Khi tác giả của bộ sử vĩ đại này viết đến những dòng được ghi lại trong chương này, ông thà chọn cách lặng thinh vì sợ rằng người ta sẽ chẳng thể nào tin nổi; bởi ở đây, cơn điên của Don Quixote đã chạm đến tận cùng của sự hoang đường có thể tưởng tượng được, thậm chí còn vượt qua giới hạn ấy đến hai tầm tên bắn. Thế nhưng cuối cùng, dẫu vẫn mang nỗi sợ hãi và hoài nghi ấy, ông vẫn ghi chép lại mọi chuyện mà không hề thêu dệt thêm hay bớt đi một mảy may sự thật, hoàn toàn bất chấp những lời buộc tội gian dối có thể giáng xuống đầu mình. Và ông đã đúng, bởi sự thật dầu có uốn lượn mảnh mai đến đâu thì cũng chẳng bao giờ đứt đoạn, và luôn vươn lên trên sự dối trá giống như dầu nổi trên mặt nước. Tiếp tục câu chuyện, ông kể rằng ngay khi Don Quixote ẩn mình trong khu rừng sồi gần El Toboso, ông liền ra lệnh cho Sancho quay lại thành phố, tuyệt đối không được diện kiến ngài nếu chưa thưa chuyện trước với vị phu nhân lòng ngài kính trọng, khẩn khoản xin nàng rủ lòng thương cho phép người hiệp sĩ tận tụy của mình được chiêm ngưỡng dung nhan, đồng thời ban phước lành để ngài có thể hy vọng gặt hái kết quả tốt đẹp trong mọi cuộc giao tranh và hiểm nghèo phía trước. Sancho nhận lời thi hành nhiệm vụ đúng theo chỉ dẫn và mang về một câu trả lời tốt đẹp chẳng kém lần trước.
“Đi đi con,” Don Quixote nói, “và chớ có bối rối khi đứng trước ánh dương rực rỡ của tuyệt sắc giai nhân mà con sắp sửa diện kiến. Thật hạnh phúc cho con, vượt lên trên tất cả những kẻ hầu cận trên thế gian này! Hãy ghi tạc trong lòng, đừng bao giờ quên cách nàng tiếp đón con; nàng có đổi sắc mặt khi con truyền đạt lời ta không; nàng có bồi hồi, xao xuyến khi nghe thấy tên ta không; nàng có thể ngồi yên trên chiếc đệm của mình không, nếu lỡ con thấy nàng đang ngự trong căn phòng khanh tướng vốn xứng với bậc vương giả; và nếu nàng đang đứng, hãy quan sát xem nàng có nhón chân bên này rồi lại chuyển sang bên kia không; nàng có lặp lại câu trả lời hai ba lần không; nét mặt nàng có chuyển từ dịu dàng sang lạnh lùng, từ nghiêm khắc sang mềm mỏng không; nàng có đưa tay vuốt tóc dẫu mái tóc ấy chẳng hề rối bù. Tóm lại, hỡi con ta, hãy quan sát mọi hành động và cử chỉ của nàng, bởi nếu con thuật lại cho ta y nguyên như thế, ta sẽ thấu hiểu những gì nàng đang chôn giấu tận đáy lòng đối với tình yêu của ta. Ta muốn con biết rằng – nếu con chưa hay – đối với những kẻ đang yêu, những hành động và cử chỉ bộc lộ ra ngoài khi tình cảm của họ được nhắc đến chính là sứ giả trung thành chuyên chở tin tức từ tận sâu thẳm trái tim họ. Đi đi bạn hiền, cầu mong vận may mỉm cười với con hơn ta, và mang về một kết quả tốt đẹp hơn điều ta đang nơm nớp chờ đợi chốn hoang vu tịch mịch này.”
