Trong lúc Sancho Panza và vợ là Teresa Cascajo đang có cuộc trò chuyện không đầu không cuối ấy, cô cháu gái và bà quản gia của Don Quixote cũng chẳng ngơi tay; bởi qua muôn vàn dấu hiệu, họ bắt đầu nhận ra rằng ông chú kiêm chủ nhân của mình đang định lừa họ chuồn đi lần thứ ba, để rồi lại dấn thân vào cái cõi hiệp sĩ giang hồ lầm đường lạc lối theo quan điểm của họ. Họ tìm đủ mọi cách trong khả năng để lay chuyển ông khỏi một kế hoạch tai hại nhường ấy; nhưng khác nào nước đổ lá môn, đàn gảy tai trâu. Mặc dầu vậy, giữa muôn vàn lời khuyên can khác, bà quản gia đã nói với ông rằng: "Thưa chủ nhân, nếu ngài không chịu ngồi yên một chỗ trong nhà, cứ hết lần này đến lần khác lang thang qua núi non thung lũng như một bóng ma vất vưởng để tìm kiếm cái gọi là phiêu lưu theo lời thiên hạ, nhưng với tôi thì chỉ là tai họa, thì tôi buộc lòng phải tâu lên Thiên Chúa cùng nhà vua bằng những lời khẩn khoản thiết tha để xin ngài rủ lòng cứu giúp."

Nghe vậy, Don Quixote đáp lời: "Ta nào biết Thiên Chúa sẽ đáp lại những lời than van của ngươi ra sao, hỡi bà quản gia, và bệ hạ cũng vậy; ta chỉ biết rằng nếu ta là vua, ta sẽ từ chối trả lời biết bao lá đơn vô bổ mà người ta dâng lên mỗi ngày; bởi một trong những nỗi phiền muộn lớn nhất của các vị vua là buộc phải lắng nghe tất cả và giải quyết tất cả, thế nên ta lấy làm tiếc nếu bất cứ chuyện gì của ta lại làm ngài phải bận lòng."

Nghe thế, bà quản gia liền nói: "Xin ngài cho biết, ở triều đình của bệ hạ chẳng lẽ không có các hiệp sĩ hay sao?"

"Có chứ," Don Quixote đáp, "và có rất nhiều là đằng khác; và lẽ ra phải như thế, để tôn vinh uy nghi của bậc vương giả, và làm tăng thêm vinh quang cho hoàng ân của nhà vua."

"Thế thì thưa ngài," bà bảo, "chẳng lẽ ngài không thể là một trong số những người mà chẳng cần bước chân đi đâu vẫn có thể phụng sự quốc vương và chúa tể ngay tại triều đình hay sao?"

"Hãy nhớ cho, bạn hiền ạ," Don Quixote nói, "không phải mọi hiệp sĩ đều có thể làm triều thần, cũng chẳng phải mọi triều thần đều có thể làm hiệp sĩ giang hồ, và họ cũng chẳng cần phải làm thế. Trên đời này phải có đủ mọi hạng người; và dù tất cả chúng ta đều là hiệp sĩ, nhưng giữa người này với người kia có sự khác biệt rất lớn; bởi các triều thần, mà chẳng cần bước khỏi phòng ngủ hay bậc cửa triều đình, vẫn có thể du ngoạn khắp thế giới chỉ bằng cách ngắm nhìn bản đồ mà chẳng tốn mảy may xu nào, lại chẳng phải chịu đựng nắng mưa, đói khát; còn chúng ta, những hiệp sĩ giang hồ thực thụ, phải đo khắp mặt đất bằng chính đôi chân của mình, phơi mình trước nắng, trước gió, trước bầu trời khắc nghiệt cả ngày lẫn đêm, đi bộ hay cưỡi ngựa; chúng ta không chỉ biết mặt kẻ thù qua tranh vẽ, mà bằng chính hình hài thật sự của chúng ta; và trong mọi hiểm nguy, ở mọi hoàn cảnh, chúng ta lao vào tấn công chúng mà không màng đến những điều luật trẻ con hay quy tắc đấu tay đôi, chẳng buồn bận tâm xem ai có ngọn giáo hay thanh gươm ngắn hơn, ai mang theo bùa hộ mệnh hay mưu kế bí mật nào bên mình, hay mặt trời sẽ phải chia góc ra sao, cùng những tiểu tiết vụn vặt khác vốn được tuân thủ nghiêm ngặt trong những cuộc tỉ thí một chọi một mà ngươi chẳng biết gì, còn ta thì rõ. Hơn thế nữa, ngươi phải biết rằng một hiệp sĩ giang hồ chân chính, dẫu có đối mặt với mười tên khổng lồ có đầu không những chạm mây mà còn đâm thủng mây, mỗi tên đi trên hai cái tháp cao ngất làm chân, tay dài như cột buồm tàu lớn, mỗi con mắt to bằng cối xay gió và sáng rực hơn cả lò thủy tinh, thì cũng tuyệt đối không được nao núng. Ngược lại, chàng phải xông lên tấn công chúng với phong thái hào hiệp và trái tim dũng cảm, và nếu có thể, hãy đánh bại và tiêu chuẩn chúng, dẫu cho chúng có mặc áo giáp làm bằng vỏ của một loài cá nào đó mà người ta đồn là còn cứng hơn kim cương, và tay thay vì gươm lại cầm những lưỡi đao thép Damascus sắc bén, hay những chiếc chùy nạm đinh cũng bằng thép như ta đã từng thấy không chỉ một lần. Tất cả những điều này ta nói cho ngươi nghe, hỡi bà quản gia, là để ngươi thấy được sự khác biệt giữa hạng hiệp sĩ này với hạng hiệp sĩ kia; và sẽ thật hay biết bao nếu không có vị vương giả nào lại không đánh giá cao hạng hiệp sĩ giang hồ thứ hai này, hay nói đúng hơn là thứ nhất ấy; bởi như chúng ta đã đọc trong sử sách, từng có những bậc anh hùng trong số họ đã cứu rỗi không chỉ một vương quốc, mà là rất nhiều vương quốc."

