Ngày thứ Năm

Federigo degli Alberighi yêu một người nhưng không được yêu. Chàng tiêu tán toàn bộ gia tài trong những bữa tiệc túng hào phóng cho đến khi chỉ còn lại một chú chim ưng duy nhất; không có gì khác, chàng bèn đem chim ưng làm thịt cho người thương ăn khi nàng đến nhà mình; hay tin ấy, nàng bèn đổi ý, lấy chàng làm chồng và khiến chàng trở nên giàu có trở lại.

Filomena vừa dứt lời, vị nữ vương nhìn quanh và thấy chỉ còn lại mình và Dioneo — người có đặc quyền được phát biểu cuối cùng — bèn vui vẻ lên tiếng: "Giờ đến lượt ta kể chuyện. Hỡi các nữ nhi quý mến, ta sẽ vui lòng kể một câu chuyện có phần giống với câu chuyện vừa rồi, để các bạn không chỉ thấy tình yêu dành cho các bạn có sức mạnh nhường nào trong những trái tim cao thượng, mà còn học cách tự mình ban ơn đúng lúc, thay vì luôn để vận mệnh dẫn dắt — thứ vốn phần lớn thường ban phát một cách bất công và quá đỗi vô độ, chẳng theo một chuẩn mực nào."

Các bạn phải biết rằng, Coppo di Borghese Domenichi — một nhân vật sống cùng thời với chúng ta, và có lẽ giờ đây vẫn là một người đầy uy tín, trọng vọng trong thành phố, nổi danh và xứng đáng được lưu danh muôn thuở, không chỉ vì phong cách hay đức độ mà còn bởi dòng dõi cao quý — khi tuổi đã cao, rất thích đàm đạo cùng láng giềng và những người khác về chuyện xưa. Ông thông thạo việc đó hơn bất kỳ ai, kể lại rành mạch, với trí nhớ uyên bác và lời lẽ tao nhã nhất. Trong số những chuyện hay ông thường kể, có câu chuyện về một thanh niên ở Florence tên là Federigo, con trai của Messer Filippo Alberighi. Chàng nổi danh về võ nghệ và sự hào hiệp hơn bất kỳ thanh niên nào khác ở Tuscany. Cũng như phần lớn các bậc vương tôn công tử khác, chàng đem lòng say đắm một quý bà tên là Madam Giovanna, người vào thời của nàng được coi là một trong những giai nhân kiều diễm và rực rỡ nhất Florence. Để chiếm được trái tim nàng, chàng tổ chức các cuộc đua ngựa, đấu thương, bày tiệc túng, tặng quà và tiêu pha không tiếc tay. Thế nhưng nàng, vừa xinh đẹp lại vừa đoan trang, chẳng màng gì đến những việc nàng là trung tâm ấy, cũng chẳng đếm xỉa gì đến người đã thực hiện chúng. Federigo cứ tiêu xài vượt quá khả năng trong vô vọng, và theo quy luật tự nhiên, chẳng mấy chốc gia sản của chàng cạn kiệt. Chàng lâm vào cảnh khốn cùng, chẳng còn lại gì ngoài một mảnh trang trại nhỏ nghèo nàn — nơi thu hoạch đủ để chàng sống rất đạm bạc — và thêm một chú chim ưng, một trong những con chim xuất sắc nhất trên đời.

Bởi vì yêu nàng hơn bao giờ hết, lại nhận thấy bản thân không còn đủ khả năng sống cảnh xa hoa ở thành phố như lòng mong muốn, chàng bèn dọn về sống tại Campi, nơi có mảnh trang trại của mình. Ở đó, chàng nhẫn nại chịu đựng nghèo khó, đi săn chim khi có dịp và chẳng ngửa tay xin xắn bất cứ ai.