“Tôi đi rồi sẽ về ngay,” Sancho đáp; “xin ngài hãy vực dậy cái trái tim bé xíu ấy đi, thưa chủ nhân của tôi, vì lúc này trông ngài chẳng to bằng một hạt dẻ; hãy nhớ người ta vẫn thường nói, gan dạ thì phá tan vận rủi, và ở đâu không có lông ngỗng thì chẳng có gậy chọc; hơn nữa người ta cũng bảo, thỏ thường nhảy ra ở nơi ít ngờ tới nhất. Tôi nói vậy là bởi, nếu đêm nay chúng ta không tìm thấy cung điện hay lâu đài của phu nhân, thì giờ trời đã sáng, tôi tin chắc mình sẽ tìm thấy chúng vào lúc ít ngờ nhất, và một khi đã tìm thấy, cứ để mặc tôi liệu bề xử lý nàng.”
“Thật tình, Sancho,” Don Quixote nói, “lúc nào ngươi cũng đem tục ngữ ra đúng lúc, bất luận chúng ta đang bàn chuyện gì; cầu mong Chúa ban cho ta vận may trong điều ta đang hằng mong mỏi.”
Nói đoạn, Sancho quay đầu lừa, quất cho con Dapple một gậy, còn Don Quixote ở lại trên yên ngựa, đặt chân vào bàn đạp, tỳ người lên mũi giáo, lòng tràn ngập những mối lo âu buồn thảm. Ta hãy để ngài ở đó và đi theo Sancho – kẻ ra đi với tâm trạng chẳng kém phần nghiêm trọng và lo âu so với lúc rời bỏ chủ nhân. Cậu ta lo đến mức vừa ra khỏi lùm cây, ngó quanh không thấy bóng dáng Don Quixote đâu liền xuống lừa, ngồi phịch xuống gốc cây và bắt đầu lẩm bẩm độc thoại: “Nào, hỡi người anh em Sancho, hãy tự hỏi xem ngài đang đi đâu thế này. Mày đang đi tìm con lừa lạc ư? Đâu có. Thế mày đi tìm cái gì? Tao đi tìm một nàng công chúa, thế thôi; và trong hình hài nàng là cả ánh thái dương cùng bầu trời lồng lộng. Rồi mày định tìm những thứ ấy ở đâu hỡi Sancho? Ở đâu ư? Chà, ngay tại thành phố lớn El Toboso chứ đâu. Thế mày đi tìm nàng cho ai? Cho vị hiệp sĩ lừng danh Don Quixote xứ La Mancha – kẻ chuyên dẹp bỏ bất công, cho kẻ khát được uống và người đói được ăn. Nghe thì hay đấy, nhưng mày có biết nhà nàng ở đâu không hỡi Sancho? Chủ nhân của ta bảo đó sẽ là cung điện hoàng gia hay lâu đài nguy nga nào đó. Thế mày đã bao giờ tận mắt thấy nàng chưa? Cả tao lẫn chủ nhân đều chưa từng thấy mặt. Và mày có nghĩ rằng sẽ là hợp lẽ công đạo nếu dân làng El Toboso phát hiện ra mày đến đây với ý định phỉnh phờ các nàng công chúa và quấy rầy các tiểu thư của họ, rồi họ kéo đến nện cho mày nhừ xương, không còn chiếc xương lành nào không? Thật ra họ hoàn toàn có lý, nếu họ không thấy rằng ta đang làm theo lệnh, và rằng ‘ngươi chỉ là sứ giả, bạn hiền ơi, chẳng có tội tình gì thuộc về ngươi.’ Chớ có dại dột mà tin vào điều đó, hỡi Sancho, bởi người dân xứ Manchegan vừa nóng tính lại vừa cương trực, chẳng đời nào họ chịu để ai đùa cợt vô lối đâu. Có chúa mới biết, nếu họ đánh hơi thấy mày, mọi chuyện sẽ tồi tệ lắm đấy, tao hứa với mày đấy. Biến đi, đồ khôn lỏi! Cứ để tai họa giáng xuống đi. Cớ sao ta cứ phải đi tìm ba chân ở con mèo để làm vừa lòng kẻ khác; hơn nữa, đi tìm Dulcinea chẳng khác nào đi tìm Marica ở tận Ravenna, hay tìm cậu cử ở Salamanca chứ lại! Quỷ tha ma bắt, chính con quỷ chứ chẳng phải ai khác đã nhúng tay lôi kéo ta vào vũng lầy này!”
