Don Quixote liền đứng dậy, run rẩy từ đầu đến chân như thể vừa uống phải thủy ngân, rồi cất giọng vội vã, đầy kích động mà rằng:
“Nơi ta đang đứng, sự hiện diện của những vị có mặt ở đây, cùng lòng kính trọng mà ta vẫn luôn dành cho bậc tu hành của ngài, chính là xiềng xích kìm giữ ngọn lửa phẫn nộ chính đáng trong ta. Vì những lẽ đó, lại thêm phần ta thừa hiểu — như mọi người đều biết — rằng vũ khí của một kẻ mặc áo dài cũng chỉ là cái lưỡi chẳng khác nào đàn bà, ta sẽ dùng chính lưỡi mình để đường hoàng đọ sức với ngài, dẫu rằng từ một người như ngài, lẽ ra ta phải mong đợi những lời khuyên nhủ khôn ngoan chứ không phải thứ ngôn từ thô tục mạt sát. Những lời quở trách đạo đức, có thiện ý đòi hỏi một thái độ ôn hòa và những lý lẽ khác biệt; dẫu thế nào đi nữa, việc lăng mạ ta chốn đông người và một cách lỗ mãng như vậy đã vượt quá giới hạn của sự quở trách thông thường, bởi lẽ khuyên bảo lấy sự ôn tồn bao giờ cũng hơn là dùng thô bạo. Hơn nữa, thật chẳng ra làm sao khi thản nhiên gọi một kẻ lầm đường lạc lối là đồ đần độn hay kẻ ngốc nghếch, khi mà chẳng hề biết chút gì về lỗi lầm đang bị quở trách ấy. Nào, hãy nói cho ta hay, vì sự ngu ngốc nào mà ngươi đã thấy ở ta để rồi lên án, phỉ báng, và bảo ta hãy cút về nhà lo bề gia thất, vợ con, trong khi ngươi còn chẳng biết ta có gia đình hay không? Chẳng lẽ chỉ cần dùng mọi thủ đoạn để len lỏi vào nhà kẻ khác rồi lên mặt bề trên sai khiến gia chủ — và có lẽ, sau khi đã lớn lên trong sự kìm kẹp của một Chủng viện nào đó, chưa từng đi quá một quãng đường hai ba mươi dặm — là đủ để một kẻ có quyền xấc láo đặt ra luật lệ cho giới hiệp sĩ và phán xét các bậc hiệp sĩ giang hồ hay sao? Việc bôn ba khắp chốn trên thế gian này để tìm kiếm, không phải những trác táng hưởng lạc, mà là những gian khổ nhọc nhằn hầu giúp người hiền bước lên cõi vĩnh hằng, há lại là một nghề nghiệp vô tích sự hay hoài phí thời gian hay sao? Nếu những bậc quý tộc, đại vương công, những nhà quý phái sinh ra đã cao sang mà coi ta là kẻ ngốc, ta sẽ xem đó là sự nhục nhã không thể dung thứ; nhưng ta chẳng mảy quan tâm đến suy nghĩ của những kẻ thư lại chưa từng đặt chân hay bước đi trên con đường hiệp sĩ. Ta là hiệp sĩ, và ta sẽ chết như một hiệp sĩ, nếu đó là thánh ý Đấng Tối Cao.
Có kẻ chọn con đường rộng thênh thang của tham vọng ngút ngàn; kẻ khác chọn đường nịnh hót ti tiện, thấp hèn; kẻ lại chọn sự giả hình lừa dối, và có kẻ chọn tôn giáo chân chính; nhưng ta, được dẫn dắt bởi vì tinh tú của mình, lại bước đi trên con đường hẹp của giới hiệp sĩ giang hồ. Theo đuổi lý tưởng ấy, ta coi thườngnhững thứ của cải vật chất nhưng quyết không màng danh dự. Ta từng dẹp bỏ bất công, rửa sạch oan khiên, trừng trị thói ngạo mạn, đánh bại những tên khổng lồ và nghiền nát lũ quái vật. Ta biết yêu, nhưng chẳng vì lý do gì khác ngoài việc đó là bổn phận mà các hiệp sĩ giang hồ phải gánh vác; dẫu vậy, tình yêu của ta không hề vướng chút nhơ nhớp xác thịt, mà là một thứ tình cảm trong sạch, thuần khiết theo lối Platonic. Mọi ý định của ta luôn hướng về những mục đích cao đẹp, làm ơn cho tất cả chứ chẳng hại ai; và nếu kẻ nào ôm ấp tâm nguyện ấy, hành động như vậy, coi đó là lẽ sống của mình mà vẫn bị coi là kẻ ngốc, thì xin nhường lời phán quyết cho các ngài, hỡi công tước và công nương vô cùng kính mến.”
Sancho kêu lên: “Lạy Chúa, thật tuyệt làm sao! Chủ tôi ơi, xin ngài đừng biện minh gì thêm nữa, bởi trên đời này chẳng còn điều gì để nói, để suy tính hay đòi hỏi thêm đâu; vả lại, khi vị đây đã chối phắt — như ngài vừa thấy — rằng trên đời này chưa từng có và hiện không có vị hiệp sĩ giang hồ nào, thì ta ngạc nhiên làm sao được khi ngài ấy chẳng hiểu nổi những gì mình đang nói tới?”
Vị tu sĩ liền bảo: “Có lẽ, anh bạn trẻ, anh chính là Sancho Panza kẻ được nhắc tới, người mà chủ anh đã hứa ban cho một hòn đảo phải không?”