Khi Federigo đã lâm vào bước đường cùng như vậy, ngẫu nhiên có ngày chồng của Madam Giovanna lâm bệnh nặng. Cảm nhận được thời diểm cận kề cái chết, ông bèn lập di chúc. V vốn là người rất giàu có, ông để lại toàn bộ gia tài cho đứa con trai đang tuổi lớn của mình. Hơn nữa, vì rất mực yêu thương Madam Giovanna, ông cũng ghi trong di chúc rằng nàng sẽ là người thừa kế tiếp theo nếu con trai ông qua đời mà không để lại người nối dõi hợp pháp, rồi ông qua đời. Madam Giovanna nay thành góa phụ, vào mùa hè năm đó liền cùng con trai về vùng quê nghỉ mát tại một điền trang rất gần trang trại của Federigo, theo đúng thói quen của các quý bà xứ ta. Nhờ vậy, cậu thiếu niên có dịp quen biết Federigo, rồi đâm ra say mê chim ưng và chó săn. Sau nhiều lần tận mắt chứng kiến chú chim ưng của Federigo bay lượn và tỏ ra vô cùng thích thú, cậu khao khát có được nó vô cùng, nhưng lại không dám mở lời xin vì biết món quà ấy quá đỗi quý giá đối với chủ nhân.

Mọi chuyện cứ thế tiếp diễn cho đến khi cậu thiếu niên lâm bệnh nặng. Người mẹ vô cùng lo lắng, bởi cậu là đứa con duy nhất và nàng yêu thương hết mực. Nàng túc trực bên con suốt cả ngày, không ngừng dỗ dành, và nhiều lần hỏi xem cậu có ao ước điều gì không, nài nỉ cậu cứ nói ra vì dù có phải lên trời nàng cũng sẽ tìm cách đáp ứng. Sau nhiều lần nghe mẹ gặng hỏi như vậy, cậu bé liền đáp: "Mẹ ơi, nếu mẹ có thể xin giùm con con chim ưng của chú Federigo, con nghĩ là con sẽ mau chóng khỏe lại thôi."

Nghe vậy, người phu nhân ngẩn người suy nghĩ, tự hỏi mình phải xử trí ra sao. Nàng biết rằng Federigo đã thầm yêu mình từ lâu nhưng chưa bao giờ nhận được dù chỉ một cái liếc mắt từ nàng. Thế là nàng tự nhủ: "Làm sao ta có thể sai người đến xin hoặc tự thân đến gặp để đòi con chim ưng ấy — theo tất cả những gì ta nghe được, đó là con chim xuất sắc nhất từng bay lượn, và cũng là thứ duy nhất giúp hắn duy trì sự sống trên cõi đời này? Làm sao ta có thể vô tâm đến mức tước đoạt niềm vui duy nhất còn lại của một quý ông cơ chứ?"

Băn khoăn với suy nghĩ đó và chẳng biết phải ăn nói thế ra sao — dù thừa hiểu rằng nếu cất lời xin thì chắc chắn sẽ được toại nguyện — nàng chẳng đáp lại lời con, cứ thế chìm trong im lặng. Thế nhưng cuối cùng, tình mẫu tử đã chiến thắng; nàng tự quyết định sẽ làm mọi cách để chiều lòng con, dẫu có ra sao đi nữa. Nàng sẽ không sai người đi mà sẽ tự thân đến gặp Federigo để mang con chim về cho con trai. Nghĩ thế, nàng bảo con: "Con yêu, hãy yên tâm và giữ gìn sức khỏe để mau chóng bình phục nhé, mẹ hứa với con rằng việc đầu tiên mẹ làm vào sáng mai là sẽ đến đó và mang con chim về cho con."

Cậu bé vô cùng mừng rỡ, và ngay chiều hôm đó sức khỏe đã có dấu hiệu khá lên.

Sáng hôm sau, người phu nhân rủ thêm một phụ nữ khác đi cùng cho có bạn, thong thả dạo bước đến ngôi nhà nhỏ của Federigo. Nàng cho gọi chủ nhà. Vì hôm đó trời không thuận lợi cho việc săn bắn, và cũng đã vài ngày nay như vậy, Federigo đang ở trong khu vườn nhỏ của mình để giám sát một số công việc vặt. Nghe tin Madam Giovanna đang đợi ở cửa, chàng vô cùng ngạc nhiên và vui sướng chạy ra đón.

