Cide Hamete kể rằng, Don Quixote sau khi đã lành những vết cào cấu liền cảm thấy cuộc sống mà ông đang trải qua trong lâu đài hoàn toàn mâu thuẫn với tinh thần hiệp sỹ mà ông tôn sủng. Do đó, ông quyết định xin công tước và công nương cho phép lên đường đến Saragossa, bởi thời gian diễn ra hội hè nay đã cận kề, và ông hy vọng sẽ giành được bộ giáp sắt – phần thưởng trong những dịp lễ hội như vậy. Nhưng một ngày nọ, khi đang ngồi ăn cùng công tước và công nương, ngay lúc ông sắp thực hiện ý định và cất lời xin phép, thì bỗng nhiên có hai người phụ nữ bước qua cánh cửa đại sảnh, xét về sau mới rõ là hai phụ nữ, mình khoác tang phục từ đầu đến chân. Một trong hai người tiến lại gần Don Quixote, sụp lạy sát đất ngay dưới chân ông, áp môi lên giày ông và thốt ra những tiếng rên rỉ buồn bã, sâu thẳm và não nề đến mức khiến tất cả những ai nghe và nhìn thấy đều rơi vào cảnh bối rối ngỡ ngàng. Mặc dù công tước và công nương đoán rằng đây chắc chỉ là một trò đùa nào đó mà đám gia nhân đang chơi khăm Don Quixote, nhưng vẻ tha thiết nghẹn ngào, rên rỉ và khóc lóc của người phụ nữ vẫn khiến họ hoang mang và ngờ vực, cho đến khi Don Quixote, động lòng trắc ẩn, đỡ nàng đứng dậy và bảo nàng vén khăn che mặt để lộ khuôn mặt đẫm lệ. Nàng tuân theo và hé lộ điều mà chẳng ai có thể ngờ tới, đó chính là gương mặt của Dona Rodriguez, người nữ hầu cao cấp trong phủ; còn người phụ nữ mặc tang phục kia chính là con gái của bà, nàng thiếu nữ đã bị gã con trai của tên phú nông giàu có phụ tình. Tất cả những ai quen biết bà đều vô cùng kinh ngạc, và công tước cùng công nương lại càng ngạc nhiên hơn gấp bội; bởi dù họ vẫn nghĩ bà là một kẻ ngốc nghếch và yếu đuối, họ chưa từng nghĩ bà lại có thể làm ra những chuyện điên rồ đến thế. Cuối cùng, Dona Rodriguez quay sang phía chủ nhân của mình và thưa rằng: "Xin hai ngài đại công đức cho phép tôi được thưa chuyện với vị hiệp sĩ này một lát, vì điều đó là thực sự cần thiết để tôi có thể giải quyết ổn thỏa vụ việc mà sự táo tợn của một tên nhà quê vô lại đã đẩy tôi vào."
Công tước đáp rằng về phần mình, ngài cho phép bà, và bà muốn nói chuyện với Señor Don Quixote bao lâu tùy ý.
Bấy giờ, quay sang Don Quixote và cất lời thưa với ông, bà nói rằng: "Hỡi vị hiệp sĩ dũng cảm, cách đây ít lâu, tôi đã tường trình cho ngài nghe về sự bất công và phản trắc của một tên phú nông độc ác đối với đứa con gái yêu quý của tôi, chính là người thiếu nữ bất hạnh đang đứng trước mặt ngài đây. Ngài đã hứa với tôi sẽ đứng ra bênh vực con bé và đòi lại công lý cho những tổn hại mà nó phải gánh chịu. Nhưng nay tôi nghe tin ngài sắp rời khỏi lâu đài này để dấn thân tìm kiếm những cuộc phiêu lưu cao đẹp mà Chúa Trời sẽ ban ơn; thế nên, trước khi ngài lên đường, tôi muốn ngài thách đấu với tên nhà quê ngạo mạn này, buộc hắn phải cưới con gái tôi để thực hiện lời hứa làm chồng trước khi hắn dụ dỗ nó. Bởi vì nếu trông chờ vào việc đại nhân công tước đòi lại công lý cho tôi thì chẳng khác nào 'hỏi lê cây ơn' [tìm thứ không thể có], đúng như lý do tôi đã tâu riêng với ngài; mong rằng Chúa Trời phù hộ ngài sức khỏe dồi dào và xin chớ bỏ rơi mẹ con chúng tôi."
