Nghe những lời trên của Don Quixote, ai mà không coi ông là một người có trí phán đoán tuyệt vời và lòng dạ ngay thẳng hơn người? Nhưng như đã thường thấy trong suốt tác phẩm vĩ đại này, ông chỉ nói những điều vô lý khi chạm đến chuyện hiệp sĩ giang hồ, còn trong mọi chủ đề khác, ông lại tỏ ra là một người có tư duy sáng suốt và minh bạch. Vì thế, cứ chốc chốc hành động của ông lại phản bác trí tuệ, và trí tuệ lại phản bác hành động của ông. Thế nhưng, với tập lời khuyên thứ hai dành cho Sancho này, ông lại cho thấy một khiếu hài hước sống động, đồng thời phô bày rõ nét cả sự khôn ngoan lẫn sự ngớ ngẩn của mình.

Sancho lắng nghe với sự chú tâm cao độ, cố gắng khắc ghi những lời khuyên ấy vào tâm trí như một người muốn tuân theo chúng để nhờ đó đưa triều đại hứa hẹn của mình đến một cái kết tốt đẹp. Don Quixote tiếp tục nói:

“Về cách thức ngươi nên quản lý bản thân và gia thất, hỡi Sancho, điều răn đầu tiên ta dành cho ngươi là phải giữ gìn sạch sẽ, cắt móng tay, không để chúng mọc dài như một số kẻ do vô minh mà tưởng rằng móng tay dài là một điểm trang cho đôi bàn tay—cứ như thể những thứ thừa thãi mà chúng lười cắt ấy là móng tay chứ không phải vuốt của một con chim cắt bắt thằn lằn—đó là một thói quen dơ bẩn và trái tự nhiên.

“Đừng ăn mặc xộc xệch, lôi thôi, hỡi Sancho; bởi vì trang phục bừa bãi là dấu hiệu của một tâm hồn bất ổn, trừ phi sự cẩu thả và xuề xòa ấy được coi là một mưu mẹo, như người ta thường nghĩ về Julius Caesar.

“Hãy cẩn thận tìm hiểu xem chức vụ của ngươi trị giá bao nhiêu; và nếu nó cho phép ngươi cấp đồng phục cho gia nhân, hãy chọn loại lịch sự, bền bỉ thay vì loại diêm dúa, sặc sỡ, rồi chia đều chúng cho gia nhân và người nghèo. Nghĩa là, nếu ngươi có thể may áo cho sáu người hầu, hãy may cho ba người hầu và ba người nghèo, như vậy ngươi sẽ vừa có người hầu trên thiên đường vừa có người hầu dưới trần gian; những kẻ kiêu căng tự phụ không bao giờ nghĩ đến cách cấp đồng phục mới mẻ này.

“Đừng ăn tỏi hay hành, kẻo người ta ngửi thấy mùi mà phát hiện ra gốc gác thô lỗ của ngươi; hãy đi đứng khoan thai, nói năng từ tốn, nhưng đừng làm sao để ra vẻ như ngươi đang say sưa lắng nghe chính mình, vì mọi sự ra vẻ ta đây đều xấu.

“Hãy ăn trưa vừa phải và ăn tối còn đạm bạc hơn nữa; bởi vì sức khỏe của toàn bộ cơ thể được tôi luyện trong lò rèn của dạ dày.

“Hãy tiết độ trong chuyện uống rượu, nhớ rằng rượu chè quá độ chẳng giữ được bí mật cũng chẳng giữ nổi lời hứa.

“Hãy cẩn thận, hỡi Sancho, đừng nhai bằng cả hai bên hàm, và đừng ợ hơi trước mặt người khác.”

“Ợ hơi!” Sancho thốt lên; “Tôi không hiểu từ đó nghĩa là gì.”

