ta cũng chẳng biết khi nào mới tìm được ai như thế, nếu con—kẻ đang đòi hỏi nó—lại không chịu nhận lấy. Và giả sử ta có tình cờ tìm được ai đi nữa, ta thừa biết rằng, càng giữ lâu thì nó lại càng trở nên vô giá trị; thế nên, trước khi nó trở nên tồi tệ hơn, xin con hãy nhận lấy nó cho ta.'

Mithridanes vô cùng bối rối và đáp lại: 'Xin Thiên Chúa chớ để cho con—chứ đừng nói chi đến chuyện tước đoạt một thứ quý giá như sinh mạng của người—lại dám có cái ý định ấy, dẫu cho chỉ mới cách đây ít lâu con còn nung nấu nó; một sinh mạng mà thay vì tìm cách rút ngắn lại, con chỉ muốn đem tuổi thọ của chính mình dâng thêm vào đó!'

Nghe vậy, Nathan liền tiếp lời ngay: 'Và con có thực sự sẵn lòng, khi trong tay có khả năng làm điều đó, đem tuổi thọ của con thêm vào tuổi thọ của ta, và qua hành động ấy, buộc ta phải làm cho con một việc mà từ trước đến nay ta chưa từng làm cho bất cứ ai—đó là nhận lấy tài sản của con, ta, kẻ chưa từng nhận bất cứ thứ gì của kẻ khác?'

'Con vô cùng sẵn lòng,' Mithridanes vội vã đáp.

'Thế thì,' Nathan bảo, 'con phải làm theo những gì ta sắp ra lệnh cho con. Dù còn trẻ tuổi, con sẽ phải đến định cư tại nhà ta và mang cái tên Nathan, trong khi ta sẽ dọn đến nhà con và tiếp tục tự gọi mình là Mithridanes.'

Mithridanes liền đáp: 'Nếu con biết cách hành xử tài tình và cao thượng như người, con sẽ chẳng ngần ngại nhận lấy những gì người ban ơn; nhưng vì con chắc chắn rằng hành động của mình sẽ chỉ làm lu mờ danh tiếng của Nathan, và vì con không có ý định làm hoen ố nơi người khác thứ mà bản thân mình chẳng biết cách gì gìn giữ, nên con sẽ không nhận đâu.'

Sau khi những lời trò chuyện nhã nhặn này và nhiều câu chuyện khác đã được trao đổi giữa họ, theo lời thỉnh cầu của Nathan, họ quay trở lại cung điện của ông. Tại đây, ông đã tiếp đón Mithridanes với sự tôn kính tột bậc suốt nhiều ngày liền, khích lệ chàng trong mục đích cao cả và vĩ đại của mình bằng mọi thứ trí tuệ và sự khôn ngoan. Sau đó, khi Mithridanes muốn cùng các tùy tùng trở về nhà riêng, ông đã tiễn chân chàng, đồng thời khẳng định chắc nịch để chàng hiểu rằng, chàng sẽ chẳng bao giờ có thể vượt qua ông trong lòng hào phóng.