Sancho đáp: “Vâng, chính là tôi đây; hơn thế nữa, tôi lại là kẻ xứng đáng nhận nó chẳng kém gì bất kỳ ai trên đời. Tôi thuộc nằm lòng câu nói: ‘Hãy kết giao với người tốt, và bạn sẽ là một trong số họ’, rồi cả câu: ‘Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng’, và ‘Dựa cột thì vững cây cao’. Tôi đã nương tựa vào một người chủ tốt, đã rày đây mai đó cùng ngài suốt mấy tháng trời, và ơn Chúa, tôi cũng sẽ trở thành một người tuyệt vời chẳng kém gì ngài ấy. Cầu mong ngài sống thật lâu và tôi cũng vậy, bởi ngài sẽ chẳng bao giờ thiếu những đế quốc để cai trị, và tôi cũng chẳng thiếu những hòn đảo để quản lý.”
Công tước liền nói: “Đúng vậy, bạn tôi Sancho, chắc chắn là thế rồi, bởi nhân danh ngài Don Quixote, ta xin trao cho ngươi quyền cai quản một hòn đảo có tầm vóc không hề nhỏ hiện đang nằm dưới quyền định đoạt của ta.”
Don Quixote bảo: “Sancho, hãy quỳ xuống và hôn chân ngài công tước để tạ ơnân huệ mà ngài vừa ban phát cho nhà ngươi.”
Sancho tuân lệnh ngay lập tức. Thấy vậy, vị tu sĩ giận tím mặt bèn đứng phắt dậy khỏi bàn, lớn tiếng quát: “Nhìn bộ áo thụng tôi đang mặc đây, suýt chút nữa tôi đã phải thốt lên rằng ngài công tước cũng ngốc nghếch chẳng kém gì mấy kẻ tội đồ kia. Chẳng có gì lạ khi chúng điên rồ, khi mà những kẻ đường hoàng tỉnh táo lại đi cổ vũ cho sự điên rồ ấy! Tôi xin phép rời khỏi đây cùng các ngài, chừng nào họ còn ở trong lâu đài này, tôi sẽ ở yên trong dinh cơ của mình, đỡ phải nhọc công quở trách những thứ chẳng thể nào cứu vãn.”
Nói đoạn, chẳng thèm thốt thêm nửa lời hay ăn thêm một miếng, vị tu sĩ bỏ đi thẳng, mặc cho vợ chồng công tước hết lời nài nỉ cũng chẳng tài nào giữ lại được; dẫu rằng ngài công tước cũng chẳng níu kéo mấy, bởi cơn giận vô cớ của vị tu sĩ đã buồn cười đến mức khiến ông cười nấc lên chẳng nói nổi thành lời.
Đến khi đã dứt cơn cười, công tước quay sang Don Quixote mà rằng: “Hỡi Ngài Hiệp sĩ Sư tử, ngài đã biện hộ cho bản thân vô cùng đanh thép, đến mức chẳng cần phải tìm kiếm thêm lời phân bua nào cho sự việc vừa rồi nữa. Dẫu điều đó có vẻ như một sự lăng mạ, nhưng thực chất hoàn toàn không phải vậy, bởi như ngài thừa biết, phụ nữ không thể xúc phạm ai, và giới tu hành cũng thế thôi.”
Don Quixote đáp: “Điều đó hoàn toàn chính xác. Lý do là vì kẻ không có khả năng gây ra sự nhục mạ thì cũng chẳng thể lăng mạ bất kỳ ai. Phụ nữ, trẻ em và tu sĩ, vì không thể tự vệ nên dẫu có chịu đựng sự xúc phạm thì cũng không thể bị coi là đang gánh chịu một sự lăng mạ. Ngài công tước thừa hiểu rằng giữa sự xúc phạm thông thường và sự lăng mạ có điểm khác biệt thế này: Sự lăng mạ xuất phát từ kẻ có đủ khả năng gây ra nó, tự tay thực hiện và dám đứng ra chịu trách nhiệm đến cùng; trong khi sự xúc phạm thông thường có thể đến từ bất cứ đâu mà không mang theo tính chất lăng mạ. Ta lấy ví dụ thế này: Một người đang đứng điềm nhiên trên phố thì bỗng mười kẻ khác ập tới vây đánh; anh ta bèn rút gươm chống trả ra trò, nhưng vì đối thủ quá đông nên chẳng thể hoàn thành ý nguyện hay rửa hận. Người đàn ông ấy rõ ràng đã chịu sự xúc phạm, nhưng không phải một sự lăng mạ. Một ví dụ khác sẽ làm sáng tỏ điều này: Một người đang quay lưng đứng đó, bỗng kẻ khác sấn tới đánh một cú rồi chuồn thẳng chẳng mọc lại nửa giây, mặc cho nạn nhân đuổi theo nhưng không tài nào bắt kịp. Kẻ ăn đòn đã chịu một sự xúc phạm, nhưng không phải sự lăng mạ, bởi lăng mạ đòi hỏi kẻ gây ra phải dám đứng ra chịu trách nhiệm. Giả sử kẻ ra tay kia, dẫu hành động lén lút và hèn hạ đi nữa, chịu rút gươm đứng lại đối mặt, thì khi ấy người bị đánh mới vừa chịu sự xúc phạm lại vừa mang cả sự lăng mạ; xúc phạm vì bị đánh lén, còn lăng mạ vì kẻ hành hung dám đường hoàng đứng lại giữ nguyên hành động chứ không tháo chạy. Do đó, chiếu theo luật lệ của những cuộc quyết đấu chết tiệt kia, ta có thể đã chịu sự xúc phạm, nhưng tuyệt đối không phải sự lăng mạ, bởi đàn bà hay trẻ em chẳng thể gánh vác trách nhiệm đó, chúng chẳng biết gây thương tích hay có cách nào đứng vững đến cùng; và đám người thuộc giới tu hành cũng y hệt như vậy. Cả ba nhóm người ấy đều chẳng có vũ khí tấn công lẫn phòng thủ, thế nên dẫu theo bản năng họ buộc phải tự vệ, họ hoàn toàn không có quyền lăng mạ bất kỳ ai. Và dẫu ban nãy ta có nói rằng mình có thể đã chịu sự xúc phạm, thì giờ đây ta khẳng định chắc nịch là không, bởi kẻ không thể gánh chịu sự lăng mạ thì lại càng không thể gây ra nó. Chính vì những lẽ ấy, ta chẳng việc gì phải cảm thấy bận lòng, và thực sự ta cũng chẳng hề cảm thấy tổn thương trước những lời vị thiện nam đó thốt ra với ta; ta chỉ tiếc là ngài ấy không nán lại thêm chút nữa để ta có thể cho thấy ngài ấy đã sai lầm thế nào khi cả quyết rằng trên đời này chưa từng có và hiện không có vị hiệp sĩ giang hồ nào. Giả sử Amadis hay bất kỳ hậu duệ vô số kể nào của chàng mà nghe được những lời ấy, ta đoan chắc ngài tu sĩ kia sẽ chẳng thể yên ổn mà lui bước.”