“Ợ hơi, hỡi Sancho,” Don Quixote đáp, “có nghĩa là ợ, và đó là một trong những từ thô tục nhất trong tiếng Tây Ban Nha, dù nó rất gợi hình. Vì thế những kẻ tao nhã đã phải cầu cứu tiếng Latinh, thay vì nói ‘ợ’ thì dùng từ ‘eruct’, thay vì ‘những cú ợ’ thì dùng ‘eructations’. Nếu một số người không hiểu những thuật ngữ này thì cũng chẳng sao, vì thói quen rồi sẽ đưa chúng vào sử dụng theo thời gian, để rồi ai cũng dễ dàng hiểu được. Đó là cách một ngôn ngữ được làm giàu; thói quen và công chúng có quyền năng tối thượng trong lĩnh vực ấy.”

“Thật tình, thưa ngài,” Sancho nói, “một trong những lời khuyên và điều răn tôi ghi tạc trong lòng sẽ là thế này: không được ợ, vì tôi cứ làm thế suốt.”

“Phải nói là eruct, hỡi Sancho, chứ không phải ợ,” Don Quixote sửa lại.

“Từ nay tôi sẽ nói là eruct, và tôi xin thề không bao giờ quên,” Sancho đáp.

“Hơn nữa, hỡi Sancho,” Don Quixote tiếp lời, “ngươi không được lồng quá nhiều tục ngữ vào lời ăn tiếng nói của mình như thế; bởi vì dẫu tục ngữ là những châm ngôn ngắn gọn, ngươi lại cứ lôi chúng vào một cách sượng sùng, khiến chúng mang màu sắc vô nghĩa nhiều hơn là châm ngôn.”

“Chỉ có Chúa mới chữa được tật đó thôi,” Sancho nói; “vì trong bụng tôi chứa nhiều tục ngữ hơn cả một cuốn sách, và khi tôi nói, chúng ùn ùn kéo đến cửa miệng đến mức đánh nhau để được chui ra ngoài; đó là lý do lưỡi tôi cứ phun ra những câu đầu tiên vớ được, dù chúng chẳng ăn nhập gì vào hoàn cảnh. Nhưng từ nay tôi sẽ cẩn trọng dùng những câu phù hợp với phẩm giá chức vụ của mình; vì ‘nhà có của ăn của để, việc dọn cơm chẳng mấy chốc,’ và ‘kẻ buộc dây thì không cãi vã,’ và ‘người rung chuông có chỗ ngồi an toàn,’ cùng với ‘cho đi và giữ lại đều cần có cái đầu.’”

“Đúng thế, hỡi Sancho!” Don Quixote kêu lên; “cứ nhồi nhét, xâu chuỗi, xỏ xiên tục ngữ vào đi; chẳng ai cấm ngươi cả! ‘Mẹ đánh tôi, tôi cứ thói nào tật ấy.’ Ta đang bảo ngươi tránh xa tục ngữ, thế mà chỉ một lát sau ngươi đã tuôn ra cả một tràng dài, dính líu đến chuyện chúng ta đang bàn chẳng khác nào ‘chuyện núi non Ubeda.’ Hãy nhớ lấy, hỡi Sancho, ta không nói rằng một câu tục ngữ được đưa vào đúng chỗ là điều đáng trách; nhưng việc chất đống và xâu chuỗi tục ngữ một cách bừa bãi sẽ khiến cuộc trò chuyện trở nên nhàm chán và tầm thường.”

“Khi ngươi cưỡi ngựa, đừng có ngồi ngả ngớn ngả ngốn trên yên, cũng đừng duỗi thẳng cẳng hay chĩa chân ra hai bên sườn ngựa, hoặc ngồi lỏng lẻo đến mức người ta tưởng ngươi đang ngồi trên con Dapple; bởi vì tư thế trên lưng ngựa có thể biến người này thành quý tộc và kẻ khác thành tên chăn ngựa.”

“Hãy tiết độ trong giấc ngủ; vì kẻ không dậy sớm thì không hưởng được trọn vẹn ngày mới. Và hãy nhớ rằng, hỡi Sancho, sự siêng năng là mẹ của may mắn, còn sự lười biếng, trái lại, chưa bao giờ chạm tới được mục tiêu của một hoài bão chân chính.”