Đáp lại những lời ấy, Don Quixote vô cùng trang nghiêm và đạc địa: "Hỡi nữ hầu đáng kính, hãy kìm nát những giọt nước mắt, hay đúng hơn là hãy lau khô chúng, và đừng thở dài nữa, bởi tôi xin gánh vác trách nhiệm lấy lại công lý cho con gái bà. Đáng lẽ nó không nên quá dễ dãi tin vào những lời hứa hẹn của kẻ tình nhân, vốn phần lớn được thốt ra rất nhanh nhưng thực hiện thì vô cùng chậm chạp. Vì vậy, được sự cho phép của đại nhân công tước, tôi sẽ lập tức lên đường tìm kiếm tên thanh niên nhẫn tâm này, tôi sẽ truy lùng hắn, thách đấu và trừng trị hắn nếu hắn dám từ chối giữ lời hứa; bởi mục đích cao cả nhất trong thiên chức của tôi là tha thứ cho kẻ khiêm nhường và trừng phạt kẻ kiêu ngạo; ý tôi là cứu giúp những kẻ khốn cùng và tiêu diệt bọn cường quyền."
Công tước liền lên tiếng: "Ngài không cần phải nhọc công đi tìm tên nhà quê mà người nữ hầu đáng kính này đang phàn nàn, cũng chẳng cần phải xin phép tôi để thách đấu hắn; bởi tôi chính thức chấp nhận lời thách đấu thay hắn, và tôi sẽ lo liệu để hắn được thông báo về cuộc thách đấu này, buộc hắn phải nhận lời và thân chinh đến lâu đài của tôi để trả lời. Tại đây, tôi sẽ cung cấp cho cả hai một đấu trường công bằng, tuân thủ mọi điều kiện thông thường và thích đáng áp dụng trong những cuộc tỉ thí như vậy, đồng thời đảm bảo công lý cho cả hai bên, đúng như nghĩa vụ của mọi bậc quân vương khi mở cửa đấu trường tự do cho các võ sĩ trong lãnh địa của mình."
Don Quixote liền đáp: "Thế thì với sự đảm bảo đó cùng sự cho phép cao quý của ngài, tại đây, chỉ vì một lần này, tôi xin từ bỏ đặc quyền dòng dõi quý tộc của mình, tự hạ thấp bản thân xuống ngang hàng với xuất thân hèn kém của kẻ gây án, coi mình bình đẳng với hắn để tạo điều kiện cho hắn có thể bước vào trận chiến với tôi. Do đó, tôi thách thức và khiêu chiến hắn, dẫu hắn vắng mặt, vì tội lỗi bội tín với người thiếu nữ tội nghiệp này – vốn là một trinh nữ nay vì hành vi sai trái của hắn mà không còn thân phận ấy nữa; và tôi tuyên bố rằng hắn phải thực hiện lời hứa lấy cô làm vợ hợp pháp, bằng không hắn phải đánh đổi bằng chính mạng sống của mình."
Nói đoạn, ông giật phăng chiếc găng tay ra và ném xuống giữa sảnh đường. Công tước nhặt lấy nó, lặp lại lời tuyên bố như trước rằng ngài chấp nhận lời thách đấu trên danh nghĩa là chúa đất của bị can, đồng thời ấn định thời gian là sáu ngày sau, địa điểm là sân trong của lâu đài, và vũ khí sẽ là những thứ quen thuộc của hiệp sĩ gồm giáo, khiên và giáp trụ đầy đủ, cùng tất cả các trang bị khác không có gian lận, mưu mẹo hay bùa phép dưới bất kỳ hình thức nào, đã được các trọng tài chiến trường kiểm tra và thông qua. Ngài nói thêm: "Nhưng trước hết, điều cần thiết là người nữ hầu đáng kính và người thiếu nữ bất hạnh này phải trao phó đơn khiếu nại đòi công lý vào tay Don Quixote; bằng không thì chẳng thể làm gì được, và cuộc thách đấu nói trên cũng không thể tiến hành một cách hợp pháp."
Nữ hầu đáp: "Tôi xin trao phó."
Con gái bà cũng nức nở thưa thêm: "Và tôi cũng vậy," toàn thân đẫm nước mắt trong nỗi thẹn thùng và bối rối tột cùng.
Sau khi lời tuyên bố ấy được đưa ra, và công tước đã định liệu xong những việc phải làm trong vụ này, những người phụ nữ mặc tang phục lui ra. Công nương liền hạ lệnh từ nay về sau không đối xử với họ như những nữ tỳ trong nhà, mà xem họ như những nữ hiệp sĩ phiêu lưu đã đến dinh thự của bà để đòi lại công lý. Vì thế, người ta bố trí cho họ một căn phòng riêng và phục vụ họ như những vị khách lạ, khiến đám gia nhân nữ vô cùng kinh hãi, chẳng biết sự ngốc nghếch và liều lĩnh của Dona Rodriguez cùng đứa con gái bất hạnh của bà sẽ còn đẩy đi đến tận đâu.
