Việc bắt giữ một người có tư tưởng chính trị chống đối chính phủ là một việc xảy ra như cơm bữa tại Trung Quốc, cho nên việc Harry Wu bị tống vào tù lẽ ra đã không được các phương tiện truyền thông Hoa Kỳ để ý đến. Nhưng sự việc đã trở nên khác đi vì tại thời điểm đó, Trung Quốc đã được chỉ định đăng cai Hội nghị Quốc tế Lần thứ tư về vấn đề Phụ nữ của Liên hiệp quốc và tôi được mời làm chủ tịch danh dự cho phái đoàn Mỹ. tham dự hội nghị này. Wu là một nhà hoạt động nhân quyền, đã từng là tù nhân chính trị 19 năm tại các trại cải tạo ở Trung Quốc trước khi di dân sang Hoa Kỳ. Vào ngày 19 tháng 6 năn 1995, khi Wu bước vào địa phận tỉnh Tân Cương từ nước Kazakhstan láng giềng, ngay lập tức ông ta đã bị Chính quyền Trung Quốc bắt giữ

Mặc dù có chiếu khán nhập cảnh Trung Quốc hợp pháp, ông vẫn bị buộc tội làm gián điệp và bị tống vào tù để chờ ngày ra tòa. Chỉ sau một đêm, Harry Wu trở nên nổi tiếng và khả năng nước Mỹ tham gia vào hội nghị về vấn đề phụ nữ trở nên mong manh hơn vì các nhóm hoạt động nhân quyền, những nhà hoạt động xã hội gốc Trung Quốc và một vài thành viên của Quốc hội yêu cầu nước Mỹ tẩy chay hội nghị đó. Tôi có thể thông cảm với lý do của họ nhưng điều làm tôi thất vọng là một lần nữa, người ta lại sẵn sàng bỏ qua những vấn đề hết sức quan trọng của phụ nữ vì những chuyện khác.

Thông thường, các chính phủ (bao gồm cả nước Mỹ) chỉ giới hạn những chính sách đối ngoại xung quanh các vấn đề về ngoại giao, quân sự và thương mại, sự ổn định của các hiệp ước, điều lệ và nhưng thỏa ước. Còn những vấn đề như sức khỏe của nữ giới, giáo dục cho các bé gái, quyền bình đẳng về chính trị và luật pháp của nữ giới hay sự độc lập về kinh tế của họ ít khi được đề cập đến trong các cuộc thảo luận về chính sách đối ngoại. Tuy nhiên, theo tôi, trong xu hướng kinh tế toàn cầu mới, thật khó cho các quốc gia và khu vực có thể phát triển về kinh tế và xã hội trong khi vẫn tồn tại một tỉ lệ lớn số lượng những phụ nữ nghèo, thất học, bệnh tật và bị tước quyền bầu cử trên chính các quốc gia và khu vực đó.

Hội nghị Phụ nữ của Liên hiệp quốc được tổ chức nhằm tạo một diễn đàn quan trọng cho các nước bàn về các vấn đề chăm sóc sức khỏe trẻ em, sinh sản, tài chính, bạo hành trong gia đình, giáo dục cho các bé gái, kế hoạch gia đình, quyền bầu cử của nữ giới, quyền lợi về pháp luật và tài sản. Đây cũng là dịp để phụ nữ khắp thế giới chia sẻ những câu chuyện, những thông tin và chiến lược cho các hành động trong tương lai ở đất nước mình. Hội nghị diễn ra khoảng 5 năm một lần v tôi hy vọng sự hiện diện của tôi trong dịp này sẽ là tín hiệu cho sự cam kết của nước Mỹ về nhu cầu và quyền lợi của nữ giới trong chính sách quốc tế.

Tôi đã làm việc về các vấn đề trẻ em và phụ nữ ở Mỹ trên 25 năm nay và biết rằng phụ nữ trên đất nước chúng ta đã đạt được những thành tựu lớn về kinh tế và chính trị mà phần lớn phụ nữ trên thế giới vẫn chưa có được. Tuy nhiên, hầu như chưa có một người nào, với khả năng thu hút sự chú ý của giới truyền thông, từng đứng ra đại diện cho tiếng nói của nữ giới.

Vào thời điểm Harry Wu bị bắt giữ, tôi cùng các nhân viên của mình đang gấp rút chuẩn bị kế hoạch cho hội nghị. Nhưng những kẻ đa nghi trong Quốc hội đã lời ra tiếng vào rằng nước Mỹ không nên tham dự. Trong số này có Nghị sĩ Jesse Helms và Phil Gramm, họ cho rằng hội nghị này "được hình thành như là một đại hội bất hợp pháp, cổ xúy cho quan điểm chống gia đình và chống Hoa Kỳ". Một vài thành viên Quốc hội tỏ thái độ nghi ngờ về bất kỳ sự kiện nào do Liên hiệp quốc tài trợ và chẳng hề quan tâm tới bất kỳ cuộc hội họp nào liên quan đến vấn đề phụ nữ. Sẵn với quan điềm luôn chống đối vấn đề nạo phá thai, Vatican cùng với một số nước Hồi giáo tỏ ra lo sợ rằng Hội nghị sẽ tạo một nền tảng quốc tế cổ vũ cho những quyền lợi của phụ nữ mà họ đang chống đối. Một vài chính trị gia cánh tả cũng không ủng hộ việc Mỹ tham gia hội nghị này vì Chính phủ Trung Quốc cho biết có khả năng những tổ chức phi chính phủ về các quyền lợi phụ nữ, như sức khỏe sinh sản, tài sản riêng, hỗ trợ tài chính và vấn đề khác sẽ không được phép tham dự chương trình họp chính thức. Chính quyền Trung Quốc đã gây khó khăn cho các nhà hoạt động xã hội của Tây Tạng và những nước khác trong việc xin visa vào Trung Quốc. Hơn nữa, mọi người cũng như bản thân tôi cảm thấy bất an trước tiếng tăm đáng buồn của nước chủ nhà về vấn đN nhân quyền và chính sách man rợ của họ trong việc buộc phá thai nhằm thực hiện "chính sách một con".

