Các hiệp sĩ và các gã hầu chia thành hai nhóm, những vị chủ nhân thì kể chuyện đời mình, còn những kẻ đi theo lại tỉ tê chuyện tình ái. Nhưng câu chuyện này trước hết xin thuật lại cuộc trò chuyện giữa những kẻ ăn kẻ ở, rồi sau đó mới quay lại với các bậc bề trên. Chuyện kể rằng, khi lui ra một khoảng cách nhất định so với những người khác, gã hầu của Hiệp sĩ Rừng rậm liền cất tiếng bảo Sancho: "Quả là một cuộc đời nhọc nhằn mà chúng ta đang gánh vác và trải qua, thưa ngài, những kẻ làm chân sai vật cho các hiệp sĩ giang hồ. Thật tình, chúng ta phải ăn bánh mì đổ mồ hôi trán, ấy là một trong những lời nguyền mà Thượng đế giáng xuống tổ phụ loài người chúng ta."

Sancho bèn tiếp lời: "Cũng có thể nói rằng chúng ta ăn nó trong cái lạnh thấu xương của da thịt, bởi vì nào có ai phải chịu đựng cái nóng cái lạnh nhiều hơn những gã hầu khốn khổ của kiếp hiệp sĩ giang hồ? Dẫu vậy, mọi chuyện vẫn chưa đến nỗi tệ nếu chúng ta có thứ gì để lót dạ, vì nỗi đau sẽ vơi bớt đi nếu có miếng ăn; đằng này, có khi chúng ta phải nhịn đói suốt một hay hai ngày trời, chẳng có gì vào bụng ngoài những ngọn gió thoảng qua."

Gã hầu Rừng rậm liền đáp: "Tất cả những điều đó đều có thể chịu đựng và vượt qua khi chúng ta còn niềm hy vọng được đền đáp. Trừ phi vị hiệp sĩ giang hồ mà hắn phục vụ là kẻ xui xẻo tột cùng, còn không thì sau một hồi bôn ba, gã hầu ít nhất cũng sẽ tìm thấy phần thưởng cho mình là quyền cai trị tốt đẹp tại một hòn đảo hay một hạt quận khấm khá nào đó."

Sancho nói: "Tôi đã từng thưa với chủ nhân của tôi rằng tôi chỉ mong được cai quản một hòn đảo nào đó là đủ, và ngài ấy vốn cao quý lại hào phóng nên đã hứa hẹn điều đó với tôi không biết bao nhiêu lần."

Gã hầu Rừng rậm bèn bảo: "Còn tôi, tôi sẽ mãn nguyện với một chức kinh sĩ để đổi lấy những cống hiến của mình, và chủ nhân của tôi đã hứa ban cho tôi một chức như vậy rồi."

Sancho đáp: "Chủ nhân của ngài chắc hẳn là một vị hiệp sĩ thuộc hàng giáo phẩm trong Giáo hội, nên mới có thể ban phát những phần thưởng kiểu ấy cho người hầu trung thành của mình; còn chủ tôi chỉ là một kẻ phàm trần thôi. Dù vậy, tôi nhớ có mấy kẻ khôn lỏi nhưng theo tôi là đầy mưu mô, đã từng cố chèo kéo ngài thử phấn đấu để trở thành tổng giám mục. Thế nhưng, ngài nhất quyết không chịu làm gì ngoài việc làm hoàng đế; còn tôi thì cứ run lẩy bẩy suốt quãng thời gian ấy chỉ sợ ngài nổi hứng muốn bước chân vào chốn tu trì, bởi tôi tự biết thân biết phận mình chẳng tài nào với tới chức tàng nào ở đó. Thú thật với ngài, dẫu tôi trông giống một con người, nhưng về chuyện đạo giáo thì tôi chẳng khác nào con vật."

Gã hầu Rừng rậm liền nói: "Thế thì anh nhầm to rồi, vì mấy cái ghế cai trị đảo ấy chẳng phải cái nào cũng mỹ mãn đâu; có chỗ quái gở, có chỗ nghèo nàn, có chỗ tẻ nhạt, tóm lại là cái cao sang và thượng hạng nhất cũng đi kèm với một gánh nặng trĩu những âu lo và phiền muộn mà cái kẻ khốn khổ vớ phải nó sẽ phải oằn lưng gánh chịu. Sẽ tốt hơn biết bao cho những kẻ đã dấn thân vào cái nghề nguyền rủa này nếu chúng ta quay trở về mái tranh của mình, rồi tự vui thú với những công việc thanh cảnh hơn—chẳng hạn như săn bắn hay câu cá; bởi trên đời này làm gì có gã hầu nào lại nghèo đến mức không sắm nổi một con ngựa còi, một cặp chó săn và một chiếc cần câu để tự giải trí ở ngay làng mình chứ?"