Và giờ đây, để tô điểm cho niềm vui của bữa tiệc thêm trọn vẹn và khép lại buổi chiêu đãi một cách mỹ mãn, bỗng đâu vị sứ giả từng mang thư từ và quà cáp đến chỗ Teresa Panza, vợ của viên tổng đốc Sancho, bước vào đại sảnh. Công tước và công nương vô cùng hoan hỉ khi trông thấy cậu ta, vì họ rất nóng lòng muốn biết kết quả chuyến đi; nhưng khi được hỏi đến, vị sứ giả thưa rằng cậu không thể báo cáo trước đông đảo người như thế hay chỉ bằng vài lời ngắn ngủi, đồng thời khẩn khoản xin hai ngài hãy đợi đến một dịp riêng tư, và trong lúc ấy hãy giải trí bằng những bức thư này; vừa nói, cậu vừa rút những bức thư ra và trao tận tay công nương. Một bức đề ngoài bì thư là: Gửi phu nhân Công nương X nào đó, ở một nơi tôi không rõ; và bức kia là: Gửi chồng ta là Sancho Panza, tổng đốc đảo Barataria, cầu mong Chúa ban phước cho chàng sống lâu hơn ta. Công nương lòng nóng như lửa đốt, theo cách nói của người ta, nếu chưa đọc ngay bức thư cho bằng được; sau khi tự mình xem qua và thấy rằng có thể đọc lớn lên cho công tước cùng tất cả mọi người có mặt cùng nghe, bà liền cất tiếng đọc:
BỨC THƯ CỦA TERESA PANZA GỬI CÔNG NƯƠNG.
Bức thư ngài gửi cho tôi, thưa phu nhân, đã mang lại cho tôi niềm vui khôn tả, vì thực lòng tôi thấy nó vô cùng quý giá. Chuỗi hạt san hô thật là đẹp, và bộ đồ đi săn của chồng tôi cũng chẳng kém cạnh gì. Cả làng này vô cùng phấn khởi trước việc quý ngài đã cất nhắc ông nhà tôi là Sancho lên làm tổng đốc; dẫu chẳng một ai tin điều đó là thật, nhất là ngài quản xứ, thầy thuốc Nicolas, và chàng cử nhân Samson Carrasco; nhưng tôi chẳng thèm bận tâm, vì miễn là sự thật rành rành ra đó thì họ muốn nói gì mặc kệ; dẫu rằng, thú thật với ngài, nếu chuỗi hạt san hô và bộ quần áo kia mà không gửi đến thì tôi cũng chẳng dám tin nữa; bởi ở cái làng này ai nấy đều nghĩ chồng tôi là một kẻ đầu đất, và ngoài việc chăn dắt một đàn dê ra, họ chẳng thể hình dung nổi ông ấy còn gánh vác được việc cai trị cái quái gì nữa. Thôi thì xin Chúa phù hộ và dẫn dắt ông ấy tùy theo nhu cầu mà bầy con thơ đang trông đợi. Được sự cho phép của ngài, hỡi người chủ của linh hồn tôi, tôi đã quyết định tận dụng ngày lành tháng tốt này để lên kinh đô, ngả lưng thư thả trên một chiếc xe ngựa, và làm cho tất cả những kẻ từng ganh tị với tôi phải tức đến nổ đom đóm mắt; vì thế tôi xin ngài hãy bảo ông nhà gửi cho tôi một ít tiền tiêu vặt, và nhớ là phải kha khá một chút, bởi chi phí ở kinh đô đắt đỏ lắm; một ổ bánh mì tôm chát tới một real, còn thịt thì tận ba mươi maravedis một cân, vượt quá sức tưởng tượng; nếu ông ấy không muốn tôi đi thì hãy báo trước cho tôi một tiếng, vì đôi chân tôi đã ngứa ngáy muốn cất bước lắm rồi; các bạn bè và láng giềng đều bảo rằng nếu mẹ con tôi phô trương được phong thái oai vệ ở kinh đô, thì thiên hạ sẽ biết đến chồng tôi qua tôi nhiều hơn là tôi biết đến ông ấy, bởi chắc chắn sẽ có rất nhiều người tò mò hỏi rằng: "Hai vị phu nhân ngồi trên chiếc xe ngựa kia là ai thế?", và một người hầu của tôi sẽ đáp rằng: "Là vợ và con gái của ngài Sancho Panza, tổng đốc đảo Barataria"; và cứ thế tên tuổi của Sancho sẽ được nhiều người biết tới, tôi thì được nể trọng, và đúng là "đến La Mã để lo liệu mọi sự". Tôi buồn rười rượi vì năm nay làng ta chẳng thu hoạch được hạt dẻ nào; dẫu vậy tôi vẫn gửi biếu ngài chừng nửa đấu hạt dẻ mà tôi đã cất công vào tận rừng tự tay nhặt nhạnh từng hạt một, tiếc là chẳng tìm được quả nào to hơn; ước gì chúng to bằng quả trứng đà điểu.