Ý thức rõ về những mối quan ngại của toàn bộ giới chính trị về vấn đề này, tôi đã cùng làm việc chặt chẽ với Melanne Verveer và nhân viên của Tổng thống nhằm tập hợp một phái đoàn đi Bắc Kinh. Cuối cùng, Tổng thống Bill Clinton đã đề cử những người từ nhiều lãnh vực khác nhau để đại diện cho đất nước, bao gồm Tom Kean từ Đảng Cộng hòa, cựu thống đốc bang New Jersey; Sơ Dorothy Ann Kelly, Hiệu trưởng Trường cao đẳng New Rochelle và Giáo sư Laila Al-Marayati, Phó chủ tịch Đoàn Phụ nữ Hồi giáo. Madeline Albright, Đại sứ Hoa Kỳ tại Liên hiệp quốc vào thời điểm đó, là trưởng phái đoàn chính thức.

Công sức sau nhiều tháng ròng họp hành về chiến lược với các đại diện của Liên hiệp quốc và các nước có nguy cơ trở thành xôi hỏng bỏng không sau khi Wu bị tống vào tù. Trong sáu tuần sau đó, có rất nhiều ý kiến tranh luận về việc nước Mỹ có nên gửi phái đoàn đến hội nghị cũng như việc tôi có nên tham dự vào phái đoàn đó hay không. Tôi thật sự rơi vào tình trạng khó xử khi nhận một lá thư của vợ Wu. Bà ấy đang thật sự lo lắng về số phận của chồng mình, bà cho rằng việc tôi tham dự hội nghị "sẽ làm những nhà lãnh đạo ở Bắc Kinh hiểu nhầm về quyết tâm của Mỹ trong việc làm áp lực buộc Trung Quốc thả chồng bà".

Đó là một mối lo ngại chính đáng đối với bản thân tôi và những người khác ở Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao. Tôi biết Chính phủ Trung Quốc muốn sử dụng hội nghị này như một phương tiện để đánh bóng hình ảnh của mình đối với thế giới. Nếu tôi tham dự, tôi sẽ giúp hình ảnh Trung Quốc được cải thiện. Nếu tẩy chay, tôi sẽ tạo một hình ảnh xấu về giới lãnh đạo Trung Quốc. Chúng tôi đang ở trong một tình huống ngoại giao khó xử mà trong đó việc bỏ tù Harry Wu và việc tôi tham dự hội nghị có sự liên kết với nhau. Chính phủ Mỹ không ngừng tuyên bố cả trong nội bộ lẫn với công chúng rằng tôi sẽ không tham dự hội nghị nếu Trung Quốc vẫn không thả Wu. Khi những bất đồng trở nên gay gắt hơn và các giải pháp trở nên mờ mịt, tôi đã xem xét đến khả năng tự tham dự với tư cách cá nhân.

Việc ra quyết định còn rắc rối hơn khi xét đến những quan ngại không kém phần nghiêm trọng về tình trạng chung của quan hệ Trung - Mỹ. Sự căng thẳng giữa hai nước càng lên cao vì những bất đồng về vấn đề Đài Loan, sự phát triển hạt nhân, việc Trung Quốc bán tên lửa M-11 cho Pakistan và những vi phạm triền miên về nhân quyền. Quan hệ giữa hai nước càng trở nên xấu hơn vào giữa tháng Tám khi Trung Quốc ra oai bằng các buổi diễn tập quân sự tại eo biển Đài Loan.

Gần một tháng trước khi diễn ra hội nghị, chính phủ Trung Quốc đã quyết định chấm dứt việc tạo thêm tiếng xấu. Trong một phiên tòa vội vã ở Vũ Hán ngày 24 tháng 8, tòa án Trung Quốc đã buộc Harry Wu tội làm gián điệp và trục xuất ra khỏi Trung Quốc. Một vài bình luận viên truyền thông và ngay cả Wu cũng cho rằng Hoa Kỳ đã có một thỏa thuận chính trị với người Trung Quốc: Wu sẽ được phóng thích với điều. kiện tôi đồng ý tham dự hội nghị và không đưa ra những nhận xét phê phán về chính phủ của nước chủ nhà. Rõ ràng đây là một tình huống ngoại giao nhạy cảm nhưng thật sự là không có sự thỏa hiệp nào trong trường hợp này. Một khi vụ việc của Wu đã được giải quyết, Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao đã quyết định cử tôi tham dự hội nghị.

Sau khi trở về nhà ở Califomia, Wu đã chỉ trích quyết định của tôi. Ông ta lặp đi lặp lại rằng sự tham dự của tôi có thể bị hiểu nhầm như là một sự chấp nhận ngầm những vi phạm của Trung Quốc về nhân quyền. Đại biểu Quốc hội của ông ta, Nancy Pelosi đã gọi cho tôi và nói rằng sự có mặt của tôi sẽ là một hành động đánh bóng cho hình ảnh i Trung Quốc. Tôi và Bill đang đi nghỉ mát ở Jackson Hole, Wyoming, và chúng tôi đã thảo luận rất lâu về những điểm lợi và hại của quyết định này. Tổng thống ủng hộ quan điểm của tôi, một khi Wu đã được thả, cách tốt nhất để đối đầu với người Trung. Quốc về vấn đề nhân quyền là trực tiếp trên đất nước của họ. Tại buổi lễ kỷ niệm lần thứ 75 việc điều chỉnh hiến pháp Mỹ về quyền bầu cử của nữ giới ở Wyoming, Bill đã xoa dịu vấn đề và bảo vệ quan điểm Mỹ cần tham dự hội nghị vì điều đó rất quan trọng cho quyền lợi của phụ nữ. Tổng thống đưa ra thông điệp: "Hội nghị này tạo ra một cơ hội to lớn để ghi nhận những thành công lớn hơn về địa vị của phụ nữ".