Sancho bèn đáp: "Tôi thì chẳng thiếu thốn mấy thứ ấy đâu; ngặt một nỗi là tôi chẳng có ngựa còi, bù lại tôi có một con lừa đáng giá gấp đôi con ngựa của chủ tôi. Nguyện cho tôi gặp lễ Phục sinh tồi tệ, và nếu cái lễ Phục sinh tới đây mà tôi chịu đổi nó, dẫu có được bù thêm bốn giạ lúa mạch đi chăng nữa. Ngài cứ việc cười cái giá trị mà tôi gán cho con Dapple của mình—bởi dấp dấp đốm đốm chính là màu lông của con vật nhà tôi mà. Còn về chó săn thì tôi chẳng lo thiếu, vì ở làng tôi chúng nhiều vô kể, thậm chí còn dư dả chán; hơn nữa, thú vui săn bắn sẽ càng tuyệt vời hơn khi người ta được xài ké tiền của kẻ khác."

Gã hầu Rừng rậm nghiêm túc nói: "Nói thật lòng đấy, thưa anh bạn hầu, tôi đã dứt khoát và quyết tâm đoạn tuyệt với những trò điên rồ say xỉn của mấy tay hiệp sĩ này rồi, để quay về làng mạc mà nuôi dạy con cái; vì tôi có ba đứa, đứa nào đứa nấy xinh như ba viên ngọc phương Đông."

Sancho tiếp lời: "Tôi có hai đứa đủ tư cách để đem ra yết kiến Đức Giáo hoàng luôn ấy chứ, đặc biệt là một đứa con gái mà tôi đang nuôi dạy để sau này làm nữ bá tước, ơn Chúa, dẫu cho mụ vợ tôi có đốp chát lại đi chăng nữa."

Gã hầu Rừng rậm liền hỏi: "Thế cái vị tiểu thư đang được nuôi dạy để làm nữ bá tước ấy nay bao nhiêu tuổi rồi?"

Sancho đáp: "Mười lăm, hơn kém đôi chút; nhưng nó cao như cây sào, tươi tắn như buổi sáng tháng Tư, và khỏe mạnh chẳng khác nào một tên phu khuân vác."

Gã hầu Rừng rậm khen ngợi: "Đấy là những phẩm chất thừa thãi để nó không chỉ làm nữ bá tước mà còn có thể làm cả một nàng tiên chốn rừng xanh nữa chứ; cái con mẹ kiếp! Chắc hẳn thằng cha sinh ra nó phải có một sức sống cường tráng lắm đây!"

Nghe vậy, Sancho liền đáp lại có phần hậm hực: "Con bé chẳng phải thứ đĩ thoã nào cả, mẹ nó cũng chẳng phải, và ơn Chúa, cả hai sẽ chẳng bao giờ là thế chừng nào tôi còn sống; xin ngài ăn nói cho cẩn trọng hơn. Là kẻ lớn lên giữa chốn hiệp sĩ giang hồ, vốn là hiện thân của sự lịch thiệp, thế mà những lời ngài vừa thốt ra nghe chẳng đẹp tai chút nào."

Gã hầu Rừng rậm liền cười trừ: "Ồ, sao mà anh ít hiểu biết về mấy lời xã giao thế, thưa anh bạn hầu! Sao chứ? Bộ anh không biết rằng khi một kỵ sĩ tung ra một đường giáo đẹp mắt nhắm vào con bò mộng giữa pháp trường, hay khi ai đó làm được một việc xuất sắc, người ta thường quen miệng thốt lên rằng: 'Cha khiếp, thằng giặc con ấy làm giỏi thật đấy!', và rằng những từ ngữ thoạt nghe có vẻ như lăng mạ ấy kỳ thực lại là một lời ca ngợi cao tột hay sao? Thưa ngài, hãy cứ từ mặt những đứa con trai con gái nào không làm ra những việc xứng đáng để người ta phải dành cho cha mẹ chúng những lời khen ngợi kiểu này đi."