Sancho chen vào: “Tôi dám lấy mạng sống ra để thề đấy! Họ thể nào cũng vung gươm chém ngài ấy ra làm đôi từ đầu đến chân như quả lựu hay quả dưa chín mọng cho mà xem. Đám người đó trông giống như những kẻ sẵn sàng nuốt trôi mấy trò đùa cợt kiểu đó lắm chứ lị! Tin tôi đi, tôi chắc chắn rằng nếu Reinaldos de Montalvan mà nghe được lời của gã lùn tịt ấy, hắn sẽ giáng cho một cú trời giáng vào mồm khiến ngài ta câm họng luôn ba năm trời cho tởn; cứ để hắn ta dây dưa với họ đi rồi sẽ thấy cách họ bóp nát hắn ra sao!”
Công nương vừa lắng nghe Sancho vừa cười ngất ngư, trong thâm tâm, bà đánh giá hắn còn buồn cười và điên rồ hơn cả ông chủ của mình; và lúc bấy giờ, có không ít kẻ có chung nhận định ấy.
Cuối cùng Don Quixote cũng nguôi giận, bữa ăn kết thúc, và khi khăn trải bàn vừa được rút đi, bốn thiếu nữ liền bước vào. Người thứ nhất mang theo một cái chậu bạc, người thứ hai cầm một chiếc bình cũng bằng bạc, người thứ ba vắt hai chiếc khăn trắng tinh trên vai, và người thứ tư xắn tay áo cao đến khuỷu, trong đôi bàn tay trắng ngần (mà quả thực là rất trắng) cầm một hòn xà phòng thơm xứ Naples.
Nữ tỳ cầm chậu bước đến, với vẻ điềm tĩnh pha chút tinh nghịch và bạo dạn, cô nàng liền đưa thẳng chậu dưới cằm Don Quixote. Vị hiệp sĩ lấy làm lạ trước nghi thức kỳ quặc ấy nhưng chẳng thốt một lời, đinh ninh rằng đó là phong tục của xứ sở này là rửa râu thay vì rửa tay; thế nên ngài liền vươn cổ ra hết cỡ có thể. Ngay khoảnh khắc ấy, chiếc bình bắt đầu rót nước, và cô thiếu nữ cầm xà phòng liền chà xát bộ râu ngài một cách đầy nhiệt tình, tạo ra những bông tuyết trắng phau — bởi bọt xà phòng trắng chẳng kém gì tuyết — phủ kín không chỉ bộ râu mà toàn bộ gương mặt, lấn cả vào đôi mắt của vị hiệp sĩ vâng lời khiến ngài buộc phải nhắm nghiền lại. Vợ chồng công tước vốn chẳng hề hay biết gì về màn kịch này liền nín thở chờ xem màn rửa mặt kỳ lạ này sẽ đi đến đâu.
Khi đã trét bọt xà phòng ngập sâu đến cả gang tay trên mặt Don Quixote, cô nàng thợ cạo liền giả vờ hết nước, bèn bảo cô cầm bình đi lấy thêm nước trong lúc ngài Don Quixote kiên nhẫn đợi chờ. Cô nàng kia vâng lệnh bước đi, để lại Don Quixote với tạo hình kỳ dị và buồn cười nhất tưởng tượng nổi. Tất cả những kẻ có mặt ở đó — lúc bấy giờ khá đông — đều dán mắt vào ngài; và khi chứng kiến ngài đứng đó với chiếc cổ dài cả thước, lại đen nhẻm một cách bất thường, đôi mắt nhắm nghiền cùng bộ râu đầy bọt xà phòng, quả là một kỳ tích lớn lắm, và phải nhờ vào sự kiềm chế ghê gớm lắm họ mới ngăn được bản thân khôngật cười phá lên.
Đám thiếu nữ — những kẻ chủ mưu trò đùa — phải cúi gằm mặt xuống, chẳng dám ngước nhìn ông chủ và bà chủ; bản thân vợ chồng công tước thì đang phải đấu tranh tư tưởng dữ dội giữa buồn cười và tức giận, chẳng biết nên xử phạt sự táo tợn của đám con gái hay thưởng cho chúng vì những phút giây giải trí mà chúng mang lại khi chứng kiến Don Quixote trong nông nỗi này.
Cuối cùng, cô thiếu nữ cầm bình nước cũng quay lại và họ hoàn thành việc rửa mặt cho Don Quixote. Người mang khăn cẩn thận lau chùivà làm khô mặt ngài; và cả bốn người cùng cúi mình chào sâu cúi đầu kính cẩn, toan quay lưng bước đi thì ngài công tước, sợ Don Quixote nhận ra trò hề liền cất giọng gọi cô cầm chậu: “Lại đây rửa mặt cho ta, và nhớ chuẩn bị cho đủ nước đấy nhé.”
