Ngay khoảnh khắc mụ quản gia thấy Sancho Panza khép cửa phòng lại với chủ nhân, mụ liền đoán được họ đang mưu tính điều gì; và ngờ rằng kết cục của cuộc hội ý ấy sẽ là quyết định thực hiện cuộc xuất chinh thứ ba, mụ liền vội vã vơ lấy chiếc khăn choàng, lòng đầy lo âu và đau khổ, chạy đi tìm cử nhân Samson Carrasco. Mụ nghĩ rằng ngài cử nhân, vốn là một người ăn nói lưu loát lại là chỗ quen biết mới của chủ nhân, có lẽ sẽ khuyên nhủ ngài từ bỏ cái ý định điên rồ ấy. Mụ tìm thấy chàng đang đi lại trong khoảng sân nhà mình, và vừa thở hổn hển vừa cuống cuồng, mụ sụp xuống chân chàng ngay khi vừa trông thấy.
Carrasco, thấy mụ đau khổ và suy sụp đến nhường nào, liền cất lời: “Có chuyện gì thế, mụ quản gia? Đã xảy ra chuyện gì với mụ vậy? Trông mụ cứ như thể đang tan nát cõi lòng ấy.”
“Thưa ngài Samson, chẳng có chuyện gì cả,” mụ đáp, “chỉ là chủ tôi lại sắp lên cơn điên, rõ mười mươi là sắp lên cơn điên rồi.”
“Ngài ấy lên cơn ở chỗ nào thế, thưa mụ?” Samson hỏi; “có bộ phận nào trên cơ thể ngài ấy bị vỡ ra à?”
“Chỉ là ngài ấy sắp bước qua cái ngưỡng của sự điên rồ thôi,” mụ đáp; “ý tôi là, thưa ngài cử nhân kính mến, ngài ấy lại sắp sửa trốn đi (và đây là lần thứ ba) để lùng sục khắp thế gian tìm cái gọi là những cuộc phiêu lưu, dù tôi chẳng tài nào hiểu nổi tại sao ngài ấy lại gọi chúng bằng cái tên kỳ quặc ấy. Lần đầu tiên ngài ấy được đưa về nhà ta trong tình trạng vắt ngang lưng lừa, mình mẩy bầm dập; và lần thứ hai ngài ấy về trên một chiếc xe bò, bị nhốt trong một cái lồng mà ngài cứ đinh ninh là mình bị phù phép, và tội nghiệp thay, lúc ấy ngài tàn tạ đến mức ngay cả người mẹ sinh ra ngài cũng chẳng thể nhận ra: gầy guộc, vàng vủng, mắt trũng sâu vào tận hốc sọ; khiến cho để cứu ngài lại dẫu chỉ một chút thôi, ơn Chúa và mọi người cùng đám gà mái nhà tôi đều biết, tôi đã tốn hơn sáu trăm quả trứng, mà chúng thì chẳng thể nào nói dối hộ tôi được.”
“Điều đó thì tôi có thể tin chắc,” vị cử nhân đáp lời, “vì chúng vừa ngon, vừa béo lại được nuôi dạy tử tế đến mức dẫu có nổ ruột ra chúng cũng chẳng chịu nói sai sự thật đâu. Tóm lại là thế, mụ quản gia, mọi chuyện chỉ có vậy thôi chứ chẳng có gì đáng ngại cả, ngoại trừ những điều mà người ta lo sợ Don Quixote có thể làm?”
“Thưa ngài, vâng ạ,” mụ đáp.
“Vậy thì,” vị cử nhân liền bảo, “mụ chớ có bận tâm, cứ bình yên trở về nhà đi; chuẩn bị sẵn cho tôi một món gì nóng để ăn sáng, và trên đường về, hãy đọc bài kinh cầu thánh Apollonia, với điều kiện là mụ biết đọc nhé; vì tôi sẽ đến ngay đây và mụ sẽ được thấy phép màu.”
“Khổ thân tôi,” mụ quản gia kêu lên, “ngài muốn tôi đọc bài kinh cầu thánh Apollonia ư? Bài kinh đó chỉ dùng được nếu chủ tôi bị đau răng thôi; đằng này ngài lại bị hỏng ở trên óc cơ mà.”