Sancho bèn cãi lại: "Tôi từ mặt chúng đấy, và theo cách ấy, lập luận ấy, ngài cũng có thể gọi tôi, con cái và vợ tôi là lũ đĩ thoã trên cõi đời này, bởi vì mọi điều chúng làm và nói đều mang thứ bản chất rất mực xứng đáng nhận được lời tán dương y như thế. Và để được nhìn thấy họ một lần nữa, tôi cầu xin Chúa giải thoát tôi khỏi trọng tội, hay nói cách khác là giải thoát tôi khỏi cái nghề hầu hạ hiểm nghèo này—cái nghề mà tôi đã sa chân vào một lần nữa, vì bị mờ mắt và dụ dỗ bởi cái túi chứa tròn một trăm đồng đúc vàng mà tôi tình cờ nhặt được một ngày nọ giữa lòng vùng Sierra Morena. Con quỷ cứ mãi bày biện một túi đầy những đồng dublon trước mắt tôi, hết ở chỗ này, chỗ khác rồi lại khắp mọi nơi, khiến tôi cứ ngỡ rằng sau mỗi bước dừng chân là mình đang với tay tóm lấy nó, ôm chầm lấy nó, mang nó về nhà, rồi đem đi đầu tư, thu lời, và sống vương giả như một bậc đế vương. Chừng nào tôi còn tơ tưởng đến điều đó, tôi còn coi nhẹ mọi gian khổ khi phải chịu đựng tên chủ nhân khờ khạo của mình—người mà tôi thừa biết là một kẻ điên rồ hơn là một hiệp sĩ thực thụ."

Gã hầu Rừng rậm bảo: "Đó là lý do vì sao người ta có câu 'lòng tham làm bục túi'. Nhưng nếu đã nói đến chuyện đó, trên đời này chẳng có ai tham lam hơn chủ tôi đâu, bởi ngài thuộc tuýp người mà dân gian hay bảo là 'lo chuyện bao đồng khiến con lừa chết mệt'. Để giúp một tên hiệp sĩ khác tìm lại được khối óc đã mất của hắn, ngài tự biến mình thành kẻ điên rồi đi lùng sục khắp nơi cái thứ mà khi tìm thấy được rồi, có trời mới biết được liệu nó có quay lại quật thẳng vào mặt ngài hay không." Sancho liền hỏi: "Thế ngài ta đang vướng vào lưới tình chắc?"

Gã hầu Rừng rậm đáp: "Đúng thế, ngài đang say đắm một ả Casildea de Vandalia, cái mụ tiểu thư dở sống dở chín nhất trên toàn cõi thế gian này. Nhưng sự dở sống dở chín ấy chưa phải là khiếm khuyết duy nhất của ngài đâu, bởi trong bụng ngài còn đang ấp ủ những âm mưu to tát hơn nhiều, điều đó sẽ phơi bày chỉ trong vài tiếng đồng hồ nữa thôi."

Sancho ngẫm nghĩ: "Chẳng có con đường nào bằng phẳng mà lại không có lấy dăm ba cái hố sâu hay vật cản; nhà khác thì luộc đậu, còn nhà tôi thì luộc cả nồi to; sự điên rồ bao giờ cũng lắm kẻ hùa theo và bâu bám hơn là sự khôn ngoan lành mạnh. Nhưng nếu cái câu tục ngữ có câu 'có bạn đồng hành trong hoạn nạn sẽ vơi bớt phần nào đau khổ' là thật, thì tôi cũng có thể tự an ủi phần nào nhờ ngài, bởi ngài cũng đang hầu hạ một vị chủ nhân điên rồ chẳng kém gì chủ tôi."

Gã hầu Rừng rậm đáp lời: "Điên rồ nhưng dũng cảm, và ranh mãnh hơn là điên rồ hay dũng cảm."

Sancho liền phản bác: "Chủ tôi thì không thế; ý tôi là ngài chẳng có chút bản chất ranh mãnh nào trong người cả; trái lại, ngài có tâm hồn ngây thơ như một chiếc bình đất. Ngài chẳng mảy may nghĩ đến chuyện làm hại ai, chỉ muốn làm điều tốt cho tất cả mọi người, và trong lòng ngài không hề có chút ác tâm nào; một đứa trẻ cũng có thể phỉnh gạt ngài rằng ban ngày là ban đêm. Chính vì sự khờ khạo ấy mà tôi yêu ngài từ tận đáy lòng, và dù ngài có làm những chuyện ngớ ngẩn đến đâu đi nữa, tôi cũng không sao dứt áo ra đi được."