Thấy chàng tới, nàng đứng dậy, với vẻ dịu dàng tao nhã bước lại chào, đáp lại lời chào kính cẩn của chàng bằng câu: "Chúc một ngày tốt lành, Federigo!" rồi nói tiếp: "Ta đến đây để bù đắp cho những tổn thương chàng từng gánh chịu vì ta, vì đã yêu ta nhiều hơn mức lẽ ra nên có. Sự bù đắp ấy chính là việc ta dự định sẽ cùng người bạn đồng hành này dùng bữa trưa thân mật với chàng tại nhà ngay sáng nay."

Federigo khiêm nhường đáp: "Thưa phu nhân, thần không nhớ có từng chịu điều bất trắc nào từ người, trái lại, thần nhận được quá nhiều ơn huệ đến mức nếu bản thân có chút giá trị nào đi chăng nữa, thì tất cả cũng là nhờ phẩm giá của người và tình yêu mà thần dành cho người. Quả thực, dẫu người ghé thăm một kẻ nghèo khó, thì chuyến viếng thăm ân đức này còn quý giá hơn gấp vạn lần so với việc thần được ban cho cơ hội phung phí lại toàn bộ gia tài đã mất thuở trước."

Nói xong, với chút nét thẹn thùng, chàng cung kính đón nàng vào nhà rồi dẫn ra khu vườn. Do không có ai khác phụ giúp tiếp đãi, chàng bảo nàng: "Thưa phu nhân, vì ở đây không có ai khác, người phụ nữ hiền lành này — vợ của lão tá điền kia — sẽ bầu bạn với ngài trong lúc thần đi lo việc chuẩn bị bàn ăn."

Chưa bao giờ trong đời, dù ở đỉnh điểm của sự nghèo túng, Federigo lại cảm thấy đau đớn và thấm thía đến thế trước hoàn cảnh ngặt nghèo mà sự hoang phí thuở trước đã đẩy chàng vào. Nhưng sáng hôm ấy, nhận ra mình chẳng có gì để tiếp đón một cách xứng đáng vị phu nhân — người vì tình yêu dành cho nàng mà thuở trước chàng từng yến tiệc linh đình thết đãi bao kẻ — chàng mới buộc phải đối mặt với sự khốn cùng của bản thân. Chàng chạy đôn chạy đáo, rối bời không biết làm sao, tựa như một kẻ mất trí, trong lòng nguyền rủa vận mệnh cay nghiệt, nhưng tìm mãi chẳng ra dù chỉ một đồng bạc hay món đồ nào có thể đem cầm cố.

Trời đã về trưa. Vẫn khao khát được tiếp đãi vị quý bà một bữa thật tử tế, nhưng nhất quyết không muốn nhờ cậy đến người tá điền của mình, chứ đừng nói là bất kỳ ai khác, ánh mắt chàng chợt dừng lại ở chú chim ưng quý giá đang đậu trên chiếc sào ở căn phòng nhỏ. Không còn cách nào khác, chàng liền tóm lấy con chim. Thấy nó béo tốt, chàng thầm nghĩ đây là món ăn xứng tầm với một vị phu nhân như thế. Chẳng chần chừ thêm giây nào, chàng vặn cổ con chim ưng, vội vàng sai cô con gái nhỏ làm lông, mổ bụng rồi đem lên quay trên ngọn lửa cho thật cẩn thận.

Sau đó, bàn ăn được dọn ra, trải tấm khăn trắng tinh mà chàng vẫn còn giữ được một ít. Federigo với gương mặt tươi tắn trở lại khu vườn mời vị phu nhân vào bàn, thưa rằng mâm cơm đạm bạc nhà nghèo đã sẵn sàng. Thế là phu nhân và người bạn đồng hành đứng dậy bước vào bàn ăn. Cùng với Federigo — người tận tâm phục vụ hai vị khách — họ đã thưởng thức món thịt chim ưng ngon lành mà hoàn toàn không hề hay biết mình đang ăn gì.