Kỳ nghỉ hè của gia đình chúng tôi tại Tetons sắp kết thúc vào thời điểm gần cuối tháng Tám. Chúng tôi nghỉ tại một căn nhà kiểu phương Tây thật thoải mái của Nghị sĩ Jay Rockefeller và vợ của ông ta, Sharon. Tôi cảm thấy thật ganh tị với Bill và Chelsea, hai cha con đi bộ và cưỡi ngựa tại một trong những khung cảnh tráng lệ nhất ở Mỹ trong khi tôi phải dành nhiều thời gian để viết sách. Chelsea đã thuyết phục chúng tôi đi cắm trại vì trước đó nó đã từng tham dự một kỳ cắm trại lý thú năm tuần tại miền nam Colorado, nào đi thuyền vượt thác, leo núi, xây nhà trên cây và phát triển các kỹ năng ngoài trời khác. Tôi đã không đi cắm trại từ thời đại học và Bill thì chưa bao giờ, trừ một đêm mà chúng tôi ngủ trong xe hơi ở Công viên Yosemite trong một chuyến đi xuyên Mỹ. Chúng tôi muốn tham gia nhưng không có đủ kỹ năng cần thiếtCác nhân viên Mật vụ đã làm việc cật lực khi chúng tôi báo cho họ biết rằng mình muốn đi băng rừng và cắm trại tại một nơi hẻo lánh thuộc Công viên Quốc gia Grand Teton. Khi chúng tôi đến nơi cắm trại, họ đã đóng cọc xung quanh và có nhân viên đi tuần với ống nhòm ban đêm. Chelsea đã chê cười ý tưởng "đi bụi" của chúng tôi - một căn lều với một sàn gỗ và những tấm nệm hơi !

Chúng tôi rời Wyoming để đi Hawaii, nơi Bill đã đọc diễn văn nhân kỷ niệm lần thứ 50 Ngày V-J ở Trân Châu Cảng sau đó tại Nghĩa trang Tưởng niệm Quốc gia của Thái Bình Dương vào ngày 2 tháng 9 năm 1995. Nghĩa trang này, còn được biết đến với cái tên là Punchbowl vì nó nằm trên miệng một núi lửa đã tắt. Nơi đây có hơn 33.000 ngôi mộ của những người lính đã hy sinh trong trận chiến Pacific Theatre trong suốt Thế chiến thứ hai, trong trận chiến Trân Châu Cảng và sau này trong Chiến tranh Hàn Quốc và Việt Nam. Khung cảnh của những ngôi mộ đó cùng với hàng ngàn cựu chiến binh trong Thế chiến thứ hai và thân nhân tham dự buổi lễ tưởng niệm là một lời nhắc nhở trang trọng về những hy sinh vĩ đại của cha ông để mang lại cho chúng ta tự do hôm nay.

Tôi thức suốt đêm trong ngôi nhà nhỏ ở Căn cứ Hải quân Kaneohe để viết sách và soạn bài diễn văn cho hội nghị ở Bắc Kinh. Sự kiện Harry Wu vô tình tạo ra một hiệu ứng quảng cáo lớn lao cho Hội nghị của Liên hiệp quốc. Giờ đây, mọi cặp mắt đang đổ dồn về Bắc Kinh và tôi biết họ cũng để mắt đến tôi nữa. Cùng với các nhân viên của mình, tôi đang chuẩn bị những bài bình luận nhằm bảo vệ quan điểm của Mỹ về nhân quyền và phát triển những khái niệm thông thường về nữ quyền. Tôi sẽ chỉ trích những vi phạm của chính phú Trung Quốc, bao gồm những vụ ép buộc phá thai và việc thường xuyên ngăn trở tự do ngôn luận. và tự do hội họp. Không lâu sau, tôi phải bay 14 giờ đồng hồ tới Bắc Kinh trên chiếc Air Force One mà không có người bạn đồng hành tôi yêu quý nhất. Chelsea phải trở lại Washington cùng với cha để bắt đầu năm học.

Sau bữa ăn tối trên máy bay, đèn trên cabin được tắt đi và hầu hết mọi hành khách đều cuộn tròn trong chăn, đánh một giấc ngon lành khi máy bay đang bay qua biển Thái Bình Dương. Nhưng nhóm chuẩn bị diễn văn vẫn còn làm việc. Chúng tôi soạn đi soạn lại đến bản thứ năm hay thứ sáu và cần phải trình bày cho các chuyên gia thường trú về chính sách đối ngoại xem qua. Những chuyên gia này cùng với các quan chức hành chính và nhân viên phụ tá khác đã tháp tùng chúng tôi từ Honolulu. Winston Lord, cựu đại sứ ở Trung Quốc, người được Bill bổ nhiệm vào vị trí Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao phụ trách các vấn đề Đông Á Thái Bình Dương; Eric Schwartz, chuyên gia về nhân quyền của Hội đồng An ninh Quốc gia và Madeleine Albright đang tập trung quanh một bàn làm việc thiếu ánh sáng miệt mài nghiên cứu bài viết. Công việc của họ là tìm ra bất kỳ những điểm thiếu chính xác hay những lỗi ngoại giao ngoài ý muốn. Với tất cả những gì đã xảy ra, chỉ một chữ không chính xác trong bài diễn văn cũng có thể dẫn đến một tình trạng lộn xộn về mặt ngoại giao. Dù biết rằng việc xem xét này là thật sự quan trọng nhưng tôi vẫn lo lắng khi có các chuyên gia nhúng tay vào. Thông thường thì họ hay chú tâm đến các khía cạnh ảnh hưởng ngoại giao nên họ có thể biến một bài diễn văn hay thành một mớ hổ lốn. May mà trong trường hợp này thì không.