Cô nàng lanh lợi và tháo vát liền bước đến đặt chậu trước mặt công tước y như đã làm với Don Quixote. Chẳng mấy chốc ngài cũng được xà phòng hóa và rửa ráy sạch sẽ, lau khô xong xuôi rồi đám thiếu nữ mới cúi chào lui ra. Hóa ra lúc sau công tước đã thề rằng nếu chúng không rửa mặt cho ông y hệt như đã làm với Don Quixote, ông sẽ trừng trị cái tội xấc láo của chúng, và đám thiếu nữ đã rất khôn khéo chuộc lỗi bằng cách trát xà phòng lên mặt ông.
Sancho chăm chú quan sát toàn bộ nghi thức rửa mặt ấy rồi lẩm bẩm một mình: “Lạy Chúa tôi, ước gì xứ sở này cũng có tục lệ rửa râu cho cả các bác cận thần chứ chẳng riêng gì các hiệp sĩ. Bởi vì chúa phù hộ và thề có linh hồn tôi, tôi đang thèm cái khoản đó lắm rồi; và nếu họ cạo cho tôi một nhát dao cạo nữa thì tôi lại càng mang ơn sâu sắc hơn.”
Công nương liền cất tiếng hỏi: “Sancho, anh đang lẩm bẩm điều gì thế?”
Hắn đáp: “Thưa công nương, tôi vừa bảo rằng ở triều đình của những bậc vương công khác, mỗi khi dọn mâm bát xong, tôi vẫn thường nghe nói họ chỉ cho nước để rửa tay chứ chẳng hề có dung dịch kiềm gội râu; điều đó chứng tỏ sống lâu mới thấy lắm điều lạ lùng. Quả nhiên người ta cũng bảo kẻ nào sống thọ ắt phải nếm trải nhiều cay đắng, dẫu rằng việc chịu đựng một cú rửa mặt thế này có vẻ là niềm vui hơn là nỗi đau.”
Công nương an ủi: “Đừng lo lắng, anh bạn Sancho; tôi sẽ chu đáo sai đám thiếu nữ rửa mặt cho anh, thậm chí nhét cả anh vào bồn tắm nếu cần thiết.”
Sancho đáp ngay: “Tôi xin tự mãn nguyện với bộ râu thôi, ít ra là lúc này; còn chuyện tương lai thế nào thì Thượng đế đã định đoạt rồi.”
Công nương quay sang quản gia ra lệnh: “Hãy đáp ứng thỉnh cầu của anh Sancho đáng kính, quản gia nhé, và làm chính xác những gì anh ấy muốn.”
Quản gia đáp lời rằng ngài Sancho sẽ được tuân lệnh trong mọi chuyện; đoạn ông ta cáo lui đi ăn trưa và kéo theo cả Sancho đi cùng, trong khi vợ chồng công tước và Don Quixote tiếp tục ở lại bàn tiệc để thảo luận đủ thứ chuyện trên đời, nhưng tất cả đều xoay quanh binh nghiệp và giới hiệp sĩ giang hồ.
Công nương tha thiết khẩn khoản Don Quixote — vì thấy ngài có trí nhớ rất dai — hãy miêu tả và phác họa lại dung mạo cùng những đường nét sắc sảo của phu nhân Dulcinea del Toboso; bởi qua những gì tiếng tăm đồn thổi về nhan sắc của nàng, công nương đinh ninh nàng hẳn phải là tạo vật kiều diễm nhất trên đời, không, phải là ở cả xứ La Mancha này nữa.
Nghe công nương yêu cầu, Don Quixote liền thở dài sườn sượt rồi cất lời: “Nếu ta có thể tự móc tim mình ra, đặt lên chiếc đĩa ngay trên bàn này trước đôi mắt của điện hạ, thì ta đã chẳng phải nhọc công thốt lên những lời đau đớn để miêu tả một thứ vốn khó lòng tưởng tượng nổi; bởi khi ấy, điện hạ sẽ tận mắt chiêm ngưỡng chân dung nàng được khắc họa vẹn toàn. Nhưng cớ sao ta lại phải dại dột phác họa và miêu tả chi tiết từng đường nét nhan sắc của tuyệt thế giai nhân Dulcinea, khi gánh nặng ấy vượt quá tầm vai của ta, một công trình đòi hỏi phải có cọ vẽ của Parrhasius, Timantes và Apelles, cùng mũi khắc của Lysippus để tạc nên tranh họa, đúc bằng cẩm thạch lẫn đồng thau, và cần đến tài hùng biện của Cicero lẫn Demosthenes mới cất lên lời ca tụng xứng tầm?”
Công nương ngạc nhiên hỏi: “Hỡi ngài Don Quixote, ‘Demosthenian’ nghĩa là gì thế? Suốt đời tôi chưa từng nghe qua từ ấy bao giờ.”
Don Quixote giải thích: “Tài hùng biện Demosthenian có nghĩa là sự hùng biện của Demosthenes, cũng giống như Ciceronian là để chỉ phong cách của Cicero; đó là hai nhà hùng biện lỗi lạc nhất trên cõi đời này.”
Công tước tiếp lời: “Đúng vậy; hẳn ngài đãng trí lắm mới đi hỏi một câu như thế. Dẫu sao đi nữa, ngài Don Quixote sẽ làm chúng tôi vô cùng hài lòng nếu chịu phác họa nàng cho chúng tôi hình dung; ngài chớ lo, dẫu chỉ là vài nét phác thảo hay bức họa sơ sài, nàng chắc chắn vẫn đủ sức khiến những đóa hoa kiều diễm nhất phải ghen tị.”