“Lời khuyên cuối cùng ta muốn dành cho ngươi lúc này, dẫu nó không giúp ích gì cho thể xác, nhưng ta muốn ngươi hãy ghi nhớ thật kỹ, vì ta tin nó sẽ hữu ích cho ngươi chẳng kém gì những điều ta vừa trao đổi. Đó là: đừng bao giờ tham gia vào những cuộc tranh cãi về dòng họ, ít nhất là theo kiểu so sánh dòng họ này với dòng họ khác; bởi vì tất yếu một trong hai bên sẽ tốt hơn bên kia, và ngươi sẽ bị că ghét bởi kẻ bị chê bai, đồng thời chẳng nhận được gì từ kẻ được ca tụng.”

“Trang phục của ngươi phải là quần tất dài, áo chẽn dài, và áo choàng dài hơn một chút; tuyệt đối không mặc quần rộng thùng thình, vì chúng chẳng phù hợp với quý tộc hay quan chức.”

“Tạm thời, hỡi Sancho, đó là tất cả những gì ta nghĩ ra để khuyên ngươi. Khi thời gian trôi qua và các tình huống phát sinh, những chỉ dẫn của ta sẽ tiếp tục theo sau, nếu ngươi chú ý cho ta biết tình hình của mình ra sao.”

“Thưa ngài,” Sancho nói, “tôi thừa hiểu rằng tất cả những điều ngài vừa ban ơn đều hay ho, thánh thiện và hữu ích; nhưng chúng có ích gì khi tôi chẳng nhớ nổi một điều nào cơ chứ? Quả thực, chuyện không để móng tay mọc dài và chuyện đi cưới vợ nếu có cơ hội thì sẽ không trôi tuột khỏi đầu tôi đâu; nhưng toàn bộ mớ hỗn độn, lùng bùng và nhảm nhí kia—tôi chẳng tài nào nhớ nổi, giống như mây của năm ngoái vậy; thế nên ngài phải viết ra giấy cho tôi. Dù tôi không biết đọc biết viết, tôi sẽ đưa nó cho cha xứ để ngài ấy nhồi nhét vào đầu và nhắc nhở tôi bất cứ khi nào cần thiết.”

“Ôi, thân phận tội lỗi của ta!” Don Quixote thốt lên, “thật là chướng mắt làm sao khi các vị quan chức lại không biết chữ; vì ta nói cho ngươi biết, hỡi Sancho, khi một người không biết đọc, hoặc thuận tay trái, thì điều đó chứng minh một trong hai chuyện: hoặc kẻ ấy là con của những bậc sinh thành quá đỗi tầm thường và thấp kém, hoặc chính bản thân kẻ ấy quá mức cứng đầu, hư hỏng đến nỗi không một bầu bạn tốt hay lời dạy dỗ nào có thể lay chuyển nổi. Đó là một khiếm khuyết lớn mà ngươi đang mang vác, thế nên bằng mọi giá ta muốn ngươi phải học cách ký tên mình.”

“Tôi ký tên rành lắm chứ,” Sancho đáp, “vì hồi còn làm quản lý hội tương tế ở làng, tôi đã học cách vẽ vài chữ cái giống như ký hiệu trên các kiện hàng mà người ta bảo đó là tên tôi. Hơn nữa, tôi có thể vờ như tay phải bị thương để nhờ người khác ký thay, vì ‘chẳng có cái chết nào là không có thuốc chữa.’ Và vì tôi sẽ nắm quyền cao chức trọng trong tay, tôi muốn làm gì mà chẳng được. Hơn thế nữa, ‘kẻ có cha làm thẩm phán—,’ mà tôi lại sắp làm thống đốc, còn cao hơn cả thẩm phán ấy chứ. Cứ chờ mà xem! Cứ để họ xem thường và mắng chửi tôi; ‘họ đi tìm len rồi sẽ về trong cảnh cạo trọc đầu;’ ‘nhà ai được Chúa thương thì Ngài tự khắc biết;’ ‘những lời ngớ ngẩn của kẻ giàu trên thế gian này đều được coi là châm ngôn.’ Và vì tôi sẽ giàu có khi làm thống đốc, lại thêm tính phóng khoáng mà tôi hằng ấp ủ, chẳng ai nhìn thấy lỗi lầm nào ở tôi đâu. ‘Hãy tự biến mình thành mật ong rồi ruồi sẽ bu lấy;’ ‘ngươi có bao nhiêu tiền thì đáng giá bấy nhiêu,’ như bà nội tôi vẫn thường nói; và ‘ngươi chẳng thể trả thù được một kẻ có thế lực đâu.’”