“Tôi thừa biết mình đang nói gì, mụ quản gia ạ; cứ đi đi, đừng có đôi co với tôi, vì mụ biết tôi là cử nhân đại học Salamanca, mà học vị cử nhân thì chẳng còn gì cao hơn thế nữa,” Carrasco đáp; đoạn mụ quản gia lui về, còn vị cử nhân thì đi tìm ông thưa quản xứ để bàn bạc những chuyện sẽ được kể lại ở đúng chỗ của nó.
Trong lúc Don Quixote và Sancho đang đóng cửa bàn chuyện riêng với nhau, họ đã có một cuộc tranh luận mà sử liệu ghi chép lại với độ chính xác cao độ cùng sự tỉ mỉ đến từng chi tiết. Sancho nói với chủ nhân rằng: “Thưa ngài, tôi đã thuyết phục được vợ mình để tôi đi theo ngài đến bất cứ nơi nào ngài muốn đưa tôi đi.”
“Lẽ ra anh phải nói là ‘thuyết phục’ chứ, Sancho,” Don Quixote sửa lại; “chứ không phải ‘khuyên dủ’.”
“Cũng một hai lần, theo như tôi nhớ,” Sancho đáp, “tôi đã xin ngài chớ có bắt bẻ câu chữ của tôi, miễn là ngài hiểu ý tôi muốn nói gì; còn nếu ngài không hiểu thì cứ bảo ‘Sancho,’ hay ‘quỷ tha ma bắt,’ rằng ‘Ta không hiểu ngươi nói gì cả’; và nếu tôi diễn đạt không rõ ràng, lúc đó ngài hãy sửa cho tôi, bởi vì tôi vốn rất phóc-xi…”
“Ta không hiểu ngươi nói gì, Sancho,” Don Quixote ngắt lời ngay lập tức; “vì ta chẳng biết ‘ta rất phóc-xi’ nghĩa là gì cả.”
“‘Phóc-xi’ nghĩa là tôi rất hay như thế đấy,” Sancho đáp.
“Ta lại càng chẳng hiểu ngươi hơn nữa rồi,” Don Quixote nói.
“Chà, nếu ngài đã không hiểu tôi,” Sancho đành chịu, “thì tôi cũng chẳng biết phải diễn tả thế nào nữa; tôi hết cách rồi, xin Chúa cứu giúp tôi.”
“Ồ, bây giờ thì ta hiểu ra rồi,” Don Quixote nói; “ý ngươi muốn nói là ngươi rất dễ bảo, ngoan ngoãn và hiền hòa, nên ngươi sẽ tiếp thu những điều ta nói và tuân theo những gì ta dạy dỗ.”
“Tôi dám cá,” Sancho liền bảo, “ngay từ đầu ngài đã hiểu tôi, và thừa biết tôi định nói gì, nhưng ngài cứ cố tình vặn vẹo để nghe tôi nói thêm dăm ba tá lỗi ngớ ngẩn nữa chứ gì.”
“Có thể là thế,” Don Quixote đáp; “nhưng thôi, vào vấn đề chính đi, Teresa nói gì nào?”
“Teresa bảo rằng,” Sancho thuật lại, “tôi nên nắm chắc lấy ngài và ‘hãy để giấy tờ lên tiếng còn râu ria thì cứ đứng yên,’ vì ‘kẻ nào trói buộc thì không phải đôi co,’ thà ‘cầm lấy một con chim trong tay còn hơn thấy hai con bay trên trời’; còn tôi thì tôi nghĩ rằng lời khuyên của đàn bà chẳng phải chuyện lớn lao gì, nhưng kẻ nào không nghe theo thì đích thị là đồ ngốc.”
“Ta cũng nghĩ vậy,” Don Quixote nói; “nói tiếp đi, Sancho bạn hiền; cứ tiếp tục đi; hôm nay anh nói chuyện hay như ngọc châu vậy.”