Don Quixote đáp: “Ta chắc chắn sẽ làm thế, ngặt nỗi hình bóng nàng trong tâm trí ta vừa mới bị vấy bẩn bởi một tai họa giáng xuống cách đây không lâu, một thảm kịch kinh hoàng đến mức ta chỉ chực rơi nước mắt nhiều hơn là muốn miêu tả lại. Điện hạ phải biết rằng, cách đây vài ngày khi ta đến để bái yết tay nàng, xin phép lành, sự chuẩn thuận cùng hồng ân cho cuộc xuất chinh lần thứ ba này, ta lại bàng hoàng nhận ra nàng hoàn toàn biến thành một con người khác hẳn so với người ta từng tìm kiếm. Ta thấy nàng bị phù phép biến từ một vị công chúa thành cô thôn nữ, từ kiều diễm thành xù xì, từ thiên thần hóa ác quỷ, từ thơm ngát thành hôi hám, từ thanh cao hóa thô kệch, từ một tiểu thư đài các thành con nhỏ nhảy nhót phóng túng, và tóm lại, từ Dulcinea del Toboso thành một mụ nhà quê Sayago thô tục.”
Nghe đến đây, công tước liền lớn tiếng thốt lên: “Lạy Chúa! Kẻ nào lại dám gây ra cho nhân loại một tội ác tày trời đến thế? Ai dám cướp đi vẻ đẹp từng mang lại niềm vui, nét duyên dáng tươi vui từng làm say đắm lòng người, và sự đoan trang từng tô điểm cho thế gian này cơ chứ?”
Don Quixote phẫn uất đáp: “Còn ai vào đây nữa nếu không phải là lũ phù thủy độc ác trong số vô vàn kẻ đang ghen ghét ám hại ta — cái giống loài nguyền rủa sinh ra trên đời chỉ để che mờ và phá hủy những chiến công của người lương thiện, đồng thời tôn vinh, đề cao hành vi của lũ tiểu nhân? Bọn phù thủy đã từng bức hại ta, chúng vẫn đang tiếp tục bức hại ta, và sẽ còn hoành hành cho đến khi nhấn chìm ta cùng lý tưởng hiệp sĩ cao cả xuống vực sâu quên lãng. Chúng nhắm vào nơi ta đau đớn nhất để ra tay tổn thương và cấu xé. Bởi vì tước đoạt đi người thương của một hiệp sĩ giang hồ chẳng khác nào cướp đi đôi mắt để nhìn, vầng thái dương chiếu rọi, hay nguồn thực phẩm duy trì sự sống. Đã bao lần ta từng nói, và giờ đây ta xin nhắc lại lần nữa: một hiệp sĩ giang hồ mà không có phu nhân trong tim chẳng khác nào cái cây không lá, ngôi nhà thiếu móng, hay cái bóng trơ trọi chẳng có thân hình tạo ra nó.”
Công nương đáp: “Lời ngài quả không sai tẹo nào; thế nhưng, nếu chúng ta tin vào cuốn sử ký về Don Quixote vừa mới xuất bản gần đây và được đón nhận nồng nhiệt khắp nơi, thì suy luận cho cùng, nếu tôi không nhầm, ngài chưa từng gặp phu nhân Dulcinea, và vị phu nhân ấy hoàn toàn chỉ là một nhân vật tưởng tượng, một sản phẩm do chính ngài nhào nặn rồi cất công sinh thành trong tâm trí, tự tay tô điểm cho nàng mọi nét kiều diễm và hoàn mỹ theo ý ngài muốn.”
Don Quixote từ tốn đáp: “Về điểm này còn khối điều để bàn luận; Chúa mới biết trên đời có hay không một nàng Dulcinea bằng xương bằng thịt, hay nàng chỉ là sản phẩm tưởng tượng; đó là những sự thật chẳng cần phải đẩy đi đến tận cùng giới hạn chứng minh. Ta chưa từng nhào nặn hay sinh ra phu nhân của mình, dẫu ta tôn thờ nàng đúng với những gì nàng phải có: một tiểu thư hội tụ đủ mọi phẩm chất khiến danh tiếng vang dội khắp hoàn cầu, đẹp không tì vết, cao sang mà chẳng ngạo mạn, dịu dàng nhưng vô cùng đoan trang, nhã nhặn vì lịch thiệp và lịch thiệp nhờ gia giáo, và cuối cùng, thuộc dòng dõi cao quý — bởi nhan sắc chỉ thực sự bừng sáng và đạt đến đỉnh cao hoàn mỹ khi dựa trên nền tảng huyết thống dòng dõi thanh cao thay vì chốn thường dân hèn kém.”
Công tước gật gù: “Điều đó đúng; nhưng ngài Don Quixote hãy rộng lượng cho phép tôi được nói ra những điều tôi buộc phải thốt lên sau khi đọc qua cuốn sử ký viết về chiến tích của ngài. Từ đó có thể suy ra rằng, dẫu ta thừa nhận có một nàng Dulcinea ở trong hay ngoài El Toboso, và nàng kiều diễm tuyệt trần như ngài vừa miêu tả, thì xét về độ cao sang của dòng dõi, nàng hoàn toàn chẳng thể sánh kịp với các nàng Oriana, Alastrajareas, Madasimas hay những vị tiểu thư tương tự — những cái tên mà ngài thừa biết xuất hiện nhan nhản trong sách vở.”
Don Quixote đáp ngay: “Về điểm này, ta xin phép được phản hồi rằng Dulcinea chính là đứa con tinh thần tự tay tạo dựng nên giá trị của chính mình; đức hạnh có thể thanh tẩy huyết thống, và một phẩm hạnh chốn bình dân luôn đáng được trân trọng, tôn vinh hơn là thói hư tật xấu nơi chốn vương giả. Hơn thế nữa, trong bản thân Dulcinea ẩn chứa một tiềm năng đủ sức đưa nàng lên ngôi hoàng hậu đầu đội vương miện, tay cầm quyền trượng; bởi giá trị của một người phụ nữ vừa xinh đẹp vừa đức hạnh có thể làm nên những phép màu vĩ đại hơn thế. Và về bản chất, dẫu chưa thành hình thức thức tế, nàng tự thân đã mang sẵn một vận mệnh huy hoàng hơn nhiều.”