"Chà, thưa ngài," cô cháu gái bèn kêu lên, "xin ngài hãy nhớ rằng tất cả những điều ngài đang nói về các hiệp sĩ giang hồ chỉ là chuyện thần thoại và hư cấu; và sách sử của họ, nếu không bị đem đốt thì mỗi cuốn cũng xứng đáng bị tròng lên người một chiếc áo sambenito, hoặc dán một dấu hiệu nào đó để thiên hạ nhận ra đó là thứ đồi bại và làm hư hỏng thuần phong mỹ tục."

"Nhân danh Thượng đế đấng ban sự sống cho ta," Don Quixote nói, "nếu con không phải là cháu ruột thịt của ta, là con gái của chính chị ta, ta đã giáng cho con một trận đòn nên thân vì lời báng bổ vừa thốt ra để rồi cả thế giới này phải rúng động. Sao cơ! Lại có chuyện một ả tì thiếp trẻ ranh hầu như còn chẳng biết cách cầm nổi một tá ống cuộn chỉ ren mà dám cả gan uốn lưỡi chỉ trích sử sách của các hiệp sĩ giang hồ hay sao? Thưa ngài Amadis nếu nghe được chuyện này thì ngài sẽ nói sao nhỉ? Tuy nhiên, chắc chắn ngài sẽ tha thứ cho con, bởi ngài là vị hiệp sĩ nhún nhường và lịch thiệp nhất thời đại ấy, hơn nữa lại là một bậc đại ân nhân bảo vệ các trinh nữ; nhưng ngoài kia có những kẻ nếu nghe được lời con thì con sẽ chẳng thể có kết cục tốt đẹp đâu; bởi không phải ai cũng lịch sự hay nhã nhặn; có những kẻ vô lại bản tính cục cằn; cũng chẳng phải ai tự nhận là quý tộc thì đều đích thực là quý tộc ở mọi phương diện; có kẻ là vàng, kẻ là đồng thau, ai trông bề ngoài cũng giống quý tộc cả nhưng chẳng phải ai cũng chịu được hòn đá thử vàng của sự thật. Có những kẻ xuất thân hèn kém nhưng cố rướn cổ cho đến đứt hơi để được coi là quý tộc, và có những vị đại quý tộc mà thoạt nhìn, người ta tưởng chừng như họ đang khao khát được làm dân thường; hạng người trước tự nâng mình lên nhờ tham vọng hoặc đức hạnh, hạng người sau tự hạ thấp mình qua sự hèn nhát hoặc thói hư tật xấu; và người ta cần phải có kinh nghiệm lẫn sự sáng suốt để phân biệt hai hạng quý tộc có tên gọi giống hệt nhau nhưng hành vi lại khác biệt một trời một vực ấy."

"Lạy Chúa tôi!" cô cháu gái nói, "ông chú đây mà lại biết nhiều điều đến thế—đủ sức, nếu cần, để leo lên bục giảng đạo ngoài đường phố—vậy mà lại vướng vào một sự mê muội lớn lao và một nỗi lầm lẫn rành rành đến mức cứ muốn tỏ ra cường tráng khi đã già nua, khỏe mạnh khi mình đầy bệnh tật, đủ sức uốn thẳng những gì cong queo trong khi chính bản thân ông đã còng cỏi vì tuổi tác, và trên hết, lại muốn làm một caballero trong khi mình chẳng phải là thế! Bởi dù tầng lớp quý tộc có là vậy, thì người nghèo hoàn toàn không phải thế!"