"Bà muốn đạt được gì ở đây?" , Madeleine hỏi tôi.

"Tôi muốn đẩy bầu không khí của hội nghị lên cao nhất có thể nhân danh những phụ nữ và các bé gái", tôi bảo.

Madeleine, Win và Eric khuyên tôi nên xoáy mạnh vào phần định nghĩa về nhân quyền và đề cập tới một sự khẳng định mới đây về những quyền đó tại Hội nghị Quốc tế về Nhân quyền được tổ chức tại Vienna. Họ đề nghị tôi bổ sung thêm những đoạn nói về những hậu quả chiến tranh đối với phụ nữ, đặc biệt là sự gia tăng tàn khốc của việc sử dụng hiếp dâm như là một sách lược của chiến tranh và số lượng phụ nữ phải đi lánh nạn vì xung đột không ngừng gia tăng. Quan trọng hơn cả là họ hiểu rõ điểm mạnh của bài diễn văn nằm ở tính đơn giản và sự cảm động của nho nên họ có thể giúp tôi tránh khỏi những rắc rối về mặt ngoại giao trong bài viết mà không làm ảnh hưởng đến tính chất riêng biệt của nó.

Mỗi ngày, Brady Wilhamson, một luật sư từ Wisconsin, trưởng nhóm tiên phong của tôi, nhận được rất nhiều câu hỏi của các quan chức Trung Quốc về những gì mà tôi sẽ nói trong bài diễn văn. Họ bày tỏ rõ ràng quan điểm của mình rằng họ luôn chào đón sự hiện diện của tôi tại hội nghị nhưng không muốn những lời nói của tôi đẩy họ vào tình thế khó xử và họ hy vọng rằng "tôi nên trân trọng lòng hiếu khách của Trung Quốc".

Trong những chuyến công tác như thế này, giấc ngủ là vô cùng quý giá. Chúng tôi thường xuyên ở trong tình trạng thiếu ngủ và dần dần hình thành thói quen dự các buổi họp, ăn tối và tham dự các sự kiện khác với cặp mắt nặng trĩu và cái đầu gục gặc. Sau cùng, chúng tôi cũng đến khách sạn Thế giới Trung Hoa, một trong những khách sạn sang trọng dành cho người nước ngoài ở Bắc Kinh, vào lúc nửa đêm. Tôi chỉ kịp chợp mắt trong vài giờ đồng hồ trước khi tham dự một buổi họp chính thức đầu tiên vào sáng thứ Ba, một hội thảo về sức khỏe phụ nữ do Tổ chức Y tế Thế giới tố chức. Tại đây, tôi sẽ nói về mức độ cách biệt của việc chăm sóc sức khỏe phụ nữ ở những nước giàu như chúng ta và những nước nghèo.

Cuối cùng thì cũng đến lúc bước vào Hội trường Plenary, trông giống như một Liên hiệp quốc thu nhỏ. Tôi rất hồi hộp mặc dù đã từng diễn thuyết hàng ngàn lần. Tôi cảm thấy thật hứng thú với đề tài này vì tôi đang nói tiếng nói đại diện cho đất nước tôi. Đây là một cuộc đánh cược lớn cho nước Mỹ, cho Hội nghị, cho phụ nữ khắp nơi trên thế giới và cho bản thân tôi. Nếu thất bại, tôi sẽ bỏ qua một cơ hội hướng dư luận thế giới về việc cải thiện điều kiện cuộc sống, cũng như tạo ra nhiều cơ hội hơn trong cuộc sống cho . Tôi không muốn làm đất nước tôi, chồng tôi và bản thân mình phải hổ thẹn hay cảm thấy thất vọng. Tôi không muốn phá hỏng một cơ hội hiếm hoi nhằm thúc đẩy tiến trình nữ quyền.

Phái đoàn của chúng tôi bận rộn thương thuyết với các phái đoàn khác về ngôn ngữ trong chương trình hành động của Hội nghị. Vài đại biểu rõ ràng là không đồng ý với chương trình nghị sự về phụ nữ của phái đoàn Mỹ. Tôi cảm thấy việc thuyết trình của mình càng khó khăn hơn, vì nữ quyền là một vấn đề rất nhạy cảm. Qua chương trình cải cách về chăm sóc sức khỏe, tôi nhận thấy rõ rằng nếu để cảm xúc lên cao độ sẽ không tốt cho việc thuyết trình trước công chúng. Cho nên lần này, tôi phải đảm bảo làm sao cho giọng nói của mình rành mạch rõ ràng, không làm rối thông điệp muốn truyền đạt. Dù thích hay không, phụ nữ luôn bị chỉ trích nếu họ bày tỏ quá nhiều cảm xúc trước đám đông.

Nhìn xuống cử tọa, tôi thấy phụ nữ, nam giới đủ màu da và chủng tộc, một số người mặc âu phục và nhiều người mặc trang phục truyền thống của họ. Phần đông mọi người đeo tai nghe để nghe phiên dịch trực tiếp bài diễn văn. Đó là một trở ngai mà tôi không lường trước. Khi tôi nói, không thấy phản hồi nào cả và tôi cảm thấy khó bắt nhịp hay đo lường phản ứng của đám đông vì những khoảng dừng trong các câu, đoạn trong tiếng Anh không trùng với hàng chục ngôn ngữ khác mà các đại biểu đang lắng nghe.

