Lịch sử kể lại rằng, tiếng la hét mà Don Quixote, vị linh mục và chàng thợ cạo nghe thấy là từ cô cháu gái và bà quản gia đang lớn tiếng với Sancho. Hắn đang cố chèn ép để vào gặp Don Quixote trong khi hai người phụ nữ chặn cửa lại và quát:

— Tên lang thang này muốn gì ở cái nhà này? Cút về nhà anh đi, hỡi người anh em, chính anh chứ không ai khác là kẻ đã phỉnh phờ chủ tôi, dẫn ông ấy đi lạc đường và bắt ông ấy lang thang khắp chốn.

Đáp lại lời đó, Sancho cự nự:

— Quỷ tha ma bắt hai bà quản gia nhà này đi! Chính tôi mới là kẻ bị phỉnh phờ, dẫn đi lạc đường và bắt lang thang khắp chốn, chứ đâu phải chủ của các người! Ông ấy đã lôi tôi đi khắp thế giới, thế mà các người lại trách lầm. Ông ấy đã dụ dỗ tôi rời nhà bằng một trò bịp, hứa hẹn cho tôi một hòn đảo, và tôi vẫn đang dài cổ ngóng chờ đây.

— Cầu mong mấy cái đảo quái quỷ đó làm cho ngươi nghẹn cổ chết tươi, hỡi cái tên Sancho đáng ghê tởm kia, — cô cháu gái bực tức nói. — Đảo với chả điếc là cái thá gì? Bộ nó ăn được chắc, cái đồ tham ăn tục uống này?

— Nó không phải là thứ để ăn, — Sancho đáp, — mà là thứ để cai quản và trị vì, còn ngon hơn cả bốn thành phố hay bốn ghế thẩm phán ở triều đình.

Bà quản gia tiếp lời:

— Dù có thế đi nữa, anh cũng đừng hòng bước chân vào đây, cái đồ gieo rắc tai hoạ và túi rỗng tuếch chứa đầy mưu mô quỷ quyệt; hãy về mà cai quản cái nhà anh, cuốc lấy mảnh vườn trồng rau đi, và từ bỏ cái thói mơ tưởng đến đảo với chả thảm miếc gì đi.

Vị linh mục và chàng thợ cạo đứng nghe cuộc đôi co của ba người với vẻ vô cùng thích thú. Riêng Don Quixote, vì lo sợ Sancho sẽ lỡ miệng bép xép tuôn ra một đống chuyện ngớ ngẩn tai hại, chạm đến những vấn đề không mấy tốt đẹp cho danh dự của mình, nên đã cất tiếng gọi hắn, đồng thời bảo hai người kia phải im lặng và cho phép hắn bước vào. Sancho bước vào, còn linh mục và thợ cạo thì cáo từ Don Quixote. Họ đã hoàn toàn tuyệt vọng về khả năng bình phục của ông khi thấy ông vẫn quá u mê bám lấy những ý tưởng điên rồ và ngấm sâu vào đầu thứ triều đại hiệp sĩ xui xẻo ấy. Linh mục bảo thợ cạo:

— Ông thấy đấy, bác hàng xóm thân mến, chỉ lúc nào chúng ta ít ngờ nhất là ngài quý tộc của chúng ta lại chuẩn bị cất cánh bay đi một lần nữa cho mà xem.

— Tôi chẳng nghi ngờ gì điều đó, — chàng thợ cạo đáp; — nhưng tôi không lấy làm lạ về sự điên rồ của gã hiệp sĩ bằng sự ngây thơ của lão hầu cận. Lão ta tin chắc sái cổ vào cái vụ hòn đảo đến mức tôi nghĩ rằng dù có vạch trần thế nào đi nữa thì cũng chẳng tài nào gột sạch được ý nghĩ đó ra khỏi đầu lão.

— Chúa phù hộ cho họ, — vị linh mục nói; — và chúng ta hãy cứ canh chừng xem mấy trò lố bịch này của cả chủ lẫn tớ sẽ đi đến đâu, bởi vì xem ra họ sinh ra để dành cho nhau, và sự điên rồ của người chủ mà thiếu đi sự ngây thơ của kẻ tớ thì chẳng đáng một xu.

— Đúng thế thật, — thợ cạo nói, — và tôi rất muốn biết lúc này hai thầy trò họ đang thì thầm trò chuyện những gì.