"Những gì cháu nói có rất nhiều điều đúng đắn, cháu gái ạ," Don Quixote đáp, "và ta hoàn toàn có thể kể cho cháu nghe đôi điều về dòng dõi gốc tích khiến cháu phải kinh ngạc; nhưng để không trộn lẫn chuyện trần thế và chuyện thần thánh, ta xin kiềm chế. Này các con thân mến, mọi dòng họ trên đời này (hãy chú ý lắng nghe ta nói đây) đều có thể quy về bốn loại sau: những dòng họ có khởi đầu hèn mỉm, rồi cứ thế lan tỏa và mở rộng cho đến khi đạt tới sự vĩ đại tột bậc; những dòng họ có khởi đầu vĩ đại và duy trì được nó, nay vẫn tiếp tục gìn giữ và nâng cao cội nguồn cao quý của mình; những dòng họ, ngược lại, từ một khởi đầu huy hoàng nhưng lại kết thúc lụi tàn như hình chóp nhọn, đã thu hẹp và mai một dần sự vĩ đại ban đầu cho đến khi về không, giống như chóp của một kim tự tháp, nếu so với nền móng của nó thì chẳng là gì cả; và cuối cùng là những dòng họ—chiếm số lượng đông đảo nhất—không có khởi đầu hiển hách cũng chẳng có chặng giữa nổi bật, nên sẽ đi đến hồi kết vô danh, chẳng khác gì một dòng dõi bình dân thông thường. Về loại thứ nhất, những kẻ có xuất thân khiêm nhường nhưng vươn lên tầm vóc vĩ đại vẫn duy trì cho đến nay, nhà Ottoman có thể xem là một ví dụ tiêu biểu; từ một kẻ chăn cừu thấp cổ bé họng là người sáng lập, triều đại ấy đã vươn lên đỉnh cao như chúng ta thấy ngày nay. Để lấy ví dụ cho loại dòng họ thứ hai, những kẻ khởi đầu trong sự vĩ đại và nay vẫn duy trì nó mà không hề bồi đắp thêm, ta có thể kể đến rất nhiều vị vương tử đã thừa kế tước vị, và tự giữ gìn cơ nghiệp thừa kế của mình mà không làm cho nó tăng lên hay suy giảm, cứ bình yên sống trong biên giới lãnh thổ của họ. Về những kẻ khởi đầu huy hoàng nhưng kết thúc bằng một chấm nhỏ, có tới hàng ngàn ví dụ, bởi toàn bộ các Pharaon và Ptolemy ở Ai Cập, các vị César ở thành Rome, cùng cả bầy đàn (nếu ta có thể dùng từ ấy cho họ) vô số các vị vương hầu, quân vương, chúa đất, người Media, Assyria, Ba Tư, Hy Lạp, và cả những kẻ dã man, tất cả những dòng họ và vương triều ấy đều đã kết thúc bằng một dấu chấm hết và chẳng đi đến đâu, cả bản thân họ lẫn những người khai sinh ra họ, vì hiện nay sẽ chẳng thể tìm nổi dù chỉ một hậu duệ, và giả sử có tìm thấy, thì kẻ đó cũng đang sống trong cảnh bần hàn thấp hém. Về các dòng dõi bình dân, ta chẳng có gì để nói, ngoại trừ việc họ chỉ góp phần làm đông đúc thêm số lượng những kẻ đang sống, chẳng có chút phẩm chất xuất chúng nào để mang lại cho họ danh tiếng hay lời ca ngợi nào ngoài điều đó. Qua tất cả những gì ta đã giãi bày, ta muốn các con, những đứa ngốc nghếch tội nghiệp của ta, phải hiểu rằng có một sự hỗn loạn lớn lao biết bao giữa các dòng họ, và rằng chỉ những ai chứng tỏ được bản thân qua đức hạnh, sự giàu có và lòng hào hiệp của người nắm giữ thì mới được nhìn nhận là lớn lao và hiển hách. Ta đã nhắc đến đức hạnh, sự giàu có và lòng hào hiệp, bởi một kẻ giàu sang mà mang tâm địa đồi bại thì sẽ là một tấm gương tồi tệ về thói hư tật xấu, còn một kẻ lắm tiền mà keo kiệt thì chẳng khác nào một tên ăn mày bủn xỉn; vì chủ nhân của sự giàu có không tìm thấy hạnh phúc nhờ việc sở hữu nó, mà là nhờ biết cách tiêu xài nó, và không phải tiêu xài theo ý thích, mà là biết tiêu xài đúng chỗ. Vị quý tộc nghèo khó chẳng có cách nào chứng tỏ mình là người cao quý ngoài đức hạnh, qua sự nhã nhặn, giáo dục tốt, lịch thiệp, phong thái dịu dàng và lòng nhân hậu, không kiêu căng, ngạo mạn hay hay chê bai phán xét, nhưng trên hết là phải biết ơn bố thí; bởi chỉ với hai đồng maravedis được trao đi với tấm lòng hoan hỉ dành cho người nghèo, chàng sẽ chứng tỏ mình hào phóng chẳng kém gì kẻ phân phát tiền cứu trợ giữa tiếng chuông trống rộn ràng, và chẳng ai trông thấy chàng được phú cho những đức hạnh mà ta vừa kể, dù chẳng quen biết gì, lại có thể thất vọng hay không nhận ra và xếp chàng vào hàng danh gia vọng tộc; và sẽ là điều kỳ lạ nếu sự việc không diễn ra như thế; ca ngợi từ xưa đến nay vẫn luôn là phần thưởng xứng đáng cho đức hạnh, và những ai có đức hạnh thì không tài nào tránh khỏi việc nhận được những lời tán dương. Hỡi các con gái của ta, có hai con đường dẫn con người ta đến sự giàu sang và danh vọng; một là con đường văn chương, hai là con đường binh nghiệp. Bản chất ta nghiêng về binh nghiệp nhiều hơn văn chương, và nếu xét theo xu hướng ấy, ta sinh ra dưới sự chiếu mệnh của sao Hỏa. Do đó, ta ít nhiều bị thúc đẩy phải bước đi trên con đường ấy, và ta buộc phải dấn bước dẫu cho cả thế giới này chống lại, và các con có cố gắng đến mấy cũng chỉ là công dã tràng khi muốn ngăn cản những gì trời định, số mệnh an bài, lý trí đòi hỏi, và trên hết là điều mà chính lòng ta hằng hướng về; bởi khi đã thấu hiểu vô vàn gian lao vốn song hành cùng nghề hiệp sĩ giang hồ, ta đồng thời cũng biết rõ những phúc lộc vô biên gặt hái được từ đó; ta biết con đường đức hạnh thì hẹp vô cùng, còn đường lối của thói hư tật xấu thì rộng rãi thênh thang; ta biết điểm đến và đích chót của chúng khác nhau ra sao, khi con đường rộng thênh thang nhưng dễ dãi của tội lỗi sẽ dẫn đến cái chết, còn con đường hẹp hòi đầy gian khổ của đức hạnh sẽ dẫn đến sự sống, không phải sự sống phù du tạm bợ mà là sự sống vĩnh hằng chẳng bao giờ dứt; ta biết rằng, như thi hào xứ Castilla vĩ đại của chúng ta từng ca ngợi:—