Chẳng mấy chốc, sau khi rời bàn ăn và trò chuyện vui vẻ với chàng một lúc, vị phu nhân nghĩ đã đến lúc nên nói rõ mục đích chuyến viếng thăm. Nàng quay sang Federigo, nhã nhặn mở lời:

"Federigo, ta chắc chắn rằng khi nghe đến lý do chính khiến ta cất công đến đây, chàng sẽ ngạc nhiên trước sự đường đột của ta, khi nhớ lại quá khứ của chính chàng cũng như phẩm giá của ta — điều mà có lẽ chàng từng coi là sự tàn nhẫn và cứng rắn của lòng người. Thế nhưng, nếu chàng đã hoặc đang có con, để thấu hiểu tình mẫu tử thiêng liêng nhường nào, thì ta tin chắc chàng sẽ phần nào tha thứ cho ta."

"Nhưng dẫu chàng chưa có con, thì ta — một người mẹ có một đứa con duy nhất — không thể trốn chạy khỏi những quy luật chung mà các bà mẹ khác phải tuân theo, và ta buộc phải tuân thủ những mệnh lệnh ấy. Dẫu trái với ý nguyện, trái với mọi lẽ phải và sự chuẩn mực, ta vẫn phải đến để xin chàng một ân huệ. Ta biết món quà này vô cùng quý giá đối với chàng — và điều đó hoàn toàn dễ hiểu, bởi cảnh ngộ ngặt nghèo đã tước đi của chàng mọi niềm vui, mọi sự tiêu khiển và mọi nguồn an ủi khác — đó chính là con chim ưng của chàng."

"Đứa con trai của ta yêu quý con chim ấy đến phát cuồng, và nếu ta không mang nó về cho con, ta e rằng cơn bệnh hiện tại sẽ trầm trọng hơn, dẫn đến hậu quả là ta sẽ mất đi đứa con bé bỏng. Vì vậy, ta khẩn khoản nài xin chàng — không phải vì tình yêu chàng từng dành cho ta mà nay chàng không còn chút vướng bận nào, mà chính vì sự cao thượng của chàng, thứ vốn đã tỏa sáng rực rỡ hơn bất kỳ ai qua những hành động hào hiệp — xin hãy rộng lượng trao lại nó cho ta. Nhờ món quà ấy, ta có thể nói rằng mình đã giữ lại được mạng sống cho con trai, và từ đó đời đời mang ơn chàng."

Federigo, khi nghe rõ lời thỉnh cầu của vị phu nhân và sực nhớ ra rằng mình không thể nào đáp ứng vì đã đem con chim ưng nấu thịt cho nàng ăn mất rồi, liền bật khóc nức nở ngay trước mặt nàng trước khi kịp thốt lên lời nào.

Ban đầu, vị phu nhân tưởng rằng những giọt nước mắt ấy xuất phát từ nỗi đau phải chia tay người bạn đồng hành cưng quý, và nàng suýt nữa đã định bảo rằng mình sẽ không nhận nó nữa. Tuy nhiên, nàng kìm lại và chờ xem Federigo sẽ đáp lời ra sao.

Sau một hồi nghẹn ngào, chàng cất lời: "Thưa phu nhân, kể từ khi Thượng đế định đoạt để trái tim thần hướng về người, thần từng có nhiều phen oán trách số phận và cho rằng vận mệnh luôn chống lại mình. Thế nhưng tất cả những bất hạnh ấy chỉ là chuyện nhỏ nhặt so với đòn giáng mà ngài dành cho thần vào lúc này — một nghịch cảnh khiến thần chẳng bao giờ có thể hòa giải nổi với số phận nữa. Nghĩ đến việc người đã cất công đến tận ngôi nhà nghèo khó này — nơi người từng chẳng thèm đặt chân tới những khi thần giàu sang — chỉ để xin một ân huệ nhỏ nhoi, mà trớ trêu thay vận mệnh lại sắp đặt để thần không thể đáp ứng..."