— Tôi dám cá với ông, — vị linh mục nói, — lát nữa cô cháu gái hoặc bà quản gia sẽ kể lại cho chúng ta nghe thôi, vì họ đâu phải là những kẻ chịu bỏ qua cơ hội đứng hóng chuyện.

Trong khi đó, Don Quixote đã tự giam mình trong phòng với Sancho, và khi chỉ có hai người với nhau, ông liền cất tiếng:

— Ta vô cùng buồn lòng, hỡi Sancho, khi nghe ngươi cứ raả rả nói rằng ta đã lôi ngươi ra khỏi túp lều tranh, trong khi ngươi thừa biết là bản thân ta cũng đâu có yên thân ở nhà. Chúng ta cùng nhau lên đường, cùng nhau sải bước trên mọi nẻo đường, cùng nhau lang bạt; chúng ta đã chia ngọt sẻ bùi cùng một số phận và vận may như nhau; nếu chúng tung chăn hất cẳng ngươi một lần, thì chúng cũng nện ta đến cả trăm lần, và đó là tất cả những điểm hơn kém duy nhất mà ta có được so với ngươi.

— Thế cũng là quá công bằng rồi thưa ngài, — Sancho đáp, — bởi vì theo như những gì ngài vừa nói, bất hạnh vốn dĩ là thứ thuộc về các hiệp sĩ giang hồ nhiều hơn là thuộc về những kẻ hầu cận của họ.

— Ngươi lầm rồi, Sancho, — Don Quixote nói, — theo như châm ngôn quando caput dolet, v.v.

— Tôi chẳng hiểu thứ ngôn ngữ nào khác ngoài tiếng mẹ đẻ của mình đâu, — Sancho thưa.

— Ý ta muốn nói là, — Don Quixote giải thích, — khi cái đầu đau thì tất cả các bộ phận trên cơ thể đều đau theo; và vì thế, ta là chúa tể và là chủ nhân của ngươi, ta chính là cái đầu, còn ngươi là một phần của ta vì ngươi là người hầu của ta; do đó, bất kỳ tai họa nào tác động hoặc sẽ tác động đến ta đều phải làm cho ngươi đau đớn, và những gì tác động đến ngươi cũng phải khiến ta nhức nhối.

— Lẽ ra phải thế mới phải, — Sancho nói; — nhưng khi tôi bị tung chăn làm một bộ phận trên không, thì cái đầu của tôi lại nằm ở mãi tận bên kia bức tường, đứng trơ mắt ngắm nhìn tôi bay lượn giữa không trung mà chẳng hề cảm thấy chút đau đớn nào cả; và nếu các bộ phận buộc phải cảm nhận nỗi thống khổ của cái đầu, thì cái đầu cũng phải có nghĩa vụ gánh chịu nỗi đau của các bộ phận chứ.

— Bây giờ ngươi lại định nói rằng ta không hề cảm thấy đau đớn khi chúng tung chăn hất cẳng ngươi đấy phỏng, hỡi Sancho? — Don Quixote gặng hỏi. — Nếu ngươi có ý đó, thì tuyệt đối không được nói hay suy nghĩ như vậy, bởi vì lúc ấy ta đau đớn trong tâm hồn còn nhiều hơn là thân xác ngươi phải chịu đựng. Nhưng thôi, hãy tạm gác chuyện đó sang một bên, vì chúng ta sẽ còn vô số cơ hội để suy ngẫm và giải quyết vấn đề ấy sau; hãy nói cho ta nghe, hỡi Sancho bạn hiền của ta, người ta trong làng đang bàn tán gì về ta? Dân thường nghĩ gì về ta? Các bậc hào phú nói gì? Các bậc vương giả nghĩ gì? Họ nói thế nào về lòng dũng cảm, về những chiến tích, về sự lịch thiệp của ta? Họ đánh giá thế nào về sứ mệnh mà ta đã gánh vác trong việc phục hồi và trả lại cho thế giới trật tự hiệp sĩ nay đã bị lãng quên? Tóm lại, hỡi Sancho, ta muốn ngươi thuật lại cho ta tất cả những gì đã lọt vào tai ngươi về đề tài này; và hãy nhớ là phải thuật lại một cách trung thực, không được thêm thắt một chút khen ngợi nào, cũng không được bớt xén dù chỉ là một lời chê bai; bởi vì bổn phận của những bề tôi trung thành là phải nói lên sự thật với các chúa công của mình đúng như bản chất nguyên thủy của nó, không cho phép sự nịnh hót làm nó phồng lên hay bất kỳ thái độ kính trọng vô lối nào làm nó lép đi. Và ta muốn ngươi biết rằng, hỡi Sancho, nếu sự thật trần trụi, không bị che đậy bởi những lời nịnh hót mà đến được tai các bậc vua chúa, thì thời thế đã khác xưa, và người ta sẽ đánh giá các thời đại khác đi, coi chúng là thời đại hoàng kim chứ không phải thời đại đồ sắt như hiện tại, cái thời đại mà ta cho là hoàng kim của những ngày tháng muộn màng này. Hãy ghi nhớ lời khuyên này, hỡi Sancho, và hãy báo cáo lại cho ta một cách rõ ràng, trung thực toàn bộ sự thật về những gì ngươi biết liên quan đến điều ta vừa hỏi.