Xin bề trên cao sang đừng quên viết thư cho tôi; tôi sẽ chu đáo viết thư đáp lại, thông báo tình hình sức khỏe của mình cũng như mọi tin tức ở chốn này. Nơi đây tôi vẫn hằng cầu xin Chúa Trời phù hộ cho ngài và xin chớ quên tôi.
Con bé Sancha và thằng cu nhà tôi xin cúi đầu hôn tay ngài.
Kẻ ao ước được gặp mặt quý ngài hơn là viết thư,
Đầy tớ của ngài,
TERESA PANZA.
Tất cả mọi người đều vô cùng thích thú trước bức thư của Teresa Panza, đặc biệt là công tước và công nương; và công nương đã hỏi ý kiến Don Quixote xem họ có nên mở bức thư gửi cho viên tổng đốc hay không, bà đoán rằng bên trong hẳn là rất hay. Don Quixote đáp rằng để chiều lòng họ, ông sẵn lòng mở ra, và quả nhiên khi mở đọc, nội dung như sau:
BỨC THƯ CỦA TERESA PANZA GỬI CHỒNG LÀ SANCHO PANZA.
Ta nhận được thư chàng rồi, hỡi Sancho linh hồn của ta, và ta xin thề trước Chúa rằng ta suýt phát điên lên vì sung sướng. Ta nói cho chàng hay, mình ạ, khi nghe tin chàng làm tổng đốc, ta cứ ngỡ mình sẽ ngụy tử vì quá đỗi vui mừng; mà chàng biết người ta hay nói rồi đấy, niềm vui sướng đột ngột cũng có thể giết chết con người chẳng kém gì nỗi buồn sâu sắc; còn con bé Sancha con gái chàng thì mừng rỡ đến mức tè cả ra quần. Trước mặt ta lúc ấy là bộ quần áo chàng gửi, chuỗi hạt san hô phu nhân công nương tặng đeo trên cổ, và những bức thư cầm trên tay, lại thêm cậu sứ giả đứng rành rành ra đó, vậy mà ta vẫn cứ đinh ninh và tưởng tượng mọi thứ mình đang thấy và chạm vào chỉ là một giấc mơ; vì nào ai có thể ngờ một kẻ chăn dê lại có ngày bước lên làm tổng đốc cai trị các hòn đảo? Chàng đấy, người bạn của ta, hẳn còn nhớ mẹ ta thường hay nói rằng phải sống lâu thì mới thấy được nhiều sự lạ; ta nói thế là vì ta còn mong sẽ được thấy nhiều điều hơn nữa nếu sống thọ hơn; bởi ta chẳng dại gì dừng lại cho đến khi thấy chàng lên làm trùm thu thuế hoặc quan quản lý tài chính – những chức vụ mà dẫu ma quỷ có bắt đi những kẻ lạm dụng chúng đi chăng nữa, thì họ vẫn được cầm nắm và tạo ra tiền bạc. Phu nhân công nương sẽ kể cho chàng nghe về nỗi khát khao muốn lên kinh đô của ta; hãy suy nghĩ kỹ và cho ta biết ý kiến của chàng; ta sẽ cố gắng làm rạng danh chàng bằng việc ngồi xe ngựa phượng hoàng vào kinh.