Chính qua những nẻo đường ghềnh thác hiểm nguy

Họ mới bước lên đỉnh cao trường sinh bất tử

Nơi những kẻ rụt rè cúi đầu bên dưới chẳng thể với tới.

“Khổ thân tôi chưa!” cô cháu gái kêu lên, “ông chủ của tôi hóa ra lại là một nhà thơ nữa cơ đấy! Ngài biết tuốt và làm được mọi thứ; tôi dám cá nếu ngài hứng chí đi làm thợ xây, ngài cũng sẽ dựng được một ngôi nhà dễ như đan lồng chim ấy chứ.”

“Ta nói cho cháu hay, cháu gái ạ,” Don Quixote đáp, “nếu những tư tưởng hiệp sĩ này không chiếm trọn tâm trí ta, thì chẳng có việc gì trên đời mà ta không làm nổi, cũng chẳng có món đồ thủ công tinh xảo nào mà đôi tay này không thể chế tác, đặc biệt là lồng chim và tăm xỉa răng.”

Đúng lúc ấy, có tiếng gõ cửa vang lên, và khi họ hỏi ai ở ngoài, Sancho Panza liền đáp rằng đó là lão. Ngừa vừa nghe tiếng biết là ai, bà quản gia liền ba chân bốn cẳng chạy trốn đi vì không muốn nhìn thấy mặt; bà căm ghét lão đến nhường ấy. Cô cháu gái ra mở cửa, và chủ nhân của lão là Don Quixote bước ra đón tiếp với hai tay rộng mở, rồi cả hai người cùng lui vào phòng, đóng kín cửa lại và tiếp tục có một cuộc trò chuyện chẳng kém phần sôi nổi so với lần trước.