Gã hầu Rừng rậm bèn bảo: "Dẫu vậy, thưa anh bạn và thưa ngài, nếu kẻ mù dẫn đường cho kẻ mù, cả hai ắt sẽ cùng rơi xuống hố sâu. Tốt hơn hết là chúng ta nên lặng lẽ rút lui và quay về chốn cũ của mình, bởi những kẻ đi tìm kiếm phiêu lưu đâu phải lúc nào cũng vớ được điều hay."

Sancho chốc chốc lại nhổ nước bọt, và bãi nước bọt của lão trông có vẻ hơi đặc quánh và khô khốc. Nhận thấy điều đó, gã hầu Rừng rậm tốt bụng liền lên tiếng: "Xem ra mải đôi co nãy giờ nên lưỡi chúng ta đã dính cả vào vòm họng rồi; nhưng tôi có mang theo một thứ giải khát kha khá đang treo lủng lẳng bên giáp yên ngựa đây." Nói rồi gã đứng phắt dậy, chỉ một lát sau đã quay lại với một bầu rượu lớn và một chiếc bánh nướng rộng tới nửa thước. Đây hoàn toàn không phải là lời nói quá, bởi chiếc bánh được làm bằng một con thỏ nhà to đến mức khi cầm nó trên tay, Sancho cứ tưởng nó làm bằng thịt dê, chứ đừng nói là thịt thỏ con. Vừa ngắm nghía chiếc bánh, lão vừa thốt lên: "Thế ra ngài mang theo cả thứ này bên mình cơ à?"

Gã kia đáp: "Chứ anh đang nghĩ quái gì thế? Bộ anh coi tôi là một gã hầu quèn nào chắc? Trên phao câu ngựa của tôi, cái tráp đựng thức ăn còn thị soạn hơn cả phần lương thực của một vị tướng quân khi hành quân ấy chứ."

Chẳng cần phải mời mọc thêm, Sancho cứ thế cắm cổ ăn ngấu nghiến trong bóng đêm, nuốt từng miếng to như nút buộc trên dây cương, rồi vừa ăn vừa nói: "Ngài quả là một gã hầu đáng tin cậy, đúng chuẩn người ta, vừa xa hoa lại vừa vương giả, hệt như cái bữa tiệc này bày tỏ. Nếu thứ này không phải do ma thuật đưa tới thì ít ra trông nó cũng giống như thế. Nào có như cái thân nghèo mạt rệp xui xẻo là tôi đây, trong bị chẳng có gì ngoài một mẩu phô mai cứng ngắc đến mức có thể dùng để ném vỡ sọ người khổng lồ, và để làm bạn với nó là dăm chục quả đậu khô cùng với chừng ấy hạt dẻ rừng và quả óc chó; tất cả là nhờ sự khắc khổ của chủ tôi, cùng với cái ý tưởng và lề thói mà ngài tuân thủ, rằng các hiệp sĩ giang hồ không được phép sống hoặc duy trì sự sống bằng bất cứ thứ gì khác ngoài trái cây khô và rau cỏ ngoài đồng."

Gã hầu Rừng rậm quả quyết: "Thưa anh bạn, thưa đức ông, thưa thật với anh là cái bao tử của tôi không được cấu tạo để nhắm mấy thứ cây kế, lê dại hay rễ cây trong rừng đâu. Mặc thây mấy ông chủ muốn làm gì thì làm với những ý niệm và luật lệ hiệp hiệp sĩ sĩ của họ, rồi ăn uống theo những gì luật đó sai bảo; còn tôi, tôi cứ cắp giỏ thức ăn và cái bầu rượu này tòng teng bên yên ngựa, mặc cho thiên hạ có nói gì thì nói. Nó là vật đối với tôi thiêng liêng đến mức tôi yêu quý nó đến nỗi gần như chẳng lúc nào là tôi không ôm hôn nó hết lần này đến lần khác." Nói đoạn, gã liền nhét bầu rượu vào tay Sancho. Lão giơ cao bầu rượu hướng về phía miệng, ngắm nhìn những vì sao suốt một khắc đồng hồ; và khi uống xong, lão ngả đầu sang một bên, thở dài một hơi thật sâu rồi kêu lên: "Chà, cái giống mặt giặc này, sao mà nó đậm đà và chính thống thế không biết!"

Nghe thấy tiếng kêu của Sancho, gã hầu Rừng rậm liền chớp lấy cơ hội: "Thấy chưa, anh vừa gọi giọt rượu này là 'giống mặt giặc' để ngầm khen ngợi nó đấy thôi."