“Sự tình là thế này,” Sancho tiếp lời, “như ngài thừa biết rõ hơn tôi, tất cả chúng ta đều phải đối mặt với cái chết, hôm nay ta còn sống nhưng ngày mai thì không, con cừu non cũng phải ra đi sớm chẳng kém gì con cừu mẹ, và chẳng ai có thể tự hứa trước cho mình thêm được giờ sống nào ở cõi đời này ngoài số ơn phước mà Chúa muốn ban cho; bởi vì tử thần thì điếc đặc, và khi thần gõ cửa cuộc đời chúng ta, mọi thứ đều trở nên vô cùng cấp bách, chẳng có lời cầu nguyện, sự giãy giụa, vương trượng hay mũ tế nào có thể ngăn cản được ngài, đúng như người đời vẫn thường đàm tiếu và như ta vẫn được nghe từ các tòa giảng mỗi ngày.”
“Tất cả những điều đó rất đúng,” Don Quixote nói; “nhưng ta vẫn chưa tài nào hiểu nổi rốt cuộc anh muốn nhắm tới điều gì.”
“Điều tôi muốn nhắm tới,” Sancho nói, “chính là việc ngài hãy định mức lương lậu rõ ràng cho tôi, được trả theo tháng trong suốt thời gian tôi phục vụ ngài, và tiền nong phải được chi trả từ gia sản của ngài; bởi vì tôi chẳng mặn mà gì với việc trông chờ vào những khoản thưởng nguội mà hoặc là đến muộn, hoặc chẳng ra gì, hay rốt cuộc chẳng bao giờ thấy mặt; xin Chúa hãy phù hộ cho sự tự lập của tôi. Tóm lại, tôi muốn biết chính xác mình nhận được bao nhiêu, dẫu nhiều hay ít; vì con gà mái vẫn kiên nhẫn ấp từng quả trứng, góp gió thì thành bão, và chừng nào còn kiếm chác được chút ít thì chẳng có gì là mất mát cả. Đương nhiên, nếu có chuyện xảy ra (điều mà tôi chẳng hề tin cũng chẳng dám mong đợi) là ngài ban cho tôi cái hòn đảo mà ngài đã hứa, thì tôi cũng chẳng phải kẻ vô ơn hay tham lam đến mức không chịu để cho người ta định giá doanh thu của hòn đảo ấy rồi trừ dần vào tiền lương của tôi một cách hợp thức.”
“Sancho bạn hiền của ta,” Don Quixote đáp, “đôi khi sự ‘hợp thức’ cũng có giá trị chẳng kém gì sự ‘định giá’ đâu.”
“Tôi hiểu rồi,” Sancho nói; “tôi dám cá là lẽ ra tôi phải dùng từ ‘hợp thức’ thay vì ‘định giá’; nhưng chẳng sao cả, dẫu sao thì ngài cũng đã hiểu ý tôi rồi còn gì.”
“Và hiểu rất rõ là đằng khác,” Don Quixote đáp lại, “đến mức ta đã thấu suốt tận đáy lòng suy nghĩ của ngươi, và biết rõ cái đích mà ngươi đang nhắm tới với vô số mũi tên tục ngữ của ngươi. Nghe đây, Sancho, ta rất sẵn lòng ấn định tiền lương cho ngươi nếu như ta từng tìm thấy bất cứ tiền lệ nào trong các sử liệu về các hiệp sĩ giang hồ ghi chép hoặc ám chỉ, dẫu chỉ là một chút gợi ý nhỏ nhặt nhất, về mức lương tháng hay lương năm mà các giám mã của họ từng nhận được; thế nhưng ta đã đọc toàn bộ hoặc phần lớn các sử liệu ấy, và ta chẳng nhớ nổi có vị hiệp sĩ giang hồ nào từng định mức lương cố định cho giám mã của mình cả; ta chỉ biết rằng tất cả bọn họ đều phục vụ vì phần thưởng, và khi họ ít ngờ tới nhất, nếu vận may mỉm cười với chủ nhân, họ sẽ thấy mình được đền đáp bằng một hòn đảo hoặc một thứ gì đó tương đương, hay ít nhất họ cũng được ban cho tước hiệu và lãnh địa. Nếu với những hy vọng và sự khích lệ thêm thắt ấy mà ngươi, hỡi Sancho, vẫn muốn trở lại phục vụ ta, thì thật tuyệt vời; nhưng nếu ngươi cho rằng ta sẽ đảo lộn hay phá vỡ cái lề thói ngàn đời của giới hiệp sĩ giang hồ, thì đó hoàn toàn là điều nhảm nhí. Thế nên, hỡi Sancho của ta, hãy quay về nhà và giải thích ý định của ta cho mụ Teresa của ngươi