"Và lý do vì sao không thể, xin phép được tóm tắt thế này: Khi nghe tin người vì lòng mến khách mà ghé lại dùng bữa cùng thần, thần tự nghĩ, xét theo phẩm giá và địa danh cao quý của người, thật là phải phép và xứng đáng nếu lấy những gì tinh túy nhất để thỉnh triệu người, vượt hơn những món ăn thường nhật dọn cho người phàm. Nhớ đến con chim ưng mà ngài vừa nhắc tới cùng sự xuất sắc của nó, thần đã tự nhủ đây là món ăn xứng tầm với người. Sáng sớm nay, ngài đã thưởng thức nó được quay trên chiếc thớt, và thực lòng thần đã nghĩ rằng không có sự đầu tư nào xứng đáng hơn thế."

"Nhưng giờ đây, khi biết được ngài lại muốn có nó theo một cách khác, sự tiếc nuối và đau đớn trong lòng thần lớn đến mức thần cảm thấy không thể làm tròn ý nguyện của ngài, và có lẽ suốt đời này thần sẽ chẳng thể tha thứ cho chính mình."

Nói xong, như để làm chứng cho lời mình, chàng liền cho bày những chiếc lông chim, đôi chân và cái mỏ của chú chim ưng lên bàn trước mặt nàng.

Vừa nhìn thấy và nghe qua câu chuyện, vị phu nhân thoạt đầu trách chàng vì đã giết hại một con chim ưng quý giá chỉ để thiết đãi một người phụ nữ. Thế nhưng ngay sau đó, trong thâm tâm, nàng vô cùng ca ngợi tầm vóc lớn lao của người đàn ông ấy — thứ cao thượng mà nghèo đói chưa từng và chẳng bao giờ có thể vùi dập nổi.

Rồi, khi hoàn toàn mất đi hy vọng sở hữu con chim ưng, và do đó lại nơm nớp lo sợ cho sự hồi phục của con trai, nàng đành cáo từ và trở về trong nỗi thất vọng não nề. Chẳng bao lâu sau đó, không rõ vì uất ức không được sở hữu chú chim hay vì căn bệnh đã định sẵn số phận đưa cậu bé đến bước đường cùng, đứa trẻ đã qua đời trong nỗi đau đớn khôn nguôi của người mẹ.

Sau một thời gian chìm đắm trong nước mắt và tang tóc, vốn vẫn còn trẻ trung lại thừa hưởng một gia tài kếch xù, nàng không ít lần bị các người anh thúc giục tái giá. Dẫu bản thân không hề muốn bước thêm bước nữa, nhưng trước những lời nài nỉ liên hồi, đồng thời nhớ lại phẩm giá cùng hành động hào phóng bậc nhất của Federigo — việc chàng đã nhẫn tâm giết cả chú chim ưng chỉ để tiếp đón nàng — nàng cuối cùng cũng nói với họ:

"Thiệt tình, nếu được chọn, em rất muốn cứ ở vậy như thế này; nhưng vì các anh muốn em phải lấy chồng, chắc chắn em sẽ chẳng bao giờ chấp nhận bất kỳ ai khác, ngoại trừ Federigo degli Alberighi."

Nghe vậy, các người anh liền chế nhạo nàng: "Đồ đàn bà ngốc nghếch, em đang nói nhảm gì thế? Sao lại có thể chọn một kẻ chẳng có gì trong tay trên cõi đời này?"

"Thưa các anh," nàng đáp, "em thừa biết mọi chuyện đúng như lời các anh nói; nhưng thà chọn một người đàn ông thiếu thốn tài sản còn hơn chọn tài sản mà thiếu vắng một người đàn ông."

Nhận thấy rõ quyết tâm của em gái, lại thừa hiểu Federigo dù nghèo khó nhưng là một trang nam nhi đầy phẩm chất cao đẹp, các người anh liền gả nàng cùng toàn bộ tài sản cho chàng đúng theo ước nguyện. Về phần Federigo, khi thấy mình được kết hôn cùng người phụ nữ mình hằng yêu thương sâu sắc, lại vừa đoan trang vừa vô cùng giàu có, chàng đã biết chí thú làm ăn, quản lý gia sản tốt hơn và cùng nàng trải qua những ngày cuối đời trong niềm vui và sự an ủi trọn vẹn.