Sancho đáp: "À vâng, tôi xin nhận, và tôi công nhận rằng gọi ai đó là giống mặt giặc cũng chẳng có gì là nhục nhã khi người ta ngụ ý đó là lời khen. Nhưng thưa ngài, vì mạng sống của những người ngài yêu quý nhất, hãy nói cho tôi hay, đây có phải là rượu xứ Ciudad Real không?"

Gã hầu Rừng rậm trầm trồ: "Ồ, đúng là một kẻ sành rượu hiếm có! Quả thực nó chẳng xuất phát từ nơi nào khác ngoài vùng đó đâu, lại còn được ủ đã mấy năm tuổi rồi đấy."

Sancho đắc ý bảo: "Cứ để chuyện đó cho tôi; đừng có lo là tôi không đoán ra nổi xuất xứ của nó nhé. Thưa ngài hầu, ngài sẽ nghĩ sao nếu tôi có cái bản năng thiên bẩm siêu việt trong việc thưởng thức rượu vang đến mức ngài chỉ cần đưa cho tôi ngửi một chút là tôi có thể khẳng định chắc nịch vùng đất sản xuất, chủng loại, hương vị, độ nguyên chất, những biến đổi mà nó sẽ trải qua, và mọi thứ liên quan đến chai rượu đó? Nhưng cũng chẳng có gì là lạ, bởi dòng họ bên ngoại nhà tôi từng sản sinh ra hai vị chuyên gia nếm rượu cự phách nhất mà vùng La Mancha từng chứng kiến trong suốt bao nhiêu năm ròng. Để chứng minh điều đó, tôi sẽ kể cho ngài nghe một chuyện đã xảy ra với họ. Người ta đưa cho hai ông thử một ít rượu múc từ một thùng phuy, và xin ý kiến đánh giá về tình trạng, chất lượng, độ ngon hay dở của loại rượu ấy. Một ông dùng đầu lưỡi nếm thử, ông còn lại thì chỉ đưa lên mũi ngửi. Người thứ nhất phán rằng rượu có thoang thoảng vị sắt, người thứ hai thì khẳng định ngậm ngùi nhận ra vị da thuộc sẫm màu đậm hơn. Chủ nhân của vò rượu liền khẳng định cái thùng ấy hoàn toàn sạch sẽ, và chẳng có thứ gì được cho thêm vào rượu để có thể mang hương vị của sắt hay da thuộc cả. Mặc cho chủ nhà nói thế, hai vị chuyên gia nếm rượu đại tài ấy vẫn khăng khăng bảo vệ quan điểm của mình. Thời gian trôi qua, rượu được bán hết, và khi người ta cọ rửa cái thùng chứa, họ tìm thấy ở dưới đáy một chiếc chìa khóa nhỏ được treo lủng lẳng bằng một dải da thuộc. Ngài xem thế có đúng là kẻ nào xuất thân từ dòng dõi đó thì hoàn toàn có quyền đưa ra ý kiến trong những trường hợp tương tự hay không?"

Gã hầu Rừng rậm bèn kết luận: "Chính vì thế nên tôi mới bảo rằng: thôi chúng ta hãy dẹp ngay cái công cuộc đi tìm kiếm phiêu lưu ấy đi, và vì chúng ta đã có sẵn bánh mì trong tay thì đừng có đi lùng sục bánh ngọt nữa, hãy quay về chuồng của mình thôi, thể nào Chúa cũng sẽ phù hộ chúng ta ở đó nếu đó là ý ngài."

Sancho đáp: "Chừng nào chủ tôi chưa tới Zaragoza, tôi vẫn sẽ tiếp tục phục vụ ngài; sau đó rồi tính tiếp."

Kết cục là hai gã hầu mải miết trò chuyện và uống say sưa đến mức cơn buồn ngủ phải buông xuống để khóa chặt miệng và dịu bớt cơn khát của họ, bởi vì việc dập tắt nó là điều bất khả thi. Thế là cả hai gã lăn ra ngủ say sưa, tay vẫn bám chặt lấy chiếc bầu rượu giờ đây đã gần cạn khô, trong miệng vẫn còn ngậm những mẩu thức ăn nhai dở dang. Và chúng ta hãy tạm để mặc họ ở đó để chuyển sang thuật lại những gì diễn ra giữa Hiệp sĩ Rừng rậm và vị Hiệp sĩ Mặt Buồn.