Đúng vào thời điểm nửa đêm — xấp xỉ thế — Don Quixote và Sancho rời khỏi khu rừng và tiến vào El Toboso. Thị trấn chìm trong sự tĩnh lặng tuyệt đối, vì tất cả cư dân đều đang ngủ say, duỗi thẳng cẳng ra mà ngủ như người ta vẫn thường nói. Đêm tối lờ mờ, dẫu Sancho rất ước gì trời tối đen như mực, để trong bóng tối ấy cậu có thể tìm thấy một cái cớ cho sự vụng về của mình. Khắp nơi chẳng nghe thấy gì ngoài tiếng chó sủa, thứ âm thanh làm điếc tai Don Quixote và làm rối bời tâm can Sancho. Thỉnh thoảng lại có tiếng lừa kêu, lợn ụt ịt, mèo kêu meo meo, và những âm thanh hỗn độn ấy dường như càng trở nên lớn hơn trong sự tĩnh mịch của màn đêm; tất cả những điều đó vị hiệp sĩ si tình đều cho là điềm gạt; dẫu vậy, ông vẫn bảo Sancho rằng: “Sancho, con trai ta, hãy dẫn đường đến cung điện của Dulcinea, biết đâu chúng ta sẽ thấy nàng hãy còn thức.”

Sancho đáp: “Lạy trời! Ta phải dẫn đường đến cung điện nào đây, khi mà nơi tôi thấy điện hạ ở chỉ là một ngôi nhà rất ư nhỏ bé?”

Don Quixote nói: “Rất có thể lúc ấy nàng đã lui vào một căn phòng nhỏ nào đó trong cung điện của mình, để vui đùa cùng các đám tì nữ, như các bậc đại tiểu thư và công chúa vẫn thường làm.”

Sancho thưa: “Thưa ngài, nếu ngài cứ khăng khăng bắt tôi phải coi ngôi nhà của tiểu thư Dulcinea là một cung điện, thì ngài thử nghĩ xem đây có phải là giờ giấc để tìm thấy cửa mở hay không; và việc chúng ta cứ đứng gõ cửa cho đến khi họ nghe thấy rồi mở cửa, gây biết bao sự náo động và bối rối cho cả cái gia đình ấy, liệu có phải phép không? Ngài tưởng chúng ta đang đến nhà của mấy cô nhân tình, giống như đám trai tráng đến gõ cửa rồi xông vào bất kể giờ giấc nào, dù có muộn màng đến đâu sao?”

Don Quixote đáp: “Trước hết chúng ta hãy tìm cho chắc chắn cung điện ấy đã, rồi ta sẽ bảo cho ngươi hay, hỡi Sancho, chúng ta phải làm thế nào cho phải; nhưng này Sancho, hoặc là mắt ta kém, hoặc là cái khối đen thui mà người ta nhìn thấy đằng kia chính là cung điện của Dulcinea.”

Sancho liền bảo: “Vậy xin ngài cứ việc dẫn đường; có lẽ là thế thật; dẫu tôi có tận mắt trông thấy và tận tay sờ thấy đi nữa, thì tôi cũng chỉ tin điều đó bằng đúng mức tôi tin bây giờ là ban ngày mà thôi.”

Don Quixote bước lên dẫn đầu, và sau khi đi chừng hai trăm bước, ông tiến đến gần cái khối đen tạo ra cái bóng mát ấy, rồi nhận ra rằng tòa nhà trước mặt không phải là một cung điện, mà là nhà thờ chính của thị trấn; ông bỗng thốt lên: “Chúng ta đã nhầm nhà thờ rồi, hỡi Sancho.”

Sancho đáp: “Thì ra tôi thấy vậy, và xin Chúa phù hộ để chúng ta không nhầm lẫn với mồ mả của chính mình; thật chẳng phải điềm lành gì khi cứ lảng vảng trong một nghĩa trang vào giờ này ban đêm; mà lại thêm cái cảnh này nữa, sau khi tôi đã nói với ngài — nếu tôi không nhớ lầm — rằng nhà của vị tiểu thư này nằm trong một con hẻm cụt.”

Don Quixote bực bội quát: “Trời tru đất diệt cái đồ đần độn nhà ngươi! Đã bao giờ ngươi nghe thấy lâu đài hay cung điện hoàng gia lại được xây trong những con hẻm cụt chưa?”

