Các kỵ sĩ xuống ngựa, cùng với những người đi bộ, chẳng chần chừ lấy một giây, xốc nách khiêng bổng Sancho và Don Quixote bước thẳng vào khoảng sân. Xung quanh sân, gần một trăm ngọn đuốc cắm trên các giá sắt đang rực cháy, bên cạnh hơn năm trăm ngọn đèn lấp lánh dọc theo các hành lang; thế nên dẫu màn đêm có hơi sẫm tối, người ta vẫn chẳng hề thấy thiếu chút ánh sáng ban ngày nào. Giữa sân dựng lên một đài quan tài, cao hơn mặt đất chừng hai thước và được che phủ hoàn toàn bởi một tấm màn nhung đen khổng lồ. Trên các bậc thềm bao quanh đài, những ngọn nến sáp ong trắng đang cháy trong hơn một trăm chân đèn bằng bạc. Nằm trên đài quan tài là thi thể của một thiếu nữ kiều diễm đến mức vẻ đẹp của nàng khiến cho cái chết cũng hóa thành xinh đẹp. Nàng nằm gối đầu lên một chiếc gối bằng lụa thêu kim tuyến, đầu đội vòng hoa kết bằng đủ loại thơm ngát, hai tay đan chéo trước ngực, và giữa hai bàn tay cầm một nhành chà là vàng biểu trưng cho chiến thắng. Ở một góc sân, người ta dựng một sân khấu nhỏ; bên trên đặt hai chiếc ghế bành có hai nhân vật ngồi đó, thoạt nhìn với vương niệm trên đầu và vương trượng trong tay, họ ra dáng những vị vua—chẳng biết là vua thật hay vua giả. Ngay cạnh sân khấu ấy, nơi có các bậc thang dẫn lên, là hai chiếc ghế khác mà những kẻ khiêng tù nhân đã đặt Don Quixote và Sancho ngồi xuống. Tất cả diễn ra trong im lặng tuyệt đối, những cử chỉ ra hiệu cho họ hiểu rằng bản thân cũng phải giữ im lặng; dẫu cho chẳng cần ra hiệu thì họ cũng câm như hến, bởi sự kinh ngạc trước mọi thứ đang bày ra trước mắt đã khiến họ cứng cả lưỡi.
Và giờ đây, hai nhân vật quyền quý mà Don Quixote lập tức nhận ra chính là hai vị chủ nhân của mình—công tước và công nương—bước lên sân khấu dưới sự hộ tống của một đoàn tùy tùng đông đảo. Họ ngồi xuống hai chiếc ghế lộng lẫy đặt ngay sát cạnh hai vị vua nọ. Hỏi rằng có ai mà không kinh ngạc trước cảnh tượng này cơ chứ? Thế nhưng sự việc chưa dừng lại ở đó, bởi Don Quixote nhận ra thi thể bất động trên đài quan tài chính là nàng Altisidora xinh đẹp. Khi công tước và công nương bước lên sân khấu, Don Quixote và Sancho liền đứng dậy cúi chào thật sâu, và họ đáp lễ bằng cách khẽ gật đầu. Ngay lúc ấy, một viên chức bước tới gần Sancho, khoác lên người lão một chiếc áo choàng bằng vải thô màu đen được vẽ chi chít những ngọn lửa đỏ rực. Hắn cất chiếc mũ của lão đi và tròng lên đầu lão một chiếc mũ chóp nhọn hệt như loại mũ mà những kẻ đang chịu án của Tòa án Dị giáo vẫn phải đeo. Hắn thì thầm vào tai lão rằng chớ có hở môi, bằng không chúng sẽ nhét giẻ vào miệng hoặc tước đoạt mạng sống của lão. Sancho cúi xuống ngắm mình từ đầu đến chân và thấy bản thân rực cháy trong những ngọn lửa; nhưng vì chúng chẳng hề làm lão bỏng rát, lão chẳng mảy may bận tâm đến nửa xu. Lão tháo chiếc mũ chóp ra, thấy trên đó vẽ đầy hình ác quỷ, lão bèn đội lại lên đầu, tự lẩm bẩm: “Thôi thì cho đến lúc này, mấy ngọn lửa kia chẳng nướng ta mà lũ quỷ này cũng chẳng bắt ta đi.” Don Quixote cũng liếc nhìn lão, và dẫu nỗi sợ hãi đã lấn át cả tâm trí, ngài vẫn không kìm được nụ cười trước bộ dạng thảm hại của Sancho.