Đó là những lời độc thoại mà Sancho tự giãi bày, và kết luận duy nhất cậu ta có thể rút ra là lại lẩm bẩm với chính mình: “Chà, chuyện gì cũng có phương thuốc chữa trị ngoại trừ cái chết – chiếc ách mà tất cả chúng ta đều phải mang dù muốn hay không khi cuộc đời khép lại. Ta đã thấy rõ qua muôn vàn dấu hiệu rằng người chủ này của ta là một kẻ điên đích thực đến mức phải trói lại, và nghĩ cho cùng, ta cũng chẳng kém cạnh gì ông ta; bởi ta còn ngốc hơn ông ta gấp bội khi cứ đi theo và phục vụ ông ta, nếu cái câu tục ngữ ‘Hãy cho tôi biết bạn ngươi chơi với ai, tôi sẽ nói cho ngươi biết ngươi là người thế nào,’ hay câu ‘Không quan trọng ngươi lớn lên với ai, mà quan trọng ngươi ăn cùng ai’ là sự thật. Vậy thì, nếu ông ta đã điên, vâng, thực sự điên, và cái sự điên ấy chủ yếu hay nhầm lẫn vật này với vật khác, thấy trắng thành đen, thấy đen thành trắng – hệt như lúc ông ta bảo cối xay gió là những tên khổng lồ, la của tuא sĩ là lạc đà, đàn cừu là quân đoàn địch thủ, cùng vô số chuyện nhảm nhí khác – thì việc làm cho ông ta tin rằng một cô thôn nữ nào đó, bất kỳ cô nào ta bắt gặp dọc đường, chính là phu nhân Dulcinea, chẳng phải là chuyện quá khó; và nếu ông ta không tin, ta sẽ thề; nếu ông ta thề, ta sẽ thề bồi thêm; nếu ông ta khăng khăng, ta sẽ còn khăng khăng dữ dội hơn, để dù thế nào đi nữa, ta vẫn luôn giữ chắc phần thắng trong tay. Biết đâu, bằng cách kiên trì đến cùng, ta có thể ngăn không cho ông ta sai phái ta làm những việc kiểu này nữa; hoặc giả ông ta sẽ nghĩ – như điều ta hằng nghi ngờ – rằng một trong những tên phù thủy độc ác vốn căm ghét ông ta đã biến đổi hình hài nàng nhằm hãm hại và chơi khăm ông ta.”
Nghĩ ngợi đến đây, Sancho cảm thấy nhẹ cả cõi lòng, đinh ninh rằng mọi việc coi như đã xuôi chèo mát mái, và cậu cứ ngồi ì ở đó cho đến tận xế chiều để Don Quixote tưởng rằng cậu đã có đủ thời gian đi đến El Toboso rồi quay lại. Mọi chuyện diễn ra suôn sẻ đến mức vừa lúc cậu đứng dậy định leo lên lưng Dapple thì liền trông thấy từ hướng El Toboso đi tới chỗ cậu đứng có ba cô thôn nữ cỡi trên ba con lừa tơ – tác giả không nói rõ là lừa tơ hay lừa con, dẫu khả năng cao đó là những con lừa cái, loài vật cưỡi quen thuộc của các cô gái nhà quê; nhưng vì điều đó chẳng mấy quan trọng nên chúng ta không cần phải mất công chứng minh.
Nói ngắn gọn, ngay khoảnh khắc trông thấy các cô thôn nữ, Sancho liền phóng hộc tốc đi tìm chủ nhân và tìm thấy ngài đang thở dài thườn thượt cùng muôn vàn lời than van thống thiết. Khi Don Quixote nhìn thấy cậu, ngài liền thốt lên: “Có tin gì không Sancho bạn hiền? Ta nên dùng đá trắng hay đá đen để đánh dấu ngày hôm nay đây?”
“Theo tôi,” Sancho đáp, “thưa ngài, tốt hơn hết là dùng son đỏ để đánh dấu, giống như mấy hàng chữ viết trên tường lớp học ấy, để ai nhìn vào cũng thấy rõ mồn một.”