“Ôi, trời tru đất diệt ngươi đi, hỡi Sancho!” Don Quixote lúc này đành thốt lên, “sáu mươi ngàn con quỷ hãy bắt đi đời nhà ngươi và mớ tục ngữ của ngươi! Suốt một tiếng đồng hồ nay ngươi cứ xâu chuỗi chúng lại và tra tấn ta bằng từng câu một. Ta dám cá rằng chính những câu tục ngữ ấy sẽ đưa ngươi lên giá treo cổ một ngày không xa; thần dân của ngươi sẽ truất quyền cai trị, hoặc sẽ có bạo loạn nổi lên trong lãnh địa. Nói cho ta nghe, đồ ngốc kia, ngươi vơ vét chúng ở đâu vậy? Đồ đần độn kia, ngươi áp dụng chúng kiểu gì thế? Để thốt ra được một câu và dùng nó cho đúng chỗ, ta đã phải đổ mồ hôi sôi nước mắt như thể đang cuốc đất ấy.”

“Lạy Chúa, thưa ngài của tôi,” Sancho nói, “ngài đang làm rùm beng lên vì một chuyện cỏn con. Quỷ tha ma bắt nào lại đi bực bội chuyện tôi dùng đồ của chính mình cơ chứ? Tôi chẳng có tài sản gì khác, chẳng có vốn liếng nào ngoài tục ngữ và vô số tục ngữ; và đây, vừa lúc nãy thôi có ba câu nhảy ngay vào đầu tôi, đúng là khớp như giầy đúc, ngon lành như lê trong giỏ; nhưng tôi sẽ không thốt ra đâu, vì ‘sự im lặng khôn ngoan được gọi là Sancho.’”

“Hỡi Sancho, ngươi chẳng khôn ngoan tẹo nào,” Don Quixote đáp; “vì ngươi không những chẳng có sự im lặng khôn ngoan, mà lại còn là một kẻ lắm điều nhảm nhí và ương bướng. Dù sao đi nữa, ta vẫn muốn biết ba câu tục ngữ vừa nhảy vào đầu ngươi lúc nãy là gì, vì ta đang ngẫm nghĩ trong đầu—một câu rất hay—nhưng chẳng nhớ ra nổi câu nào.”

“Còn câu nào hay hơn những câu này cơ chứ,” Sancho nói, “như câu ‘đừng bao giờ thò ngón tay cái vào giữa hai hàm răng hàm;’ rồi câu ‘đối với chuyện “cút khỏi nhà tao” và “mày muốn gì ở vợ tao” thì chẳng có câu trả lời nào cả;’ và câu ‘dù vò nước đập vào hòn đá, hay hòn đá đập vào vò nước, thì kẻ thiệt hại vẫn là vò nước;’ tất cả đều khớp với nhau như tạc đấy chứ? Bởi vì chẳng ai nên gây sự với vị thống đốc hay kẻ có quyền lực trên mình, vì hắn sẽ là kẻ chuốc lấy phần thua thiệt, giống như kẻ thò ngón tay vào giữa hai chiếc răng hàm vậy—dù không phải răng hàm thì cũng chẳng sao, miễn là răng; và đối với những gì vị thống đốc nói thì chẳng có gì để cãi lại, giống như câu ‘cút khỏi nhà tao’ và ‘mày muốn gì ở vợ tao’ vậy. Còn cái câu về hòn đá và vò nước thì dù mù cũng nhìn thấy rõ. Thế nên kẻ ‘nhìn thấy hạt bụi trong mắt người khác thì cũng cần phải nhìn thấy cả cái xà gỗ trong mắt mình,’ kẻo người ta lại nhằn rằng ‘con ma chết trôi lại đi chê kẻ bị cắt cổ;’ và ngài thừa biết rằng ‘kẻ ngốc trong nhà mình còn tỏ tường hơn người khôn trong nhà kẻ khác.’”