Cả thầy quản xứ, bác thợ cạo, chàng cử nhân, hay thậm chí cả ông từ gác thánh đường, chẳng một ai tin rằng chàng đã làm tổng đốc, họ bảo tất cả chỉ là trò ảo tưởng hay bùa phép hệt như mọi thứ dính líu đến lão chủ nhân Don Quixote của chàng; còn Samson thì bảo hắn phải lên đường đi tìm chàng để đánh tan cái mộng làm quan khỏi đầu chàng và chữa bệnh điên trong óc Don Quixote; riêng ta thì chỉ cười trừ, ngắm nhìn chuỗi hạt của mình, và lên kế hoạch may bộ đồ mới cho con gái chúng ta từ bộ quần áo của chàng. Ta có gửi ít hạt dẻ biếu phu nhân công nương; ước gì chúng đều bằng vàng. Hãy gửi cho ta vài chuỗi hạt ngọc trai nếu ở cái hòn đảo ấy người ta đang thịnh hành kiểu đó. Tin tức trong làng đây mình ạ; ả Berrueca đã gả con gái cho một gã họa sĩ vô tích sự, kẻ vừa đến đây để nhận vẽ bất cứ thứ gì có thể kiếm chác. Hội đồng xã giao cho hắn vẽ huy hiệu của Quốc vương trên khung cửa tòa thị chính; hắn đòi hai đồng ducat, và họ đã trả trước cho hắn; hắn làm việc trong tám ngày, để rồi đến cuối cùng chẳng vẽ được mống nào, rồi giở giọng kêu ca rằng mình không có khiếu vẽ những thứ lặt vặt ấy; hắn hoàn lại tiền, thế mà chẳng hiểu sao vẫn lấy được vợ nhờ cái mớ lý sự vặt vãnh rằng hắn là một thợ tay nghề cao; tất nhiên là giờ đây hắn đã vứt xó cọ vẽ để cầm cuốc ra đồng làm ăn như một quý ông. Con trai của Pedro Lobo đã nhận bậc tu phong và cạo đầu chịu phép cắt tóc để chuẩn bị bước chân vào con đường tu hành. Minguilla, cháu gái của Mingo Silvato, hay tin liền lôi đầu hắn ra tòa kiện vì tội dám hứa hôn với ả. Mấy kẻ nhiều chuyện đồn ác khẩu rằng ả đang mang thai con của hắn, nhưng hắn một mực chối đây đẩy. Năm nay chẳng có tí ô liu nào, và toàn bộ cái làng này chẳng kiếm nổi một giọt giấm. Có một đại đội lính tráng đi ngang qua đây; lúc rời đi, họ dắt theo ba cô gái trong làng; ta chẳng buồn nói tên họ ra làm gì; có lẽ rồi họ cũng sẽ quay về, và thể nào chẳng có kẻ sẵn sàng rước họ về làm vợ dẫu cho họ có tì vết gì đi chăng nữa, hay tốt xấu ra sao. Con bé Sancha đang tập làm ren đan; mỗi ngày nó kiếm được tám maravedis tiền công ròng, và bỏ ống heo để dành làm của hồi môn sắm sửa nhà cửa; nhưng giờ đây khi nó đã là con gái của một tổng đốc rồi thì hẳn chàng sẽ cho nó một khoản hồi môn tươm tất mà chẳng cần con bé phải nhọc công làm lụng nữa. Cái đài phun nước ngoài quảng trường đã cạn khô nước. Một cú sét đánh trúng cái giá treo cổ, và ta chỉ ước chi sét đánh trúng tất cả bọn chúng ở đó. Ta đang mong chờ hồi âm của chàng, cũng như muốn biết ý kiến của chàng về việc ta lên kinh đô; vậy nên, xin Chúa giữ gìn chàng sống lâu hơn ta, hoặc sống bằng chừng ấy thời gian, vì ta chẳng đành lòng rời bỏ thế giới này khi vắng bóng chàng.
Vợ của chàng,
TERESA PANZA.
Những bức thư đều được hoan nghênh, cười sảng khoái, thưởng thức và tán thưởng nhiệt liệt; rồi như để đóng mộc kết lại sự việc, người đưa thư đã đến, mang theo bức thư mà Sancho gửi cho Don Quixote. Bức thư này cũng được đọc lên, và nó càng làm dấy lên một số nghi ngờ về sự khờ khạo của viên tổng đốc. Công nương lui vào trong để nghe viên sứ giả kể lại những cuộc phiêu lưu của cậu ở ngôi làng của Sancho, câu chuyện được cậu tường thuật đầu đuôi không sót một chi tiết nào. Cậu trao lại số hạt dẻ, cùng một miếng phô mai mà Teresa đã gửi tặng vì cho là vô cùng ngon và vượt trội hơn hẳn loại phô mai ở Tronchon. Công nương đón nhận với niềm vui sướng tột cùng, và chúng ta hãy để mặc nàng ở đó để chuyển sang miêu tả hồi kết của triều đại cai trị dưới tay đại nhân Sancho Panza, đóa hoa và tấm gương của tất cả các vị tổng đốc cai quản những hòn đảo.