“Thế là ngươi mang về tin vui ư,” Don Quixote nói.
“Vui đến mức,” Sancho đáp, “ngài chỉ cần quất roi giục Rocinante phi thẳng ra cánh đồng trống là sẽ được diện kiến phu nhân Dulcinea del Toboso, cùng với hai nữ tỳ của nàng, đang tới thăm ngài đây.”
“Lạy Chúa! Ngươi đang nói gì thế Sancho bạn hiền,” Don Quixote kêu lên. “Hãy cẩn thận kẻo ngươi đang lừa dối ta, hay dùng niềm vui giả tạo để xoa dịu nỗi buồn thực sự trong lòng ta.”
“Tôi lừa dối ngài thì được lợi lộc gì chứ,” Sancho đáp, “nhất là khi sự thật sẽ phơi bày ngay tức khắc xem tôi nói thật hay nói dối? Thôi nào thưa ngài, hãy giục ngựa tiến lên, và ngài sẽ thấy vị công chúa kiêm nữ chủ nhân của chúng ta đang tới, xiêm y lộng lẫy – quả thực, đúng chất một bậc vương giả. Nàng và các nữ tỳ rực rỡ một màu vàng óng, toàn những chuỗi ngọc trai, kim cương, hồng ngọc, cùng vải gấm thêu viền hơn chục lớp; mái tóc xõa buông hững hờ trên vai trông tựa những tia nắng nô đùa cùng gió; hơn nữa, họ còn cỡi trên ba con ngựa ô khoang đốm béo múp, cảnh tượng đẹp nhất mà ngài từng thấy trong đời.”
“Ý ngươi là ngựa cái, Sancho,” Don Quixote đính chính.
“Ngựa ô khoang đốm với ngựa cái thì khác gì nhau mấy,” Sancho đáp; “nhưng dẫu họ cỡi con gì đi nữa, họ đang ở kìa, những quý cô tuyệt vời nhất mà người ta có thể mong ước, nhất là phu nhân công chúa Dulcinea của tôi, người khiến cho tâm trí kẻ khác phải ngây ngất.”
“Nào chúng ta đi thôi Sancho con ta,” Don Quixote nói, “và để thưởng cho tin tức vừa bất ngờ vừa tốt lành này, ta ban cho ngươi chiến lợi phẩm hào phóng nhất mà ta giành được trong cuộc phiêu lưu đầu tiên; hoặc nếu điều đó vẫn chưa làm ngươi thỏa mãn, ta hứa sẽ tặng ngươi những chú lừa con ra lò trong năm nay từ ba con ngựa cái của ta mà ngươi thừa biết đang mang thai ở bãi chăn thả của làng chúng ta.”
“Tôi xin nhận mấy chú lừa con,” Sancho nói; “chứ chiến lợi phẩm của cuộc phiêu lưu đầu tiên chưa chắc đã ngon lành đâu.”
Đến lúc đó, họ đã đi ra khỏi khu rừng và trông thấy ba cô thôn nữ ở ngay gần. Don Quixote đảo mắt nhìn dọc con đường dẫn đến El Toboso, và vì chẳng thấy ai ngoài ba cô gái nhà quê, ngài đâm ra ngơ ngác hoàn toàn, bèn hỏi Sancho rằng có phải cậu đã bỏ lại họ ở ngoài thành phố không.
“Ngoài thành phố nào chứ,” Sancho cự lại. “Mắt ngài mọc sau gáy hay sao mà không thấy chính những người đang đi tới đây, tỏa sáng rực rỡ như mặt trời ban trưa kìa?”
“Ta chẳng thấy gì hết Sancho,” Don Quixote nói, “ngoài ba cô thôn nữ cỡi trên ba con lừa.”
“Lạy Chúa cứu con khỏi quỷ dữ,” Sancho kêu lên, “lẽ nào ngài lại nhìn ba con ngựa cái – hay bất cứ con gì người ta gọi – trắng phau như tuyết mới rơi ra thành lợn lứa hay lừa dại thế hả? Có chúa mới biết, nếu đúng vậy chắc tôi tự cấu xé bộ râu này mất!”