Sau khi cám ơn Gertrude Mongella, Tổng thư ký Hội nghị, tôi bắt đầu bài diễn văn bằng cách bày tỏ sự vinh hạnh được tham dự ngày hội trọng đại của phụ nữ toàn cầu.

Đây quả là một sự tán dương - một sự tán dương về những đóng góp mà phụ nữ đã làm trong mọi mặt của cuộc sống: trong gia đình, trong công việc, vì cộng đồng, như những người mẹ, người vợ, người chị, người con, học sinh, công nhân, công dân và những người lãnh đạo.... Cho dù chúng ta có vẻ bề ngoài khác nhau thế nào đi nữa, vẫn có những điểm chung giúp chúng ta đoàn kết với nhau thay vì chia rẽ. Chúng ta cùng chia sẻ một tương lai. Và chúng ta ở đây hôm nay là nhằm tìm thấy tiếng nói chung để có thể giúp mang lại phẩm giá và sự tôn trọng cho nữ giới trên toàn thế giới và bằng cách đó, chúng ta cũng mang lại sức mạnh và sự ổn định mới cho chính gia đình mình.

Tôi muốn giữ bài diễn văn của mình đơn giản, gần gũi và rõ ràng với thông điệp chính là nữ quyền không tách rời nhân quyền, nữ quyền không phải chỉ là một phần phụ của nhân quyền và thật quan trọng biết bao cho phụ nữ được tự lựa chọn cuộc sống của chính họ. Tôi kể cho khán thính giả nghe kinh nghiệm của chính bản thân cũng như các câu chuyện về những người phụ nữ và bé gái mà tôi gặp trên toàn thế giới, những người đang làm việc để quảng bá giáo dục, y tế, độc lập kinh tế, quyền lợi pháp lý, quyền tham gia vào chính trị để chấm dứt những bất bình đẳng, bất công mà phụ nữ phải gánh chịu ở hầu hết các quốc gia.

Tôi muốn đấy bài diễn văn lên cao trào, điều đó đồng nghĩa với việc phơi bày sự bất công trong cách hành xử của Chính phủ Trung Quốc. Giới lãnh đạo Trung Quốc đã ngăn chặn các tổ chức phi chính phủ tổ chức các diễn đàn phi chính phủ tại hội nghị chính ở Bắc Kinh. Họ buộc các tổ chức phi chính phủ về các vấn đề từ chăm sóc tiền sản đến cho vay tín dụng phải hội họp tại một địa điểm tạm bợ ở thành phố nhỏ Huairou, bốn mươi dặm. phía bắc, thiếu thốn về nơi ăn ở và cả trang thiết bị. Mặc dù tôi không hề nhắc đến Trung Quốc hay tên của bất kỳ quốc gia nào khác trong bài diễn văn, mọi người đều hiểu rõ tôi đã ám chỉ ai là tác giả của những vi phạm quá lộ liễu về nhân quyền đó.

Tôi tin chắc đêm giao thừa của thiên niên kỷ mới sẽ là thời điểm thích hợp để phá vỡ sự yên lặng. Đã đến lúc chúng ta phải nói rõ ngay tại đây, ngay tại Bắc Kinh này, cho toàn thế giới nghe rõ ràng quan điểm của chúng ta. Chúng ta không thể chấp nhận việc bàn luận về nữ quyền như một phần tách biệt khỏi nhân quyền... Lịch sử của nữ giới là một lịch sử câm lặng trong một khoảng thời gian đã quá dài. Và ngay cả trong thời hiện đại này vẫn có những người đang cố gắng buộc chúng ta phải im lặng.

Chúng ta hãy để cho mọi người trên thế giới nghe thật to thật rõ những tiếng nói vang lên từ hội nghị này, những tiếng nói của phụ nữ từ Huairou: đó là một sự vi phạm nhân quyền khi các em bé không được cho ăn, khi các bé gái bị dìm xuống nước, bị làm cho nghẹt thở, bị bẻ gãy xương sống, đơn giản chỉ vì chúng sinh ra là con gái.

Đó là vi phạm nhân quyền khi phụ nữ và các bé gái bị bán làm nô lệ trong các nhà chứa.

Đó là vi phạm nhân quyền khi phụ nữ bị tẩm đầu và đốt đến chết vì của hồi môn của họ quá ít ỏi.

Đó là vi phạm nhân quyền khi phụ nữ bị hãm hiếp ngay trong cộng đồng của mình và hàng ngàn phụ nữ bị các binh lính của phe thắng trận hãm hiếp như là một sách lược hay chiến lợi phẩm của chiến tranh.

Đó là vi phạm nhân quyền khi phụ nữ phải chịu đựng nạn bạo hành ngay trong nhà mình, bởi người thân của mình và đó là nguyên nhân chính dẫn tới rất nhiều cái chết của những người phụ nữ tuổi từ 14 đến 44 ở khắp nơi trên thế giới.

Đó là vi phạm nhân quyền khi những bé gái bị đối xử tàn bạo bởi hủ tục cắt âm vật.

Đó là vi phạm nhân quyền khi phụ nữ bị từ chối quyền lập kế hoạch cho gia đình riêng của mình và bị buộc phá thai hay mang thai khi bản thân họ không muốn.

Nếu chỉ có một thông điệp vang lên từ hội nghị này, hãy để nhân quyền là nữ quyền và nữ quyền là nhân quyền, một lần và mãi mãi.