Công nương thốt lên: “Tôi xin cam đoan rằng, hỡi ngài Don Quixote, trong mọi lời ngài nói, ngài luôn cực kỳ cẩn trọng và điềm tĩnh như người ta thường ví; từ nay về sau, tôi sẽ tự khắc ghi vào tâm trí, đồng thời dặn dò mọi người trong lâu đài này — kể cả ngài công tước phu quân nếu cần thiết — rằng quả thực có một nàng Dulcinea ở El Toboso, rằng nàng vẫn đang sống sờ sờ ngày nay, rằng nàng vô cùng kiều diễm, dòng dõi cao sang và hoàn toàn xứng đáng có được một vị hiệp sĩ tầm cỡ như ngài Don Quixote tận tụy phục vụ. Đó là lời tán dương cao quý nhất mà tôi có thể ban tặng hoặc nghĩ ra cho nàng. Thế nhưng, tôi vẫn không sao dứt bỏ được mối hoài nghi và chút hậm hực đối với Sancho Panza; sự tình là thế này: cuốn sử ký kia tuyên bố rằng khi Sancho Panza thay mặt ngài mang bức thư đến trao cho phu nhân Dulcinea, hắn bắt gặp nàng đang sàng một bao lúa mì; ngài ấy còn nhấn mạnh đó là lúa mì đỏ — chi tiết khiến tôi vô cùng hoài nghi về cái gọi là dòng dõi cao sang của nàng.”
Đáp lời công nương, Don Quixote từ tốn nói: “Thưa công nương, điện hạ phải hiểu rằng mọi thứ, hoặc chí ít là hầu hết mọi sự việc xảy ra với ta đều vượt xa khỏi giới hạn thông thường của những hiệp sĩ giang hồ khác; dù đó là do định mệnh khôn lường sắp đặt hay do sự đố kỵ đầy ác ý của một tên phù thủy nào đó. Ngày nay, một thực tế đã được khẳng định là hầu hết hoặc toàn bộ các hiệp sĩ giang hồ nổi tiếng đều sở hữu một năng lực đặc biệt nào đó: người thì miễn nhiễm với bùa phép, kẻ lại sở hữu thân xác đao thương bất nhập chẳng thể tổn thương — như vị danh tướng Roland lừng lẫy trong nhóm mười hai dũng sĩ Pháp. Sử sách kể lại rằng thân thể ông ta bất khả xâm phạm, ngoại trừ gót chân trái và phải bị đâm bằng mũi chiếc đinh thật chắc chứ không phải bất kỳ loại vũ khí nào khác. Thế nên, khi Bernardo del Carpio hạ sát ông ở thung lũng Roncesvalles, nhận ra không thể dùng gót sắt đâm thủng được, hắn ta bèn nhấc bổng ông lên khỏi mặt đất bằng cả hai tay rồi bóp cổ cho đến chết, kịp thời nhớ lại cách mà Hercules từng dùng để tiêu diệt Antaeus — gã khổng lồ hung tợn được cho là con trai của nữ thần Đất Mẹ Terra.
Từ những điều ta vừa viện dẫn, ta suy luận rằng có lẽ bản thân ta cũng sở hữu một năng lực tương tự; không phải khả năng đao thương bất nhập, bởi kinh nghiệm thực tế đã chứng minh nhiều lần rằng ta mang da thịt mềm yếu chứ chẳng hề cứng cáp bất thấu; cũng chẳng phải năng lực miễn nhiễm bùa phép, bởi ta từng tận mắt chứng kiến cảnh mình bị nhốt vào một cái lồng mà nếu không có sự can thiệp bằng bùa chú thì cả thế giới cũng chẳng tài nào tống giam ta nổi. Nhưng chính vì ta đã tự mình thoát khỏi cái lồng đó, ta có cơ sở để tin rằng chẳng còn thứ bùa phép nào khác có thể hãm hại được ta nữa. Thế nên, đám phù thủy kia nhận ra chúng không thể dùng thủ đoạn bỉ chất lên thể xác ta, bèn quay sang trả thù những gì ta yêu quý nhất, tìm cách cướp đi sinh mạng ta bằng cách đày đọa hình bóng Dulcinea — người mà ta đang nương nhờ sự sống để tồn tại. Do đó, ta đinh ninh rằng khi gã cận vệ của ta mang thông điệp đến gặp nàng, chúng đã biến nàng thành một mụ thôn nữ bình dân, phải làm cái công việc thấp hèn là sàng lúa mì. Tuy nhiên, như ta đã từng khẳng định, thứ lúa mì đó hoàn toàn chẳng phải lúa mì đỏ, hay thậm chí chẳng phải lúa mì, mà là những hạt ngọc trai phương Đông chính hiệu. Và để chứng minh cho toàn bộ sự việc này, ta xin kể cho điện hạ nghe: cách đây không lâu, khi đặt chân đến El Toboso, ta hoàn toàn không sao tìm nổi cung điện của Dulcinea; để rồi hôm sau, dẫu gã cận thần Sancho nhìn thấy nàng trong nguyên hình kiều diễm nhất trần đời, thì qua mắt ta, nàng lại hiện lên là một mụ nhà quê thô lỗ, kém sắc, nói năng chẳng chút nhã nhặn — nàng, hiện thân của sự đoan trang mực thước. Cứ thế, vì ta không hề bị yểm bùa và xét theo mọi bề cũng chẳng thể bị yểm bùa, nên chính nàng mới là kẻ bị phù phép, bị đánh tráo, bị đổi thay và biến dạng. Chính qua hình hài nàng mà kẻ thù đã trả thù ta, và vì nàng, ta sẽ sống trong những giọt nước mắt vô tận cho đến ngày được nhìn thấy nàng trở về nguyên vẹn vẻ đẹp thuở ban đầu. Ta kể ra những điều này để không ai phải bận tâm đến lời Sancho phao lên về chuyện Dulcinea sảy hay sàng lúa mì; bởi một khi chúng đã phù phép biến đổi nàng trong mắt ta, thì việc chúng làm điều tương tự với hắn cũng chẳng có gì là lạ. Dulcinea là người cao quý, dòng dõi danh giá, xuất thân từ một trong những gia tộc lâu đời, tốt đẹp và đông đúc bậc nhất ở El Toboso. Chắc chắn rằng phần đóng góp của tuyệt thế giai nhân Dulcinea vào đó không hề nhỏ chút nào, nhờ nàng mà thị trấn quê hương sẽ còn nổi tiếng và được ca tụng đến muôn đời sau, hệt như thành Troy vì Helen hay xứ Tây Ban Nha vì La Cava, dẫu với một danh tiếng và truyền thống tốt đẹp hơn nhiều.