Và bấy giờ, từ bên dưới đài quan tài—dường như là thế—vang lên những tiếng sáo trầm bổng dịu dàng. Khúc nhạc trôi đi không bị ngắt quãng bởi tiếng người (bởi chính sự im lặng cũng đang nín thinh nơi đó), mang lại một cảm giác dịu ngọt và đê mê. Kế đó, ngay bên chiếc gối của cái xác thiếu nữ, bỗng xuất hiện một thiếu niên khôi ngô trong trang phục La Mã. Nương theo tiếng đàn hạc do chính mình thủ phu, chàng cất giọng ngọt ngào, trong trẻo hát hai khổ thơ sau:
Khi Altisidora xinh đẹp ngời ngời,
Kẻ từng làm trò cười cho mối tình băng giá,
Nay hồi sinh giữa chốn bồng lai ma quái này,
Nơi các thiếu phụ xiêm y tang tóc đến chung vui,
Và khi người hầu hạ quanh ta tề chỉnh thay,
Phu nhân khoác áo nỉ dày nhung lụa,
Ta sẽ cất cao tiếng hát ngợi ca nhan sắc cùng nỗi buồn,
Bằng ngòi bút tài hoa hơn tiếng đàn Thracian muôn phần.
Nhưng ta há chỉ làm phận sự ấy trong cõi đời này;
Hỡi Phu nhân, khi lưỡi ta lạnh ngắt trong cõi chết,
Xin hãy tin rằng, tiếng lòng ta vẫn dâng lên khúc ca tri ân.
Linh hồn ta, thoát khỏi chốn lao tù ngục thất,
Khi lướt nhẹ trên dòng sông Styx u sầu,
Vẫn sẽ mãi cất cao lời ca ngợi ngài,
Và khiến dòng nước lãng quên phải ngừng trôi.
Đến đây, một trong hai kẻ trông giống vua liền cất giọng vang lên: “Đủ rồi, đủ rồi, hỡi người ca sĩ thần thánh! Sẽ là một công việc vô tận nếu bây giờ cứ bắt chúng ta kể lể về cái chết và nét kiều diễm của nàng Altisidora vô song—nàng vốn chẳng hề chết như thế gian u muội vẫn tưởng, mà vẫn đang sống trong tiếng tăm vang dội cùng sự đày đọa mà Sancho Panza đang có mặt ở đây phải gánh chịu để đưa nàng trở về với ánh sáng bấy lâu đánh mất. Vậy ngươi, hỡi Rhadamanthus—kẻ đang cùng ta ngồi phán xử nơi hang ổ tối tăm của Dis—vì ngươi biết rõ mọi điều mà định mệnh thẳm sâu đã an bài về sự hồi sinh của thiếu nữ này, hãy loan báo và tuyên bố ngay đi, để niềm hạnh phúc chúng ta hằng mong chờ từ sự trở về của nàng không còn phải trì hoãn thêm nữa.”
Minos, vị thẩm phán đồng liêu của Rhadamanthus, vừa dứt lời thì Rhadamanthus liền đứng dậy cất tiếng:
“Này các viên chức của phủ đệ này, kẻ cao người thấp, người lớn kẻ bé, tất cả hãy mau chóng lại đây, giáng lên mặt Sancho hai mươi tư cái tát, bấu vào người lão mười hai cái và đâm sáu nhát bằng kim vào lưng cùng cánh tay; bởi vì sự hồi sinh của Altisidora hoàn toàn phụ thuộc vào nghi thức này.”
Vừa nghe thấy thế, Sancho liền phá vỡ sự im lặng, kêu lên oai oái: “Có thánh thần chứng giám, thà bắt ta đưa mặt cho vả cho bấu còn hơn bắt ta theo đạo Hồi! Quái quỷ thật! Việc sờ mó mặt mũi ta thì liên quan gì đến sự sống lại của thiếu nữ này chứ? ‘Bà già chuộng bánh mật’; chúng yểm bùa Dulcinea rồi quất roi vào lưng ta để giải yểm; Altisidora ốm đau chết lăn ra vì mệnh trời đưa đẩy, thế mà để cứu sống nàng ta, chúng lại bắt ta phải ăn hai mươi tư cái bạt tai, đâm thủng da thịt bằng kim, rồi cấu véo cho bầm tím cả tay chân ư? Muốn đùa cợt thì mang đi mà giỡn với ông anh vợ nhà các người; ‘ta đây là con chó già, mấy trò dụ dỗ ngọt ngào ấy không dọa được ta đâu.’”