Sancho đáp lại: “Thưa ngài, xứ nào thì thói nấy; biết đâu ở cái đất El Toboso này, người ta lại có thói quen xây cung điện và dinh thự lớn trong các con hẻm thì sao; thế nên tôi xin ngài hãy rủ lòng thương cho phép tôi đi dò la quanh mấy con đường hay ngõ hẻm trước mặt này, may ra trong một góc nào đó, tôi có thể vớ được cái cung điện ấy — và tôi ước gì lũ chó ăn thịt nó đi cho rồi vì đã dẫn chúng ta đi một vố đau thế này.”

Don Quixote quở trách: “Hãy ăn nói cho phải phép khi nhắc đến những gì thuộc về tiểu thư của ta, hỡi Sancho; chúng ta hãy đón mừng ngày lễ cho yên bình, đừng có cầm đèn chạy trước ô tô.”

Sancho cằn nhằn: “Tôi xin ngài cứ yên tâm là tôi sẽ ngậm miệng; nhưng làm sao tôi có thể kiên nhẫn được khi ngài bắt tôi, dẫu chỉ mới được nhìn thấy ngôi nhà của nữ chủ nhân có một lần, phải luôn luôn ghi nhớ và tìm ra nó giữa lúc nửa đêm, trong khi chính ngài — kẻ chắc hẳn đã thấy nó hàng ngàn lần — lại chẳng thể tìm ra?”

Don Quixote đáp: “Ngươi sắp làm ta phát điên lên rồi đấy, Sancho. Này cái đồ ngoại đạo kia, chẳng lẽ ta đã không bảo ngươi tới hàng ngàn lần rằng chưa một lần nào trong đời ta được nhìn thấy bóng dáng nàng Dulcinea tuyệt trần hay bước qua ngưỡng cửa cung điện của nàng, và rằng ta si tình hoàn toàn chỉ vì nghe danh đồn đại cùng tiếng tăm lừng lẫy của nàng về nhan sắc và sự khôn ngoan đó sao?”

Sancho đáp trả: “Bây giờ thì tôi nghe ngài nói thế rồi đấy; và tôi cũng xin thưa luôn là nếu ngài chưa từng thấy nàng, thì tôi cũng vậy thôi.”

Don Quixote khẳng định: “Đó là điều không thể nào có được, bởi vì dẫu sao đi nữa, khi mang câu trả lời cho bức thư ta gửi qua tay ngươi trở về, chính ngươi đã nói rằng ngươi nhìn thấy nàng đang sàng lúa mì cơ mà.”

Sancho liền biện bạch: “Xin ngài đừng bận tâm chuyện đó; tôi phải thú thật rằng việc tôi nhìn thấy nàng và bức thư tôi mang trả lời cho ngài cũng chỉ là nghe người ta nói lại mà thôi, chứ còn bảo tiểu thư Dulcinea là ai thì tôi chịu, chẳng khác nào với tay lên tận trời xanh.”

Don Quixote dịu giọng: “Sancho, hỡi Sancho, có những lúc cần đùa cợt nhưng cũng có những lúc đùa cợt là không đúng chỗ; nếu ta bảo rằng ta chưa từng trông thấy hay ngỏ lời với nữ chủ nhân của trái tim mình, thì đó không phải là lý do để ngươi lớn giọng bảo rằng ngươi chưa từng gặp hay nói chuyện với nàng, trong khi sự thật hoàn toàn ngược lại, như ngươi thừa biết.”

Trong lúc hai thầy trò đang mải mê trò chuyện, họ chợt nhận ra có ai đó đang dắt theo một cặp la tiến về phía họ. Dựa vào tiếng động phát ra từ chiếc cày kéo lê trên mặt đất, họ đoán đó là một bác nông dân dậy từ trước khi trời sáng để đi làm đồng, và sự thật đúng là như vậy. Gã vừa đi vừa cất tiếng hát bài thơ ca cổ:

Hỡi người Pháp, phen này khốn đốn,

Nơi thung lũng Roncesvalles hiểm nghèo —

Nghe tiếng hát, Don Quixote liền thốt lên: “Cho ta chết đi nếu đêm nay chúng ta gặp điều may mắn, hỡi Sancho! Ngươi có nghe gã nhà quê kia đang hát gì không?”