Hơn nữa, ta muốn các ngài hiểu rằng Sancho Panza là một trong những gã cận thần hài hước nhất từng phục vụ cho một hiệp sĩ giang hồ; đôi khi trong hắn ẩn chứa một sự ngây ngô sắc sảo đến mức khiến người ta phải thú vị phỏng đoán xem hắn ngốc hay khôn. Hắn có những trò nghịch ngợm tinh quái đóng mác tiểu nhân, nhưng đồng thời lại có những cách hành xử ngớ ngẩn chứng minh hắn đúng là một kẻ khờ. Hắn hoài nghi mọi thứ nhưng rồi cũng tin sái cổ mọi thứ; ngay lúc ta tưởng hắn sắp sửa ngã nhào vì sự đần độn tuyệt đối, hắn lại thốt ra một câu sắc sảo đến mức phóng vút lên tận mây xanh. Suy cho cùng, ta quyết không đổi hắn lấy bất kỳ cận thần nào khác, dẫu người ta có ban tặng thêm cả một thành phố; và chính vì thế, ta hãy còn đang bận tâm xem có nên cử hắn đến nhậm chức cai quản vùng đất mà điện hạ vừa ban tặng hay không. Dẫu rằng ta nhìn thấy ở hắn một tố chất quản lý nhất định, để rồi chỉ cần trau chuốt lại chút ít tư duy, hắn có thể cai trị bất kỳ vùng đất nào trôi chảy dễ dàng hệt như cách nhà vua thu thuế vậy; vả lại, từ lâu chúng ta đã tích lũy đủ kinh nghiệm thực tế rằng làm một vị quan cai trị chẳng đòi hỏi quá nhiều sự thông minh hay uyên bác chữ nghĩa. Xung quanh chúng ta có cả trăm kẻ chẳng biết chữ đọc chữ viết là gì mà vẫn cai trị gọn gàng như loài chim cắt lớn. Điều cốt lõi là họ phải có thiện chí và khao khát làm điều đúng đắn trong mọi hoàn cảnh, bởi họ sẽ chẳng bao giờ thiếu những cố vấn bên cạnh để chỉ vẽ và định hướng việc phải làm — y hệt như những vị hiệp sĩ làm quan cai trị vốn chẳng thông luật pháp nhưng vẫn đưa ra những phán quyết nhờ sự trợ giúp của các cố vấn pháp lý. Lời khuyên của ta dành cho hắn là tuyệt đối không nhận hối lộ và không từ bỏ bất kỳ quyền lợi chính đáng nào; ta còn giữ sẵn vài mẹo nhỏ khác sẽ được tung ra vào thời điểm thích hợp vì lợi ích của Sancho cũng như sự phồn vinh của hòn đảo mà hắn sắp cai quản.”
Cuộc trò chuyện giữa công tước, công nương và Don Quixote vừa đi đến đây thì họ bỗng nghe thấy những tiếng la hét cùng một thứ âm thanh hỗn độn náo động vang lên khắp lâu đài. Sancho bất ngờ xông xô vào phòng, mặt mày đỏ bừng vì giận dữ, trước ngực đeo một chiếc khăn lau bát đĩa thay cho yếm dãi, theo sau là cả đám gia nhân — hay nói cho đúng hơn là lũ phụ bếp cùng đám tiểu đồng lặt vặt. Một tên trong số đó vác theo chiếc máng nhỏ đựng đầy nước, nhìn qua màu sắc vẩn đục và dơ dáy của nó, ai cũng nhận ra đó chính là nước rửa bát đĩa. Gã vác máng cứ thế bám sát, đuổi theo Sancho đi khắp nơi, kiên trì tìm mọi cách nhét chiếc máng xuống dưới cằm hắn, trong khi một tên phụ bếp khác thì chực chờ chộp lấy bộ râu để rửa.
Công nương cất tiếng hỏi: “Hỡi các anh em, chuyện gì thế này? Có chuyện gì vậy? Các người muốn làm gì người đàn ông tốt bụng này? Các người quên mất anh ấy là một vị thống đốc sắp nhậm chức rồi sao?”
Gã phụ bếp kiêm thợ cạo liền tâu: “Thưa công nương, ngài đây nhất định không chịu để chúng tôi rửa mặt theo đúng phong tục, như ngài chủ và ngài chủ nhân của ngài ấy đã làm.”