— Tôi sẽ làm điều đó bằng cả trái tim mình, thưa ngài, — Sancho đáp, — miễn là ngài đừng nổi giận về những gì tôi sắp nói, vì ngài muốn tôi phải phơi bày nó ra trong bộ dạng trần trụi hoàn toàn, không thèm khoác lên người nó bất kỳ thứ áo quần nào khác ngoài cái hình hài nguyên thủy mà tôi đã được nghe.

— Ta tuyệt đối không nổi giận đâu, — Don Quixote đáp lại; — ngươi cứ tự do ngôn luận đi, hỡi Sancho, và cứ đi thẳng vào vấn đề không cần phải vòng vo tam quốc nữa.

— Vâng, thưa ngài, — lão bắt đầu, — trước hết tôi phải thưa rằng dân thường coi ngài là một lão điên khùng vĩ đại, còn tôi thì chẳng kém phần ngốc nghếch. Các bậc hào phú thì bảo rằng, vì không biết giữ đúng giới hạn của tầng lớp quý tộc, ngài đã tự ý tước phong hiệu ‘Don’ cho mình, rồi một bước nhảy vọt lên làm hiệp sĩ chỉ với dăm gốc nho, hai sào ruộng, trong khi lưng thì chẳng có lấy nổi một chiếc áo sơ mi tử tế. Các bậc vương giả thì bảo rằng họ chẳng thèm muốn có mấy vị hào phú tẻ nhạt nào đứng ra chọi lại họ, nhất là mấy tay hào phú hầu cận chuyên tự đánh giày và vá tất đen bằng chỉ lụa xanh.

— Điều đó, — Don Quixote nói, — hoàn toàn không ứng vào ta, bởi vì ta luôn ăn mặc chỉnh tề và chưa bao giờ phải vá víu áo quần; ta có rách rưới đi chăng nữa, thì cũng là rách do sự cọ xát của binh khí chứ không phải vì sự bào mòn của thời gian.

— Còn về lòng dũng cảm, sự lịch thiệp, tài nghệ và sứ mệnh của ngài, thì có vô vàn ý kiến khác nhau. Kẻ thì bảo: ‘Điên nhưng mà buồn cười’; người thì bảo: ‘Dũng cảm nhưng xui xẻo’; kẻ khác lại bảo: ‘Lịch thiệp nhưng hay chõ mõm vào chuyện người’, và rồi họ moi móc ra hàng tá thứ chuyện khiến cho cả ngài lẫn tôi chẳng còn lấy nổi một mảnh xương lành trên người.

— Hãy nhớ cho rằng, hỡi Sancho, — Don Quixote điềm tĩnh bảo, — bất cứ nơi nào đức hạnh tồn tại ở mức độ xuất chúng thì nơi đó chắc chắn sẽ bị bức hại. Hầu như chẳng có mấy ai, hoặc thậm chí chẳng có một nhân vật nổi tiếng nào từng sống trên đời này lại có thể thoát khỏi những lời vu khống của sự đố kỵ ác độc. Julius Caesar, vị thống soái quả cảm nhất, thông thái nhất và dũng mãnh nhất, từng bị buộc tội là kẻ tham vọng, ở hiền ở ác không sạch sẽ và đời sống đạo đức không mấy trong sạch. Về phần Alexander, người có những chiến công mang lại cho ông danh hiệu Đại đế, người ta đồn rằng ông ta hơi nát rượu. Về phần Hercules, vị anh hùng với muôn vàn chiến công hiển hách, người ta bảo ông ta là kẻ dâm đãng và trụy lạc. Về Don Galaor, người em của Amadis xứ Gaul, người ta xì xào rằng ông ta quá hiếu chiến, còn người anh của ông ta thì hay sụt sùi khóc lóc. Thế nên, hỡi Sancho, giữa vô vàn những lời vu khống giáng xuống đầu những người tốt ấy, những lời mai mỉa dành cho ta cũng có thể được bỏ qua, vì chúng chẳng qua chỉ là những điều mà ngươi vừa kể.