“Chà, ta chỉ có thể nói thế này Sancho bạn hiền,” Don Quixote đáp, “rõ mười mươi chúng đích thị là lũ lừa – hoặc lừa cái – hệt như việc ta là Don Quixote và ngươi là Sancho Panza vậy; dẫu sao đi nữa, trong mắt ta chúng vẫn là như thế.”
“Thôi đi ngài ơi,” Sancho nói, “đừng nói những điều ngớ ngẩn ấy nữa, hãy mở to mắt ra, lại đây bày tỏ lòng tôn kính với vị phu nhân trong mộng của ngài – người đang đến sát chúng ta rồi kìa;” vừa dứt lời, cậu liền tiến lên đón ba cô thôn nữ, xuống lưng Dapple, túm lấy dây cương của một trong ba con lừa rồi quỳ sụp cả hai đầu gối xuống đất, cất giọng vang vang: “Hỡi nữ vương, công chúa và nữ công tước tuyệt sắc, cúi xin sự cao ngạo và vĩ đại của người rủ lòng thu nhận vị hiệp sĩ tù đày đang đứng chôn chân như đá tượng, chết lặng và tê dại trước tôn nhan lộng lẫy của người. Tôi là Sancho Panza, kẻ hầu cận của ngài, còn ngài là hiệp sĩ giang hồ lang thang Don Quixote xứ La Mancha, người vẫn được mệnh danh là ‘Hiệp sĩ Buồn Thảm.’”
Lúc này Don Quixote cũng đã quỳ xuống bên cạnh Sancho, mắt trợn trừng ngơ ngác đăm đăm nhìn người mà Sancho gọi là nữ vương và phu nhân; thế nhưng ngài chẳng thấy ở nàng điều gì ngoài hình hài một cô thôn nữ chân chất, lại chẳng hề xinh đẹp cho cam với cái mặt bánh đúc tẹt mũi, khiến ngài đâm ra bối rối khôn cùng, chẳng dám hé răng nửa lời. Về phần các cô thôn nữ, họ cũng chẳng khỏi kinh ngạc khi thấy hai người đàn ông với vẻ bề ngoài khác lạ cứ quỳ sụp xuống cản đường đi của mình. Cô gái bị chặn lại bực dọc cất giọng cáu kỉnh: “Tránh đường ra coi, đúng là đồ xui xẻo, để tụi tao đi cái, đang vội chết đi được.”
Sancho liền đáp lời: “Ôi công chúa và nữ chúa muôn đời của xứ El Toboso, trái tim bao dung của người chẳng mảy động lòng khi chứng kiến cột trụ kiêm bệ phóng của ngành hiệp sĩ giang hồ đang quỳ gối trước tôn nhan cao cả của người sao?”
Nghe đến đây, một trong hai cô còn lại liền tru tréo lên: “Đứng lại coi! Hừ, tao đấm cho bây giờ, con lừa của bố chồng tao này! Nhìn mấy cậu ấm cô chiêu kìa, bày đặt đến đây trêu chọc gái quê tụi tao, cứ làm như tụi tao không biết chọc quê lại không bằng. Biến lẹ để tụi tao đi đường tụi tao, có khi thế lại hay cho mấy người đấy.”
Đến lúc này Don Quixote mới lên tiếng: “Đứng lên đi Sancho; ta thấy rằng định mệnh, ‘vẫn chưa nguôi ngoai với những cay đắng giáng xuống đầu ta,’ đã chiếm đoạt toàn bộ những con đường có thể mang lại chút an ủi cho ‘tấm thân khốn khổ’ này của ta. Còn nàng, đỉnh cao tuyệt mỹ của mọi chuẩn mực mong ước, giới hạn tối thượng của vẻ duyên dáng mang hình hài nhân thế, chốn nương náu duy nhất của trái tim sầu muộn đang tôn thờ nàng, dẫu tên phù thủy hiểm độc hãm hại ta đã giăng mây che phủ và làm giăng thác trước mắt ta, khiến cho chỉ riêng mắt ta, chứ không phải ai khác, bị biến đổi tuyệt sắc dung nhan nàng thành ra nghèo hèn của một thôn nữ bần hàn – giả sử như đồng thời hắn không biến đổi mặt mũi ta thành một con quái vật để khiến nàng ghê tởm – xin nàng chớ từ chối ban cho ta ánh nhìn trìu mến và yêu thương; hãy nhìn vào sự quy phục mà ta đang dâng lên sắc đẹp đã bị phù phép của nàng bằng tất cả sự khiêm nhường thành kính từ sâu thẳm cõi lòng ta.”