nghe, và nếu mụ ấy lẫn ngươi đều đồng ý phục vụ ta để chờ phần thưởng, thì thật là hay biết mấy; còn nếu không, chúng ta vẫn là bạn bè; bởi vì nhà chim mà không thiếu thức ăn thì chẳng bao giờ thiếu chim bồ câu cả; và hãy ghi nhớ điều này, con trai ta, một hy vọng tốt vẫn hơn một sự nắm giữ tồi, và một mối bất bình chính đáng vẫn hơn một sự đền bù tồi tệ. Ta nói thế này, hỡi Sancho, để cho ngươi thấy rằng ta cũng có thể phun ra những câu tục ngữ chẳng kém gì ngươi; và tóm lại, điều ta muốn nói, và cũng là điều ta khẳng định, rằng nếu ngươi không thích phục vụ ta để chờ phần thưởng và cùng gánh chịu vận mệnh với ta, thì xin Chúa hãy đi cùng ngươi và biến ngươi thành thánh; bởi vì ta sẽ thừa sức tìm được những gã giám mã khác vâng lời và chăm chỉ hơn, chứ không hề u mê hay nhiều lời như ngươi.”
Khi Sancho nghe những lời quả quyết và cương nghị ấy của chủ nhân, một đám mây đen liền kéo đến phủ kín bầu trời tâm trạng anh và đôi cánh trái tim anh rũ xuống, bởi vì anh đã đinh ninh chắc chắn rằng chủ nhân sẽ chẳng đời nào chịu cất bước ra đi mà không có anh dẫu cho có đánh đổi bằng toàn bộ tài sản trên thế giới này; và trong lúc anh đang đứng ngây người ra đó với vẻ mặt ủ dột, Samson Carrasco liền bước vào cùng với mụ quản gia và cô cháu gái, những người đang nóng lòng muốn biết vị cử nhân dùng những lý lẽ gì để khuyên nhủ chủ nhân từ bỏ ý định điur tìm phiêu lưu. Gã chuyên châm chọc Samson bước tới, ôm lấy Don Quixote như đã từng làm trước đó, và cất cao giọng nói: “Hỡi đóa hoa của giới hiệp sĩ giang hồ! Hỡi ánh hào quang chói lọi của binh đao! Hỡi niềm vinh dự và tấm gương phản chiếu của xứ sở Tây Ban Nha! Nguyện xin Thiên Chúa toàn năng với quyền năng vô hạn của Ngài hãy phù hộ để bất kỳ cá nhân hay nhóm người nào dám cản trở hoặc phá hoại cuộc xuất chinh thứ ba của ngài, sẽ mãi mãi lạc lối trong mê cung do chính mưu đồ của họ tạo ra, và chẳng bao giờ đạt được điều họ hằng mong ước nhất!” Đoạn, quay sang mụ quản gia, chàng nói tiếp: “Mụ quản gia có thể thôi ngay việc đọc bài kinh cầu thánh Apollonia đi thôi, vì tôi biết rằng đó là ý nguyện kiên định của các tầng trời rằng ngài Don Quixote phải tiến hành thực hiện những dự định mới mẻ và cao cả của mình; và tôi sẽ mang một gánh nặng tội lỗi đè nặng lên lương tâm nếu tôi không hối thúc và thuyết phục vị hiệp sĩ này không được tiếp tục kìm hãm và giấu giếm sức mạnh của cánh tay lực lưỡng cũng như sự cao quý trong tâm hồn dũng cảm của ngài nữa, bởi vì sự bất động của ngài đang tước đoạt của thế giới quyền được minh oan cho những kẻ bị áp bức, quyền được bảo vệ trẻ mồ cơi, giữ gìn trinh tiết cho các thiếu nữ, cứu giúp các bà góa bụa, hỗ trợ những người phụ nữ có chồng, cùng những vấn đề tương tự thuộc về bản chất, thẩm quyền, sự thích hợp và đặc trưng của trật tự hiệp sĩ giang hồ. Tiến lên nào, hỡi chúa công Don Quixote xinh đẹp và dũng cảm, xin ngài và điện hạ hãy lên đường ngay ngày hôm nay còn hơn là đợi đến ngày mai; và nếu có bất cứ thứ gì cần thiết cho việc thực hiện mục đích của ngài, thì tôi đây sẵn sàng đem cả thân xác lẫn túi tiền của mình ra để đáp ứng; và giả sử có cần phải theo hầu ngài với tư cách là một giám mã đi chăng nữa, tôi cũng sẽ coi đó là điều may mắn hạnh phúc nhất cuộc đời.”