— Ấy chết, cái đó mới là cái đáng nói, thưa cha mẹ ơi!

— Thế hóa ra vẫn còn nữa à? — Don Quixote gặng hỏi.

— Vẫn còn cái đuôi chưa lột da nữa cơ ngài ạ, — Sancho đáp; — mọi chuyện nãy giờ mới chỉ là bánh ngọt và bánh khảo thôi; nhưng nếu ngài muốn biết tất cả những lời vu khống mà họ gán cho ngài, tôi sẽ lôi cổ ngay một kẻ đến đây ngay tức khắc, kẻ có thể thuật lại cho ngài nghe tuốt tuồn tuột mà không sót một chữ nào; bởi vì tối hôm qua, con trai của Bartholomew Carrasco vừa ở Salamanca du học về sau khi đã đỗ cử nhân. Khi tôi sang chúc mừng cậu ta, cậu ta đã kể cho tôi nghe rằng lịch sử về các cuộc phiêu lưu của ngài đã được in thành sách lưu hành khắp nơi với tựa đề: NHÀ QUÝ TỘC TÀI BA DON QUIXOTE XỨ LA MANCHA; và cậu ta còn nói rằng trong sách có nhắc đến cả tên tôi bằng chính cái tên Sancho Panza, rồi cả phu nhân Dulcinea del Toboso nữa, cùng đủ thứ chuyện linh tinh xảy ra khi chỉ có hai thầy trò mình thui thủi với nhau; đến mức mà tôi phải tự vạch dấu thánh trên ngực vì kinh ngạc không hiểu tại sao cái tên sử gia ghi chép lại mọi chuyện ấy lại có thể tường tận đến thế.

— Ta dám chắc với ngươi, hỡi Sancho, — Don Quixote quả quyết, — tác giả của cuốn lịch sử về chúng ta hẳn phải là một vị pháp sư thông thái nào đó; bởi vì đối với những bậc như thế thì chẳng có gì mà họ muốn viết lại lại là điều bị che giấu cả.

— Gì cơ! — Sancho kêu lên, — pháp sư với lại thông thái á? Này nhé, cử nhân Samson Carrasco (đó là tên của kẻ mà tôi vừa nhắc đến) bảo rằng tác giả của cuốn sử đó có tên là Cide Hamete Berengena.

— Đó là một cái tên theo tiếng Moor, — Don Quixote nhận xét.

— Chắc là thế rồi, — Sancho đáp; — vì tôi từng nghe người ta đồn rằng người Moor phần lớn rất thích ăn món cà tím berengena.

— Chắc là ngươi đã nhầm họ của vị ‘Cide’ này rồi — từ này trong tiếng Ả Rập có nghĩa là ‘Chúa tể’ đấy, hỡi Sancho, — Don Quixote nhắc nhở.

— Rất có thể là thế, — Sancho đáp, — nhưng nếu ngài muốn tôi đi mời cậu cử nhân đó đến đây thì tôi sẽ phóng đi trong chớp mắt.

— Ngươi sẽ làm cho ta một việc vô cùng vừa ý đấy, bạn hiền của ta, — Don Quixote nói, — bởi vì những điều ngươi vừa kể đã làm ta kinh ngạc tột độ, và ta sẽ chẳng thể nuốt nổi một miếng ăn nào cho xuôi cổ nếu chưa nghe rõ ngọn nguồn về toàn bộ sự việc ấy.

— Thế thì tôi đi gọi cậu ta đây, — Sancho nói; và từ biệt chủ, hắn lên đường tìm vị cử nhân. Chẳng mấy chốc hắn đã quay trở lại cùng với chàng thanh niên nọ, và cả ba người cùng nhau bắt đầu một cuộc đối thoại vô cùng kỳ thú.