Tôi kết thúc bài diễn thuyết với lời kêu gọi mọi người khi trở về đất nước của mình hãy hành động để cải thiện những cơ hội về giáo dục, sức khỏe, pháp luật và chính trị cho phụ nữ. Khi tôi vừa dứt lời: "Cám ơn các bạn rất nhiều. Chúa sẽ phù hộ các bạn, việc làm của các bạn và tất cả những phụ nữ trên đất nước các bạn, những người được hưởng lợi ích từ việc làm đó", các đại biểu với những gương mặt nghiêm trang và cứng đờ bỗng đứng bật dậy và vỗ tay hoan nghênh. Các đại biểu vội vã đến nắm tay tôi để chúc mừng, họ đã hô to những lời cảm kích, cám ơn tôi đã đến tham dự hội nghị. Ngay cả phái đoàn Vatican cũng khen ngợi bài diễn văn của tôi. Bên ngoài hội trường, nhiều phụ nữ đứng chồm lên hành lang, nhiều phụ nữ vội vã xuống thang máy để đến nắm tay tôi. Tôi cảm thấy thật sung sướng vì thông điệp của mình đã tạo được tiếng vang, và thật nhẹ nhõm khi những bài báo cũng hết lời khen ngợi. Trang xã luận của tờ The New York Times viết "có lẽ bài diễn thuyết là một khoảnh khắc tuyệt vời nhất trong cuộc đời của bà ấy". Lúc đó tôi không hề biết bài diễn văn 21 phút của tôi đã trở thành bản tuyên ngôn của phụ nữ trên toàn thế giới. Mãi cho đến hôm nay, mỗi khi tôi đi ra nước ngoài, nhiều phụ nữ đến gặp tôi và nhắc lại những từ trong bài diễn thuyết ở Bắc Kinh hay đưa những bản photo của bài diễn văn đó và xin chữ ký của tôi.

Phản ứng của chính phủ Trung Quốc trước bài diễn văn không được tích cực cho lắm. Sau đó, tôi được biết chính phủ đã cho xóa toàn bộ bài diễn văn của tôi trên hệ thống truyền hình cáp trong sảnh hội nghị, hệ thống truyền hình này được sử dụng để phát đi những điểm nổi bật từ hội nghị.

Một điều bất hợp lý là trong khi các quan chức Trung Quốc luôn cố gắng kiểm soát chặt chẽ mọi nguồn thông tin mà người dân có thể tiếp nhận thì chính phủ lại cho phép mình theo dõi và nắm bắt mọi thông tin. Tôi phát hiện ra điều này khi chúng tôi quay lại khách sạn để nghỉ ngơi sau buổi diễn thuyết. Tôi đã không đọc một tờ báo nào kể từ khi chúng tôi rời Hawaii và tôi chỉ tình cờ nói với các phụ tá của mình rằng nếu có một tờ International Herald Tribune để đọc thì thật là tuyệt. Vài phút sau, chúng tôi nghe một tiếng gõ cửa. Tờ Tribune đã được gởi đến hầu như ngay lập tức. Nhưng chúng tôi hoàn toàn không biết ai đã nghe được tôi muốn đọc tờ báo đó hay ai đã đưa nó đến.

Trước khi đi Trung Quốc, tôi được Bộ Ngoại giao và Sở Nội vụ hướng dẫn tường tận từ những thông tin tình báo cho đến những vấn đề về nghi thức ngoại giao. Họ cảnh báo với tôi rằng mọi thứ tôi nói hay làm đều có thể bị thu hình, đặc biệt là ở trong phòng khách sạn.

Cho dù tờ báo được gửi tới một cách tình cờ hay là một minh chứng về biện pháp an ninh nội bộ của chính phủ Trung Quốc, chuyện đó đã làm chúng tôi cười một phen ra trò khi phát hiện ra là tất cả chúng tôi quá căng thẳng về chuyện bị theo dõi và thu âm. Sau vụ tờ báo, các nhân viên của tôi thường nháy mắt với màn hình tivi và nói chuyện với bóng đèn, yêu cầu bánh pizza, thịt nướng và sinh tố thật to với hy vọng là những tay an ninh sẽ mang đến. Nhưng ba ngày sau đó, không có bất kỳ thứ gì được mang đến ngoại trừ tờ báo.

Ngay hôm sau buổi thuyết trình ở Bắc Kinh, tôi đã đến Huairou để những người đại diện của các tổ chức phi chính phủ, những người mà diễn đàn của họ bị loại ra khỏi chương trình hội nghị chính trước đó. Cùng đi với tôi có một thành viên khác của phái đoàn Mỹ, bà Donna Shalala, Bộ trưởng tận tụy của Bộ Y tế và Nhân văn. Bà phục vụ trong nội các của Bill suốt tám năm, nổi tiếng là một người hết sức tận tụy nhằm cải thiện vấn đề an sinh và sức khỏe của người dân Hoa Kỳ. Và tính kiên định của bà sẽ được thử thách ở Huairou. Đó là một ngày ảm đạm mưa như trút nước, trời rét căm căm. Chúng tôi đi về hướng bắc trên một chiếc xe nhỏ, đi qua những cánh đồng bằng phẳng và những ruộng lúa để đến địa điểm Diễn đàn của tổ chức phi chính phủ. Mặc dù đã cẩn thận dời diễn đàn đến một địa điểm cách xa hội nghị chính của Liên hiệp quốc, các quan chức Trung Quốc vẫn lo lắng về khả năng hàng ngàn phụ nữ hoạt động xã hội sẽ đến Huairou. Theo quan điểm của họ, sự có mặt của tôi chỉ làm những người chống đối tiếp tục leo thang. Họ không hài lòng vì tôi đã chỉ trích chính phủ của họ trong bài diễn thuyết trước đó một ngày và họ càng lo ngại hơn về những gì mà tôi sẽ nói với những người phụ nữ mà họ đã đẩy ra khỏi Bắc Kinh.