Sancho đáp: “Tôi có nghe chứ, nhưng chuyện thung lung Roncesvalles thì liên quan gì đến việc chúng ta đang làm cơ chứ? Gã thà hát bài ca về Calainos khéo lại còn hay hơn, chứ dăm ba cái thứ ấy thì ích gì hay hại gì cho công chuyện của chúng ta.”

Đến lúc đó, bác nông dân đã đến gần. Don Quixote bèn cất tiếng hỏi: “Hỡi người bạn hiền, cầu Chúa phù hộ cho anh, anh có thể chỉ cho tôi biết cung điện của vị công chúa tuyệt trần Doña Dulcinea del Toboso nằm ở chốn nào quanh đây không?”

Gã trai trẻ đáp lại: “Thưa ngài, tôi là người ngụ nơi khác mới đến đây được vài ngày để làm thuê cho một chủ điền giàu có. Ở cái ngôi nhà đối diện kia là nơi ở của cha sở và thầy thư ký trong làng; cả hai người họ hoặc bất kỳ ai trong số họ đều có thể cung cấp cho ngài dăm ba thông tin về vị tiểu thư công chúa này, vì họ nắm trong tay danh sách toàn bộ cư dân của El Toboso; dẫu theo tôi tin thì chẳng có vị công chúa nào sống ở chốn này đâu; chỉ có nhiều tiểu thư quyền quý thôi, và trong chính ngôi nhà của mình thì ai chẳng là công chúa.”

Don Quixote liền bảo: “Thế thì người mà ta đang tìm kiếm chắc chắn là một trong số những vị đó rồi, bạn hiền ạ.”

Gã thanh niên đáp: “Có lẽ thế; xin chào ngài, trời sắp sáng đến nơi rồi kìa;” và chẳng đợi nghe thêm câu hỏi nào nữa, gã quất roi thúc mấy con la chạy vội đi.

Thấy chủ nhân ủ rũ và có phần bất mãn, Sancho liền khuyên nhủ: “Thưa ngài, trời sắp sáng đến nơi rồi, và chúng ta không thể để ánh mặt trời bắt gặp mình đang lang thang ngoài đường phố thế này được; tốt hơn hết là chúng ta hãy rời khỏi thị trấn, rồi ngài tìm một khu rừng nào đó ở vùng lân cận để ẩn nấp. Ban ngày tôi sẽ quay lại đây, và tôi sẽ lùng sục từng ngóc ngách của cả cái làng này để tìm cho ra ngôi nhà, lâu đài hoặc cung điện của tiểu thư nhà ta. Thật là xui xẻo lắm nếu tôi không tìm thấy nó; và ngay khi tìm ra, tôi sẽ diện kiến phu nhân, thưa rõ ngài đang chờ đợi ở đâu và như thế nào, để bàn bạc một kế hoạch giúp ngài gặp được nàng mà không làm tổn hại đến danh dự cũng như uy tín của nàng.”

Don Quixote cảm thán: “Sancho, ngươi vừa thốt ra hàng ngàn chân lý cô đọng chỉ trong vài lời ngắn ngủi; ta rất cảm kích lời khuyên của ngươi và vui lòng đón nhận nó. Nào con trai ta, hãy đi tìm một nơi chốn nào đó cho ta ẩn nấp, trong lúc ngươi quay lại như lời đã nói để tìm kiếm và tâu trình với tiểu thư của ta — người mà từ sự khôn ngoan và nhã nhặn ấy, ta mong đợi những ân huệ còn hơn cả phép lạ.”

Sancho vô cùng sốt ruột muốn đưa chủ nhân rời khỏi thị trấn, kẻo ngài phát hiện ra lời nói dối về câu trả lời mà cậu từng mang về cho ngài ở vùng Sierra Morena nhân danh Dulcinea; thế là họ hối hả lên đường ngay lập tức. Cách làng chừng hai dặm, họ tìm thấy một khu rừng rậm, nơi Don Quixote lui vào ẩn náu, trong khi Sancho quay trở lại thị trấn để thưa chuyện với Dulcinea — trong chuyến sứ mạng ấy, những sự việc đã xảy ra với cậu đòi hỏi phải có sự quan tâm và một chương mới hoàn toàn.