“Ôi dào! Ông nội tôi ơi!” cô gái ré lên, “quan tâm quái gì đến mấy lời đường mật của ông! Tránh đường ra cho tụi tôi đi cái, rồi tụi tôi cảm ơn cho.”
Sancho vội lùi sang một bên nhường đường, vô cùng mãn nguyện vì đã thoát khỏi tình thế hiểm nghèo một cách suôn sẻ. Ngay khi cô thôn nữ đóng thế nàng Dulcinea thấy mình được tự do, cô liền dùng chiếc gậy nhọn đâm thúc vào con lừa tơ, phóng hộc tốc băng qua đồng cỏ. Thế nhưng con lừa, cảm nhận được đầu nhọn thọc đau hơn ngày thường, liền lồng lộn chồm lên hất văng phu nhân Dulcinea ngã nhào xuống đất. Thấy vậy, Don Quixote liền lao đến đỡ nàng dậy, còn Sancho thì lo cố định lại cái yên ngựa vốn cũng đã bị trượt tuột xuống tận bụng lừa. Sau khi đã chằng buộc xong xuôi, khi Don Quixote vừa toan ôm trọn người tình bị phù phép của mình vào lòng để nhấc lên lưng thú, thì vị phu nhân liền tự mình đứng dậy, giúp ngài khỏi bận tâm; nàng lùi lại một chút, lấy đà chạy lấy đà rồi chống cả hai tay lên mông con lừa, thoăn thoắt nhảy tót lên yên nhẹ tựa một chú chim ưng, và dạng chân ngồi như một trang nam nhi. Thấy vậy, Sancho liền tấm tắc: “Đúng là ranh ma! Nữ chủ nhân của chúng ta nhẹ tựa chim cắt, thừa sức dạy cho mấy gã sành sỏi ở Cordoba hay Mexico cách cỡi ngựa; nàng nhảy vút qua lưng yên cái một, chẳng cần roi vác mà vẫn giục con ngựa chạy nhanh như ngựa vằn; và các nữ tỳ của nàng cũng chẳng kém cạnh chút nào, ai nấy phóng đi như bay;” quả thực đúng là như vậy, bởi ngay khi thấy Dulcinea đã lên yên, họ liền quất ngựa bám theo sau, phi như bay chẳng buồn ngoảnh đầu lại suốt hơn nửa dặm đường.
Don Quixote dõi mắt theo bóng họ, và khi họ đã khuất dạng, ngài quay sang bảo Sancho: “Thế nào hỡi Sancho? Ngươi thấy ta bị lũ phù thủy căm ghét ra sao rồi chứ! Hãy nhìn xem lòng thù hận và ác ý mà chúng dành cho ta đi xa đến mức nào, khi chúng tìm cách tước đoạt niềm hạnh phúc được chiêm ngưỡng phu nhân trong hình hài nguyên bản của nàng. Thực chất ta sinh ra là để làm tấm gương cho sự bất hạnh, là tâm điểm và bia bắn cho những mũi tên nghịch cảnh hướng tới. Hãy lưu ý điều này nữa Sancho, những kẻ phản bội ấy chẳng những thay đổi và phù phép Dulcinea của ta, mà chúng còn biến hóa nàng thành một hình hài thấp hèn và kém sắc y như cô thôn nữ đằng kia; đồng thời chúng còn cướp đi thứ hương thơm vốn là đặc quyền của những bậc quý bà đài các – chính là mùi hương ngọt ngào tỏa ra từ việc luôn bầu bạn với nước hoa và hoa cỏ. Bởi ta phải nói cho ngươi biết điều này Sancho, khi ta đến gần để đỡ Dulcinea lên lưng ngựa (như ngươi nói thế, dẫu trong mắt ta đó chỉ là một con lừa cái), nàng đã phả vào ta một luồng hơi nồng nặc mùi tỏi sống khiến đầu óc ta quay cuồng và đầu độc cả tâm can ta.”