Nghe đến đây, Don Quixote quay sang bảo Sancho rằng: “Ta đã bảo ngươi rồi mà, hỡi Sancho, thế nào chẳng có thừa thãi các gã giám mã tranh nhau phục vụ ta hay sao? Ngươi hãy nhìn xem ai đang ngỏ ý muốn làm giám mã kìa; không ai khác chính là ngài cử nhân lừng lẫy Samson Carrasco, niềm vui và sự hân hoan bất tận của các giảng đường Salamanca, một con người tráng kiện, khôn ngoan, nhẫn nại trước mọi sức nóng hay cái lạnh, đói khát, hội tụ đủ mọi phẩm chất cần thiết để trở thành một giám mã cho hiệp sĩ giang hồ! Nhưng trời đất chẳng đời nào cho phép ta vì thỏa mãn sở thích cá nhân mà làm lung lay hay sụp đổ cái trụ cột học vấn này, cái bình chứa đựng tri thức khoa học ấy, hay đốn hạ cái cây cọ cao vút của nghệ thuật tự do và cao quý. Hãy để vị Samson mới này ở lại quê hương của mình, và bằng cách mang lại vinh quang cho xứ sở, ngài ấy cũng đồng thời làm rạng danh cho mái đầu bạc phơ của các bậc sinh thành đáng kính; bởi vì ta sẽ hoàn toàn hài lòng với bất kỳ gã giám mã nào sẵn có, cốt sao Sancho không thèm hạ cố đồng hành cùng ta là được.”
“Tôi có hạ cố chứ thưa ngài,” Sancho nói, giọng nghẹn ngào xúc động và nước mắt lưng tròng; “người đời sẽ không đời nào nói về tôi rằng, chủ nhân của tôi ơi,” anh tiếp lời, “‘ăn xong bánh thì đường ai nấy đi’ đâu ạ. Hơn nữa, tôi vốn chẳng xuất thân từ dòng dõi vô ơn, vì cả thế giới đều biết, và đặc biệt là dân làng tôi, dòng họ Panza mà tôi mang dòng máu là những ai; và hơn thế nữa, tôi thừa hiểu và đã học được qua rất nhiều lời hay ý đẹp lẫn việc làm thiết thực của ngài về mong muốn tỏ bày sự sủng ái đối với tôi; và nếu vừa rồi tôi có kèo nèo kì kèo thêm bớt về chuyện tiền lương, thì đó chẳng qua chỉ vì muốn chiều lòng vợ tôi mà thôi, bởi vì một khi mụ đã giở cái giọng ép uổng, thì chẳng có cái búa nào đóng nai thùng gỗ kêu đanh bằng cái cách mụ ép người khác phải làm theo ý mình; thế nhưng, suy cho cùng, đàn ông ra đàn ông, đàn bà ra đàn bà; và vì dẫu sao tôi cũng là một thằng đàn ông, điều đó không thể chối cãi được, thì tôi cũng sẽ ra dáng đàn ông ngay trong chính ngôi nhà của mình, mặc cho ai đó có thấy chướng tai gai mắt đi chăng nữa; thế nên chẳng còn việc gì khác phải làm ngoài việc ngài hãy lập di chúc kèm theo bản phụ lục sao cho thật chặt chẽ không ai bắt bẻ được, rồi chúng ta hãy lên đường ngay lập tức, để cứu vớt linh hồn tội nghiệp của ngài Samson khỏi sự dằn vặt, vì ngài ấy bảo rằng lương tâm buộc ngài phải thuyết phục ngài xuất chinh ra thế giới lần thứ ba này; vậy tôi xin nhắc lại lời đề nghị phục vụ ngài một cách trung thành và tận tụy, làm tốt hơn và thậm chí còn tuyệt vời hơn tất cả những gã giám mã từng phục vụ các vị hiệp sĩ giang hồ trong quá khứ lẫn hiện tại.”