“Ngươi sẽ phải chết,” Rhadamanthus dõng dạc nói; “hãy nhượng bộ đi, hỡi con mãnh thú; hãy cúi đầu xuống, hỡi Nimrod kiêu ngạo; hãy chịu đựng và im lặng, bởi chẳng có điều gì quá sức bị ép buộc ngươi cả; ngươi không việc gì phải thắc mắc về những khó khăn trong chuyện này; ngươi nhất định sẽ bị tát, sẽ phải nếm mùi kim châm và bị cấu véo cho đến khi phải tru tréo lên mới thôi. Nào, hỡi các viên chức, hãy tuân lệnh ta; bằng không, lấy danh dự của một người chính trực, các ngươi sẽ biết mình sinh ra để làm gì.”
Nghe vậy, chừng sáu mươi vị nữ quan bước ra từ giữa sân, tiến đến trong một đoàn rước nối đuôi nhau. Bốn người trong số họ đeo kính, tất cả đều giơ cao tay phải, chìa bốn ngón tay ra để cánh tay trông có vẻ dài hơn theo đúng mốt thời bấy giờ. Vừa thoáng thấy bóng dáng họ, Sancho liền rống lên như một con bò mộng: “Ta có thể để mặc thiên hạ muốn làm gì thì làm; nhưng bảo để mấy bà nữ quan này sờ vào người—thì đừng có hòng! Cứ cào rách mặt ta như cách mà chủ ta từng bị đối xử ngay tại lâu đài này đi; cứ dùng dao găm mài sắc đâm xuyên qua người ta; cứ dùng kìm nung đỏ cấu vào bắp tay ta đi; ta sẽ nhẫn nhục chịu đựng tất cả để phục vụ những bậc quý nhân này; nhưng ta quyết không để cho lũ nữ quan đụng vào người, dẫu cho quỷ sứ có bắt hồn ta đi chăng nữa!”
Đến lúc này, Don Quixote cũng phá vỡ sự im lặng, bảo Sancho rằng: “Hãy kiên nhẫn đi con, hãy làm vừa lòng các bậc quý nhân này, và gửi lời cảm ơn ngập tràn đến trời cao vì Người đã ban phước cho thân thể con thứ đức hạnh ấy, để qua những nỗi thống khổ, con có thể giải yểm cho người bị yểm bùa và hồi sinh kẻ đã chết.”
Lũ nữ quan lúc này đã áp sát Sancho. Vốn đã trở nên ôn hòa và lý trí hơn, lão chỉnh đốn lại tư thế ngồi trên ghế, chìa bộ mặt và chòm râu ra trước mặt mụ nữ quan đầu tiên. Mụ giáng cho lão một cái bạt tai giòn giã rồi cúi đầu chào thật thấp.
“Bớt lịch sự lại và bớt trát phấn đi, thưa mụ nữ quan,” Sancho càu nhàu; “có Chúa chứng giám, tay mụ nồng nặc mùi giấm chua.”
Lần lượt, tất cả các mụ nữ quan đều tát lão và một vài kẻ khác trong phủ thì cấu véo lão. Thế nhưng điều khiến lão không tài nào chịu đựng nổi chính là những mũi kim đâm nhói thịt da; thế là, dường như đã cạn sạch kiên nhẫn, lão vùng phắt dậy khỏi ghế, vớ lấy một ngọn đuốc đang cháy sáng bên cạnh rồi lao vào đám nữ quan cùng toàn bộ bọn hành hạ mình, miệng thét lớn: “Biến đi, lũ sứ giả của địa ngục; ta đây không phải làm bằng đồng thau mà không biết đau trước những cực hình quái đản thế này.”