Sancho giận tím mặt quát lên: “Có chứ, tôi chịu chứ! Nhưng tôi muốn được dùng khăn sạch hơn, dung dịch kiềm trong lành hơn, chứ không phải thứ tay chân dơ dáy thế này; giữa tôi và chủ tôi chẳng khác biệt đến mức ngài ấy được rửa bằng nước của các thiên thần còn tôi lại bị trét thứ kiềm của ma quỷ. Phong tục của các quốc gia và cung điện vương giả chỉ đáng giá khi chúng không gây phiền toái; đằng này cái lối rửa mặt ở đây còn tệ hơn cả đi đày đọa chuộc tội. Bộ râu của tôi sạch sẽ và tôi chẳng cần phải làm mới nó theo cái kiểu ấy; và bất kỳ kẻ nào dám mon men lại gần rửa mặt hay chạm vào dù chỉ một sợi tóc trên đầu tôi — xin lỗi cho phép tôi được nói là bộ râu của tôi — tôi sẽ giáng cho một cú đấm lún sâu cả nắm đấm vào sọ hắn cho bõ ghét! Bởi mấy cái nghi thức với trét xà phòng kiểu này trông giống mấy trò hề giễu cợt hơn là sự tiếp đãi lịch thiệp dành cho khách khứa.”
Công nương cười ngất ngư khi chứng kiến cơn thịnh nộ và nghe những lời phàn nàn của Sancho; thế nhưng Don Quixote thì chẳng thấy buồn cười chút nào khi nhìn thấy hắn trong bộ dạng thảm hại với chiếc khăn bẩn quấn ngang cổ cùng đám lâu la nhà bếp vây quanh. Thế nên, ngài liền cúi đầu chào sâu kính cẩn trước vợ chồng công tước như để xin phép lên tiếng, rồi cất giọng đầy uy quyền quở trách đám đông:
“Này các ngươi, hỡi các tráng sĩ! Hãy để yên cho thanh niên đó lui về chỗ cũ, hoặc đi đâu tùy thích nếu các ngươi muốn. Cận thần của ta cũng sạch sẽ chẳng thua kém bất kỳ ai, và mấy cái máng nước đó đối với hắn chẳng khác gì mấy chiếc hũ miệng nhỏ cổ hẹp cả; hãy nghe lời khuyên của ta mà buông tha cho hắn, bởi cả hắn lẫn ta đều không hiểu gì về mấy trò đùa cợt đâu.”
Sancho liền chen ngang lời chủ: “Cứ để mặc chúng đến đây thử trò hề với gã nhà quê này xem nào, xem tôi có thèm nhịn chúng nổi dăm ba phút nữa không! Cứ mang lược ra đây, hay bất cứ thứ gì các ngươi muốn, rồi chải bộ râu này cho tôi xem; nếu các ngươi moi ra được thứ gì đi ngược lại với sự sạch sẽ, cứ cạo trọc da tôi đi cho rồi!”
Nghe vậy, công nương vừa cười nắc nẻ vừa phán: “Sancho Panza nói hoàn toàn có lý, và lúc nào cũng đúng trong mọi điều hắn phát ngôn; hắn rất sạch sẽ, và như hắn tự khẳng định, hắn chẳng cần phải rửa ráy gì sất. Nếu phong tục của chúng ta không làm hắn vừa lòng, hắn hoàn toàn có quyền từ chối. Hơn thế nữa, đám cổ súy cho sự sạch sẽ các ngươi đã quá đỗi bất cẩn và thiếu suy nghĩ — tôi không biết có nên dùng từ táo tợn hay không — khi dám mang theo máng gỗ, dụng cụ nhà bếp cùng giẻ lau bát đĩa thay vì chậu vàng bình ngọc và khăn vải lanh xứ Holland đến để đối đãi với một nhân vật như vậy và một bộ râu như thế. Suy cho cùng, các ngươi quả là những kẻ thô lỗ, kém gia giáo và đầy ác tâm, chẳng thể nào giấu giếm nổi mối hằn thù nhắm vào các cận thần của giới hiệp sĩ giang hồ.”
Đám đầy tớ hỗn láo, thậm chí cả vị quản gia đi cùng bọn chúng, đều đinh ninh rằng công nương đang nói rất nghiêm túc. Thế là họ vội vã tháo chiếc khăn lau bát đĩa khỏi cổ Sancho, mặt cắt không còn giọt máu vì ngượng ngùng và bối rối, rồi lũ lượt kéo nhau chuồn thẳng bỏ lại hắn một mình. Thấy mình đã thoát nạn khỏi hiểm cảnh tơi bời, Sancho liền lao tới quỳ rạp xuống trước mặt công nương, van ơn:
“Từ những vị đại phu nhân, người ta chỉ có thể mong đợi những ân huệ lớn lao; ân sủng mà điện hạ dành cho tôi hôm nay chỉ có thể được đền đáp bằng ước nguyện được phong làm hiệp sĩ giang hồ, để trọn đời trọn kiếp hiến dâng phục vụ một vị tiểu thư cao quý dường ấy. Tôi chỉ là một gã nông phu, tên gọi Sancho Panza, đã có vợ con và đang làm nghề cận thần; nếu có bất kỳ cách nào trong số đó cho phép tôi được phụng sự điện hạ, tôi thề sẽ tuân lệnh ngay lập tức chẳng dám chậm trễ dẫu chỉ một giây.”
Công nương mỉm cười đáp: “Dễ nhận thấy làm sao, hỡi Sancho, rằng anh đã thụ hưởng sự lịch thiệp ngay tại chính cái nôi của phép tắc; ý tôi muốn nói là anh đã được nuôi dưỡng trong vòng tay của ngài Don Quixote — nhân vật vốn là tinh hoa của sự lịch lãm và là đóa hoa sen của các nghi thức, hay như cách anh hay nói là ‘cirimony’. Chúc cho vận mệnh của một người chủ và một kẻ hầu như thế mãi gặp điều may mắn, khi một bên là vì tinh tú soi đường cho giới hiệp sĩ giang hồ, còn bên kia là chòm sao biểu thị sự trung thành tuyệt đối của bậc cận thần! Hãy đứng dậy đi, anh bạn Sancho; tôi sẽ đền đáp sự nhã nhặn của anh bằng cách đảm bảo ngài công tước phu quân sẽ trao tận tay anh món quà hứa hẹn là chức vụ thống đốc ngay khi có thể.”