Nghe đến đây, Sancho liền gào lên: “Ôi cặn bã của xã hội! Ôi lũ phù thủy khốn kiếp, đầy thù hận! Ước gì ta thấy tụi bay bị xiên cổ hết lượt như mẻ cá mòi xâu qua nhánh cây! Tụi bay cái quái gì cũng biết, cái quái gì cũng làm được, và còn làm quá lên nữa là khác. Đáng lẽ ra chỉ cần tụi bay biến đôi ngọc châu trong mắt phu nhân thành hạt sọi trên cây sồi, biến mái tóc vàng óng thành bờm bò đực lông đỏ, tóm lại là biến đổi mọi đường nét từ xinh đẹp thành xấu xí là đủ lắm rồi, cớ sao còn nhằng nhét cả mùi hương của nàng nữa chứ; bởi nhờ mùi hương ấy ít ra chúng ta còn có thể lần ra những gì ẩn giấu sau lớp vỏ xù xì xấu xí kia; dẫu nói thật lòng, tôi chưa từng nhận ra nét xấu xí nào ở nàng, mà chỉ thấy toàn vẻ đẹp được đẩy lên đỉnh điểm hoàn mỹ nhờ một nốt ruồi trên môi bên phải trông tựa mép râu, với bảy tám sợi lông đỏ mảnh như sợi chỉ vàng dài hơn cả gang tay.”
“Dựa vào sự tương ứng giữa các nét trên khuôn mặt và thân hình,” Don Quixote nói, “Dulcinea hẳn phải có một nốt ruồi khác tương tự ở phần đùi non phía bên khuôn mặt có nốt ruồi; nhưng những sợi lông dài như ngươi tả thì quả là quá dài đối với một nốt ruồi đấy.”
“Chà, tôi chỉ có thể nói là chúng rành rành ra đó,” Sancho đáp.
“Ta tin ngươi bạn hiền,” Don Quixote đáp lời; “bởi tạo hóa chẳng ban cho Dulcinea bất cứ thứ gì không hoàn hảo và tinh tế cả; thế nên, dẫu nàng có trăm nốt ruồi giống như ngươi tả đi chăng nữa, thì ở nàng chúng cũng chẳng phải là nốt ruồi, mà là vầng trăng hay vì sao tỏa sáng. Nhưng nói ta nghe xem Sancho, thứ mà ta tưởng là cái yên ngựa lúc ngươi đang chằng buộc, rốt cuộc là yên phẳng hay yên cưỡi phụ nữ thế?”
“Chẳng phải loại nào cả,” Sancho đáp, “mà là chiếc yên jineta, cùng tấm thảm trải dã chiến trị giá đáng cả nửa vương quốc, giàu sang phú quý vô cùng.”
“Thế mà ta lại chẳng thể thấy nổi những điều ấy hỡi Sancho,” Don Quixote than thở; “ta xin nhắc lại một lần nữa, và sẽ nhắc lại một nghìn lần, ta chính là kẻ bất hạnh nhất trên đời.”
Chàng ranh con Sancho phải vất vả lắm mới giấu nổi tràng cười khi nghe sự ngây ngô của vị chủ nhân mà cậu vừa bịp bợm một cách ngoạn mục. Cuối cùng, sau khi đôi bên trò chuyện thêm một hồi lâu, họ lại leo lên lưng thú và tiếp tục gióng đường hướng về Zaragoza, nơi họ dự kiến sẽ đến kịp lúc để tham gia một lễ hội lớn được tổ chức hàng năm tại thành phố lừng danh ấy; thế nhưng trước khi đặt chân đến đó, họ đã vướng vào vô vàn biến cố – quá nhiều, quá quan trọng và kỳ lạ đến mức rất đáng được ghi chép và đọc lại, như ta sẽ thấy ở phần sau.