Ngay khoảnh khắc ấy, Altisidora—có lẽ đã quá mỏi mệt vì nằm ngửa suốt bấy lâu—liền trở mình nằm nghiêng. Chứng kiến cảnh tượng đó, những kẻ đứng xem đồng thanh kêu lên gần như cùng một lúc: “Altisidora sống rồi! Altisidora đang sống!”
Rhadamanthus liền ra lệnh cho Sancho dẹp bỏ cơn thịnh nộ, bởi mục đích họ đề ra đã đạt được. Khi Don Quixote thấy Altisidora chuyển động, ngài quỳ sụp xuống trước mặt Sancho và nói: “Đây chính là lúc, hỡi khúc ruột của ta, không phải để gọi con là người hầu, mà là để con tự quất cho mình những đòn roi mà con có trách nhiệm phải chịu nhằm giải yểm cho Dulcinea. Ta nhắc lại, đây chính là lúc sự đức hạnh trong con đã chín muồi, mang đầy đủ quyền năng để tạo ra điều tốt lành mà người ta trông đợi nơi con.”
Đáp lại lời ngài, Sancho càu nhàu: “Tôi thấy đây là trò chồng chất trò lừa bịp chứ chẳng phải mật ngọt dính bánh rán gì sất! Thật là hay ho khi bây giờ lại lòi ra thêm chuyện ăn roi vọt, nối tiếp sau những màn cấu véo, bạt tai và kim châm thủng thịt! Chi bằng ngài cứ kiếm một hòn đá lớn buộc vào cổ tôi rồi ném thẳng xuống giếng cho rồi; tôi cũng chẳng bận tâm lắm đâu, nếu cứ phải mãi làm con cừu tế thần cho đám cưới để chữa bệnh cho thiên hạ thế này. Hãy để tôi yên; bằng không, thưa Chúa, tôi sẽ vứt hết tất cả ra cho chó gặm, mặc thây sự đời ra sao thì ra.”
Lúc này, Altisidora đã ngồim dậy trên đài quan tài. Vừa lúc nàng ngồi dậy, tiếng kèn đồng vang lên hòa lẫn với tiếng sáo, cùng tiếng hô vang của tất cả những kẻ có mặt: “Muôn năm Altisidora! Muôn năm Altisidora!” Công tước, công nương cùng hai vị vua Minos và Rhadamanthus đứng bật dậy. Tất cả, cùng với Don Quixote và Sancho, bước tới đón nàng và dìu nàng xuống khỏi đài quan tài. Về phần Altisidora, làm bộ như vừa tỉnh lại sau cơn ngất lịm, nàng cúi đầu chào công tước, công nương cùng các vị vua, rồi liếc mắt nhìn Don Quixote, cất lời: “Chúa hãy tha thứ cho ngài, hỡi vị hiệp sĩ vô cảm, bởi vì sự tàn nhẫn của ngài mà tôi có cảm giác như đã phải ở thế giới bên kia hơn ngàn năm; còn với ngài, người từ bi nhất trần đời, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc vì sinh mạng mà tôi đang nắm giữ từ ngày hôm nay. Từ nay về sau, hỡi người bạn Sancho, hãy nhận lấy sáu chiếc áo lót của tôi làm của riêng để may thành ngấy ấy chiếc áo sơ mi cho mình; dẫu chúng không hẳn hoàn toàn lành lặn, nhưng ít ra thì đều rất sạch sẽ.”
Sancho quỳ xuống bày tỏ lòng biết ơn, tay vẫn cầm chiếc mũ chóp, cúi đầu hôn tay nàng. Công tước liền ra lệnh cho người lấy chiếc mũ đi, trả lại cho lão chiếc mũ thường, áo chẽn cùng tấm áo choàng thêu lửa. Sancho khẩn khoản xin công tước cho phép giữ lại chiếc áo choàng và chiếc mũ chóp ấy; bởi lão muốn mang chúng về nhà làm kỷ vật và ký ức về cuộc phiêu lưu vô tiền khoáng hậu này. Công nương bảo rằng họ cứ để lại cho lão; bởi lão thừa biết bà quý mến lão đến nhường nào rồi. Công tước bấy giờ ra lệnh giải tán khoảng sân, mọi người lui về phòng nghỉ ngơi, còn Don Quixote và Sancho được đưa trở về khu nhà ở cũ của họ.