“Không đâu, hỡi Sancho,” Don Quixote phản bác, “kẻ ngốc chẳng biết quái gì sất, dù là trong nhà mình hay nhà kẻ khác, bởi vì chẳng có công trình khôn ngoan nào lại có thể đứng vững trên một cái nền móng ngu ngốc. Nhưng thôi, chúng ta đừng bàn về chuyện đó nữa, hỡi Sancho. Nếu ngươi cai trị tồi tệ, lỗi là ở ngươi còn sự hổ thẹn thuộc về ta; nhưng ta tự an ủi rằng mình đã làm tròn bổn phận khi khuyên nhủ ngươi hết lòng và khôn ngoan nhất có thể. Nhờ vậy ta đã rũ bỏ được trách nhiệm và lời hứa của mình. Nguyện xin Chúa dẫn dắt ngươi, cai quản ngươi trong cương vị thống đốc, và giải cứu ta khỏi mối hoang mang rằng ngươi sẽ làm lật tung cả hòn đảo lên—một việc mà ta hoàn toàn có thể ngăn chặn dễ dàng nếu chịu vạch trần với công tước bản chất thật của ngươi, và nói cho ông ta biết rằng cái thân hình béo múp míp ấy chẳng qua chỉ là một cái túi đầy ắp tục ngữ và sự xấc láo.”

“Thưa ngài,” Sancho nói, “nếu ngài thấy tôi không hợp với chức vụ thống đốc này, tôi xin từ bỏ ngay tức khắc; vì một chút mụn đen ở móng tay linh hồn tôi còn quý giá hơn toàn bộ thân xác này; và tôi hoàn toàn có thể sống yên ổn trong thân phận Sancho bần hàn với bánh mì và hành tây, còn hơn làm thống đốc mà ăn gà gô với gà trống hoạn. Hơn nữa, khi chìm vào giấc ngủ, chúng ta đều bình đẳng như nhau, dù sang hay hèn, giàu hay nghèo. Nhưng nếu ngài suy xét kỹ, ngài sẽ thấy chính ngài là người đã đẩy tôi vào con đường cai trị này; vì tôi mù tịt về việc cai quản đảo chả khác nào một con diều hâu. Và nếu có lý do để tin rằng vì làm thống đốc mà quỷ dữ sẽ bắt đi mất, tôi thà làm một lão Sancho được lên thiên đường còn hơn làm thống đốc phải xuống địa ngục.”

“Lạy Chúa, hỡi Sancho,” Don Quixote nói, “chỉ vì những lời vừa rồi của ngươi thôi, ta cho rằng ngươi xứng đáng làm thống đốc của một ngàn hòn đảo. Ngươi có bản năng tự nhiên rất tốt, thiếu nó thì mọi tri thức đều vô nghĩa. Hãy phó thác bản thân cho Chúa, và cố gắng đừng chệch hướng khỏi mục tiêu tối thượng; ý ta là, hãy luôn coi việc làm điều đúng đắn trong mọi vấn đề trước mắt làm kim chỉ nam và mục đích kiên định của mình, bởi vì thiên đường luôn phù trợ cho những thiện ý. Và giờ thì chúng ta hãy đi ăn trưa thôi, vì ta nghĩ đức ông và phu nhân đang chờ chúng ta đấy.”