Vì trời mưa nên diễn đàn đã được dời vào bên trong một căn nhà, nơi đã từng là một rạp chiếu phim. Khi chúng tôi đến, ngôi nhà đã chật kín với 3.000 người, gấp đôi sức chứa của nó. Hàng trăm người nữa đang cố gắng len vào trong. Đứng bên ngoài nhiều giờ liền dưới trời mưa tầm tã, bùn nhão lép nhép dưới chân là những người hoạt động xã hội bị cảnh sát Trung Quốc ngăn chặn. Khi chiếc xe chở chúng tôi đến, cảnh sát đã dùng dùi cui đẩy đám đông ra khỏi lối vào. Đây không phải là một sự đối đầu lịch sự. Khi cảnh sát đẩy mạnh hơn, nhiều người trong đám đông phải cố gắng lắm mới đứng vững được. Vài người ngã nhoài trong biển bùn trơn trợt

Melanne và Neel Lattimore đến trước tôi. Neel là thư ký báo chí hàng đầu của tôi. Anh ấy rất nổi tiếng với những câu pha trò súc tích và khả năng xử lý tinh tế trong quan hệ với giới truyền thông. Neel đã luôn thể hiện tính chuyên nghiệp và sự hài hước trong công việc của mình, một trong những công việc được xem là khó nhọc nhất ở Nhà Trắng. Khi Melanne bị xô đẩy trong đám đông, một nhân viên mật vụ đã nhận ra cô và với tay ra cho cô. Melanne chộp lấy cánh tay của nhân viên mật vụ này như thể với được phao cứu hộ và anh ta kéo cô vào trong. Kelly Craighead gan dạ đã cùng với những nhân viên mật vụ chen vào đám đông để tìm Donna và các thành viên bị thất lạc khác và kéo họ ra một cách an toàn. Khi họ bắt kịp chúng tôi, quần áo của tất cả mọi người đều ướt sũng. Nhưng dù sao cũng còn đỡ hơn là không có gì để mặc! Neel đang lo chăm sóc đám báo chí; anh đưa họ xuống xe buýt và chậm lại phía sau để bảo đảm rằng không có ai bị sót lại. Đến lúc anh bắt đầu băng qua đám đông đang ướt sũng dưới mưa thì chính bản thân anh lại bị mắc kẹt. Khi anh yêu cầu một trong những sĩ quan Trung Quốc đang giám sát đám đông giúp đỡ, anh bị người này la hét, xô đẩy và buộc phải rời khỏi hiện trường cùng mọi người. Anh không thể vào bên trong để tìm kiếm chúng tôi và họ cũng không cho phép anh đứng đợi gần những chiếc xe của chúng tôi. Cuối cùng, anh đành phải tự xoay xở trở về Bắc Kinh.

Việc sử dụng những biện pháp lạnh của cảnh sát Trung Quốc phía bên ngoài tòa nhà càng tiếp thêm năng lượng cho những người đại diện của các tổ chức phi chính phủ. Họ hò hét, la to, vỗ tay và chúc mừng khi tôi bước lên sân khấu.

Tôi thích tình cảm mà đám đông dành cho tôi. Tôi nói với họ rằng tôi thật sự khâm phục và đánh giá cáo công việc mà họ đang làm, một việc đòi hỏi sự đương đầu thường xuyên với những mối nguy hiểm nhằm để xây dựng và gìn giữ một ội văn minh và dân chủ. Những tổ chức phi chính phủ chính là lực lượng trung lập giúp kiểm tra những thành phần kinh tế tư nhân và chính phủ. Tôi nói về những tổ chức phi chính phủ mà tôi đã từng gặp gỡ trên khắp thế giới rồi tôi đọc bài thơ "Sự im lặng" mà một nữ sinh ở New Delhi đã viết cho tôi. Đó quả là một bài thuốc giải độc tuyệt vời dành cho hành động đàn áp của chính phủ Trung Quốc đối với diễn đàn của các tổ chức phi chính phủ với tham vọng dập tắt những ý kiến và tiếng nói của rất nhiều phụ nữ. Tôi thật sự khâm phục lòng can đảm và sự đam mê của những phụ nữ đã đi hàng ngàn dặm đường bằng chi phí cá nhân nhằm phá vỡ sự im lặng và lên tiếng vì sự nghiệp của mình. Những hình ảnh mà tôi chứng kiến ở Huairou vẫn còn đọng mãi trong tâm trí tôi nhiều năm sau đó. Nếu chỉ sống ở một nơi thì khó có thể thấy được sự khác nhau giữa việc sống trong một xã hội tự do và sống dưới sự kiểm soát của chính phủ.

Khi biết tôi sẽ đi Trung Quốc trong một chuyến đi đầy tranh cãi, Chính phủ đã đề nghị tôi ghé Mông Cổ một đêm. Đất nước này đã từng là vệ tinh của Liên Xô trước đây nhưng đã quyết định chọn con đường dân chủ vào năm 1990 hơn là đi theo sự dẫn dắt của đất nước Trung Quốc láng giềng. Nền dân chủ non trẻ này đang vật vã vì nguồn viện trợ của Liên Xô đã bị cắt và đất nước này đang phải đối mặt với thời kỳ kinh tế khó khăn. Điều quan trọng mà nước Mỹ cần làm là giúp đỡ nhân dân Mông Cổ và chính quyền mà họ đã bầu ra. Việc Đệ nhất Phu nhân Hoa kỳ đến thăm một trong những thủ đô nằm ở phần hẻo lánh nhất của thế giới là một cách để thể hiện sự ủng hộ đó.

