Khi Don Quixote thấy mình đã ở giữa đồng không mông quạnh, được tự do và không còn phải chịu đựng sự chèo kéo của Altisidora, ngài cảm thấy vô cùng thoải mái. Tinh thần ngài phấn chấn hẳn lên, sẵn sàng dấn thân vào con đường hiệp sĩ phiêu lưu một lần nữa. Quay sang Sancho, ngài cất lời:
– Hỡi Sancho, tự do là một trong những món quà trân quý nhất mà trời cao ban tặng cho con người. Chẳng báu vật nào bị chôn vùi trong lòng đất hay ẩn giấu dưới đáy biển có thể sánh được với nó. Vì tự do, cũng như vì danh dự, con người có thể và phải liều cả mạng sống; ngược lại, cảnh ngục tù là tai họa lớn nhất có thể giáng xuống đầu một con người. Ta nói điều này với ngươi, Sancho, là bởi ngươi đã thấy những mâm cao cỗ đầy, sự sung túc mà chúng ta được hưởng trong lâu đài ta vừa rời khỏi. Thế mà, giữa những bữa tiệc thịnh soạn và những thức uống làm mát bằng tuyết ấy, ta lại cảm thấy như mình đang phải chịu đựng cơn đói khát khốc liệt, bởi ta không được tận hưởng chúng với sự tự do vốn có như thể đó là của chính mình. Cảm giác mang ơn vì những ân huệ và sự tiếp đón nhận được chính là một thứ xiềng xích kìm hãm sự độc lập của tâm hồn. Hạnh phúc thay kẻ được trời cao ban cho một miếng bánh mì mà chẳng phải mang ơn ai ngoài chính trời cao!
– Mặc cho ngài nói sao thì nói, – Sancho đáp, – chúng ta cũng chẳng thể không bày tỏ lòng biết ơn trước hai trăm đồng tiền vàng mà viên quản gia của công tước đã trao cho con trong một chiếc ví nhỏ. Con luôn mang nó sát ngực, tựa như một miếng cao dán ấm áp hay chiếc bùa hộ mệnh để phòng khi túng thiếu bất ngờ, bởi đâu phải lúc nào chúng ta cũng tìm được những lâu đài sẵn lòng tiếp đãi; có khi ta lại phải ghé vào những quán trọ ven đường mà ăn đòn nhừ tử ấy chứ.
Đang mải mê trò chuyện với nhau, vị hiệp sĩ và tên giám mã tiếp tục hành trình. Đi được hơn nửa dặm một chút, họ chợt nhìn thấy khoảng chừng một tá người ăn mặc như những tá điền đang nằm dài trên những tấm áo choàng trải trên thảm cỏ xanh của một đồng cỏ để ăn trưa. Bên cạnh họ có những vật trông giống như những tấm vải trắng phủ lên các đồ vật, có cái đứng thẳng, có cái nằm ngang, được sắp xếp cách đều nhau. Don Quixote tiến lại gần nhóm người đang ăn uống, trước hết là lịch sự chào hỏi họ, đoạn ngài hỏi những tấm vải ấy đang che chở cho vật gì.
– Thưa ngài, – một người trong nhóm đáp, – dưới những tấm vải này là một số bức tượng chạm nổi dùng cho chiếc khung thờ mà chúng tôi đang dựng ở làng mình. Chúng tôi mang chúng đi mà có vải che để không bị vác bẩn, và khiêng trên vai để không bị vỡ.
– Nếu các ngươi rộng lòng cho phép, – Don Quixote nói, – ta rất muốn được ngắm nhìn chúng, bởi những bức tượng được nâng niu cẩn thận nhường ấy chắc chắn phải là những tác phẩm tuyệt mỹ.
– Tuyệt mỹ sao được cơ chứ! – người kia thốt lên. – Cứ nhìn vào số tiền chúng tôi bỏ ra thì rõ; thực ra không bức nào có giá dưới năm mươiducat đâu ạ. Để ngài có thể tự mình phán đoán, xin chờ một lát, ngài sẽ được tận mắt chứng kiến ngay thôi.