Vị cử nhân vô cùng kinh ngạc khi nghe cách dùng từ và phong cách nói chuyện của Sancho, bởi vì dẫu đã đọc phần đầu câu chuyện về chủ nhân của gã, chàng chưa bao giờ nghĩ rằng gã lại có thể hài hước đúng như những gì được miêu tả trong sách; nhưng giờ đây, khi nghe gã nói về một “bản di chúc và phụ lục không thể bị khiêu khích,” thay vì “bản di chúc và phụ lục không thể bị hủy bỏ,” chàng hoàn toàn tin tưởng vào tất cả những gì mình từng đọc về gã, và xếp gã vào hàng ngũ những kẻ ngốc nghêch vĩ đại nhất thời đại hiện nay; và chàng tự nhủ rằng thế giới chưa từng chứng kiến cặp đôi khùng điên nào như cả chủ lẫn tớ thế này. Cuối cùng, Don Quixote và Sancho ôm lấy nhau và làm hòa, và theo lời khuyên cũng như sự chấp thuận của ngài Carrasco vĩ đại, người giờ đây đã trở thành vị thần sấm truyền của họ, người ta định đoạt rằng cuộc khởi hành của họ sẽ diễn ra sau đây ba ngày, khoảng thời gian đủ để họ chuẩn bị mọi thứ cần thiết cho cuộc hành trình, và sắm sửa một chiếc mũ trụ kín mặt mà Don Quixote tuyên bố dứt khoát phải mang theo bằng mọi giá. Samson liền ngỏ ý tặng ngài một chiếc, vì chàng biết có một người bạn của mình sở hữu nó sẽ chẳng đời nào từ chối nếu chàng hỏi xin, dẫu cho chiếc mũ ấy bị gỉ sét và mốc meo trông còn tệ hơn cả màu thép đánh bóng sáng loáng.
Những lời nguyền rủa mà cả mụ quản gia lẫn cô cháu gái trút lên đầu vị cử nhân thực sự nhiều vô kể; họ vò đầu bứt tai, cào cấu mặt mũi, và theo phong cách của những đám người thuê khóc mướn từng thịnh hành một thời, họ cất tiếng khóc than cho sự ra đi của chủ nhân và người bác chẳng khác nào ngài vừa mới qua đời. Mục đích sâu xa của Samson khi thuyết phục ngài xuất chinh một lần nữa chính là để thực hiện những điều mà sử liệu sẽ kể lại ở phần sau; tất cả đều nằm trong mưu kế đã được bàn bạc trước với ông thưa quản xứ và bác thợ cạo. Cuối cùng thì, trong suốt ba ngày hôm đó, Don Quixote và Sancho đã tự sắm sửa cho mình những vật dụng mà họ cho là cần thiết, và sau khi Sancho đã dỗ dành được vợ, còn Don Quixote cũng làm yên lòng cô cháu gái cùng mụ quản gia, thì vào lúc chập tối, khi không có ai nhìn thấy ngoài vị cử nhân – người quyết định tiễn chân họ đi xa nửa dặm đường làng, họ chính thức lên đường hướng về El Toboso. Don Quixote ngự trên lưng chú chiến mã Rocinante tuấn tú còn Sancho thì cưỡi trên con lừa già Dapple, với đôi bị cứu tế alforjas nhét đầy những thứ lương thực lặt vặt cùng chiếc túi đựng số tiền mà Don Quixote đưa cho để phòng những tình huống bất ngờ. Samson ôm lấy họ, khẩn khoản xin họ hãy gửi tin tức về những vận may hay rủi ro trên đường đi để chàng có thể vui mừng trước điều trước hoặc chia sẻ niềm đau buồn với điều sau, đúng theo luật lệ của tình bạn. Don Quixote hứa sẽ làm như vậy, rồi Samson quay gót trở về làng, trong khi hai người kia tiếp tục sải bước trên con đường dẫn đến thành phố lớn El Toboso.