Ulan Bator là thủ đô lạnh nhất trên thế giới nên tuyết rơi vào đầu tháng Chín là một hiện tượng bình thường. Nhưng ngày chúng tôi đến, bầu trời thủ đô trong như pha lê với ánh nắng chói chang. Chúng tôi đi xe khoảng để đến vùng thảo nguyên thăm một trong hàng ngàn gia đình sinh sống theo kiểu dân du mục. Ba thế hệ của gia đình này cùng sống trong hai căn lều lớn, gọi là gers làm từ da dày trải trên một khung gỗ. Tôi có mang theo một cái yên ngựa làm bằng tay và tặng cho người ông của gia đình, tôi nói với ông, chồng tôi cũng lớn lên từ một vùng có nhiều ngựa và trâu bò. Thông qua người phiên dịch tôi biết đó là ngôi nhà mùa hè của họ và họ chuẩn bị chuyển đến ngôi nhà mùa đông gần sa mạc Gobi, nơi có khí hậu dễ chịu hơn. Họ di chuyển bằng xe ngựa, mang theo gia súc và sống chủ yếu nhờ vào thịt, sữa ngựa và những sản phẩm từ sữa ngựa, giống như tổ tiên họ hàng trăm năm trước.

Cuộc sống dựa vào đồng cỏ của họ gây cho tôi một ấn tượng thật sâu sắc về sự bao la, thanh bình và vẻ đẹp của tự nhiên. Những đứa trẻ đua ngựa trong khi người mẹ xinh đẹp của chúng chỉ cho tôi cách vắt sữa ngựa. Mỗi một mét vuông bên trong căn lều đều được tận dụng triệt để. Chiếc radio rỉ sét và cũ kỹ là dấu hiệu duy nhất của kỹ thuật hiện đại. Họ mời tôi một tô sữa ngựa vì đó là tập tục hiếu khách của người Mông Cổ.

Sữa ngựa ấm và có vị giống như sữa chua quá ngày, không hợp khẩu vị của tôi nhưng cũng không đến nỗi quá khó uống. Tôi mời một vài người trong giới báo chí Mỹ uống thử nhưng họ đều từ chối. Hôm sau, bác sĩ Doom, một trong số những bác sĩ của Nhà Trắng đi theo đoàn, phát hiện ra việc tôi đã phiêu lưu với thực phẩm lạ. Ông bắt tôi phải uống một liều thuốc trụ sinh mạnh để ngừa bệnh gia súc nguy hiểm.

Ông ấy la tôi: "Bà không biết là bà có thể mắc bệnh brucellosis ( bệnh do vi khuẩn từ trâu bò sinh ra ) từ sữa tươi à?"

Tôi thật sự bị nơi đây và cuộc sống của họ quyến rũ, nhưng tôi đã có lịch hẹn ăn trưa với ống Ochirbar, tiếp theo là buổi tiệc trà với một nhóm phụ nữ và sau đó là buổi trò chuyện với các sinh viên của Trường Đại học Quốc gia. Chúng tôi đã phải đi.

Chúng tôi không thấy có dấu vết nào của nền văn hóa bản địa Mông Cổ ở thànhphố Ulan Bator này, vì Liên Xô đã phá hủy hầu hết các tòa nhà và di tích đặc trưng của .Mông CỔ và thay thế bằng những kiến trúc của kỷ nguyên Stalin nghèo nàn. Họ còn cấm người dân nhắc đến cái tên Genghis Khan, vị lãnh tụ của đế quốc Mông Cổ rộng lớn vào thế kỷ 13. Khi xe chúng tôi đến Ulan Bator, dân chúng đứng trên lề đường nhìn chúng tôi một cách tò mò. Họ không vẫy tay chào hay gọi chúng tôi như những đám đông ở nhiều nước khác. Sự khâm phục được bày tỏ một cách lặng lẽ. Tôi thật sự cảm kích đám đông dân chúng tụ tập chào đón mình, một nhân vật quan trọng người Mỹ mặc dù sau đó tôi phát hiện ra rằng chỉ riêng đoàn xe hơi của chúng tôi đã là một nét lôi cuốn.

Khi diễn thuyết ở trường đại học, tôi phải dừng lại sau mỗi đoạn để người phiên dịch dịch ra tiếng Mông Cổ. Tôi đã ca ngợi lòng can đảm của nhân dân Mông Cổ và những người lãnh đạo của họ, tôi động viên họ tiếp tục cuộc đấu tranh vì nền dân chủ. Winston Lord tin rằng Mông Cổ chính là một minh chứng hùng hồn cho những ai còn nghi ngờ khả năng tồn tại của nền dân chủ ở những nơi mà ta tưởng chừng như không thể. Và Lisa đệm thêm "Hãy để họ đến Mông Cổ!". Kể từ đó, bất cứ khi nào chúng tôi đến thăm một đất nước phải đấu tranh giành dân chủ, thì chúng tôi cùng hát "Hãy để họ đến Mông Cổ!". Và họ thật sự nên làm như vậy.

Khi bay về Mỹ, tôi vẫn nghĩ thật nhiều đến những người phụ nữ mà mình đã gặp trong suốt chuyển đi và thấy dường như tất cả họ đều gặp những ương tự nhau và cũng giống với những thách thức của tôi. Điều này đã tạo cho tôi một cảm giác thật gần gũi và một niềm tin vào sức mạnth đoàn kết của phụ nữ trên toàn thế giới. Nhiều bài báo đã viết về chuyến đi của tôi, nhưng chính những người phụ nữ mà cuộc đời và những thành công mà họ đạt được trước những định kiến kỳ quặc mới xứng đáng được cả thế giới tôn trọng. Chắc