Nói đoạn, hắn đứng dậy khỏi bữa ăn, bước lại mở tấm vải phủ bức tượng đầu tiên. Hóa ra đó là hình ảnh Thánh George cưỡi ngựa, dưới chân có một con rắn đang quằn quại, ngọn giáo đâm thẳng vào họng nó với dáng vẻ hung dữ thường thấy. Toàn bộ nhóm tượng rực lên một sắc vàng óng ả. Vừa nhìn thấy, Don Quixote liền lên tiếng:
– Vị hiệp sĩ ấy là một trong những hiệp sĩ giang hồ kiệt xuất nhất mà thiên binh từng có. Người được gọi là Don Saint George, và hơn nữa, ngài còn là đấng bảo hộ các trinh nữ. Hãy để ta xem bức tiếp theo này.
Người đàn ông kéo tấm vải thứ hai ra, và người ta thấy đó là bức tượng Thánh Martin trên lưng ngựa, đang chia sẻ chiếc áo choàng của mình với kẻ hành khất. Ngay khoảnh khắc nhìn thấy, Don Quixote liền nhận xét:
– Vị hiệp sĩ này cũng là một trong những chiến nhân Cơ Đốc giáo, nhưng ta tin rằng ngài thiên về lòng bác cảm hơn là sự dũng mãnh. Ngươi có thể thấy đấy, hỡi Sancho, ngài đã chia chiếc áo choàng của mình cho kẻ hành khất và cho hắn nửa chiếc. Chắc hẳn lúc đó là mùa đông, bằng không ngài đã trao toàn bộ chiếc áo cho hắn rồi, bởi ngài vốn là người vô cùng nhân đức.
– Chắc không phải thế đâu ạ, – Sancho cãi lại, – mà là vì ngài ấy nhớ đến câu tục ngữ: “Của cho và của giữ, cốt ở sự khôn ngoan”.
Don Quixote phì cười, đoạn giục họ dỡ tiếp tấm vải kế tiếp. Bên dưới là tượng vị thánh bổn mạng của xứ Tây Ban Nha đang ngồi trên lưng ngựa, thanh gươm vấy máu, đang giày xéo lên những tên Ma-rô và dẫm đạp đầu chúng dưới chân. Vừa trông thấy, Don Quixote liền thốt lên:
– A, đây mới chính là một hiệp sĩ, một chiến binh thuộc đạo quân của Chúa! Người này được gọi là Don Saint James – kẻ tiêu diệt người Ma-rô, một trong những vị thánh và hiệp sĩ dũng cảm nhất mà thế gian từng có hoặc thiên đường đang sở hữu.
Họ tiếp tục kéo một tấm vải khác lên. Có vẻ như nó che bức tượng Thánh Paul ngã ngựa, với đầy đủ các chi tiết thường thấy trong những bức họa miêu tả sự cải đạo của ngài. Khi Don Quixote nhìn thấy, khung cảnh được khắc họa sinh động đến mức ngỡ như Đức Chúa đang cất lời còn Paul đang đáp lại, ngài liền bảo:
– Vào thời của mình, vị này từng là kẻ thù lớn nhất mà Giáo hội của Chúa Trời ban ơn phải đối mặt, đồng thời cũng là chiến sĩ vĩ đại nhất mà Giáo hội từng có. Một hiệp sĩ giang hồ trong cuộc sống, một vị thánh kiên trung trong cái chết, một người thợ không mệt mỏi trong vườn nho của Chúa, một bậc thầy giảng dạy cho dân ngoại, người có trường học là thiên đường và vị giáo sư kiêm bậc thầy chính là bản thân Chúa Giê-su Ki-tô.
Chẳng còn bức tượng nào khác nữa, Don Quixote bèn bảo họ phủ vải lại như cũ, rồi quay sang những người đã mang chúng đến:
– Hỡi các anh em, ta coi việc được nhìn thấy những gì vừa rồi là một điềm lành. Bởi các vị thánh và hiệp sĩ ấy cũng cùng hành nghề với ta, đó là nghiệp kiếm cung. Chỉ có điều khác biệt giữa họ và ta là họ đã trở thành thánh và chiến đấu bằng vũ khí thần thánh, còn ta chỉ là một kẻ tội đồ chiến đấu bằng vũ khí phàm trần. Họ giành lấy thiên đường bằng sức mạnh vũ khí, bởi thiên đường vốn chuộng sự tranh đấu; còn ta, cho đến nay, chẳng biết mình đã giành được gì qua ngần ấy nỗi khổ đau. Thế nhưng, giá như Dulcinea del Toboso của ta được giải thoát khỏi chốn lầm than của nàng, biết đâu với vận may đã khôi phục và một tâm hồn đã trở lại bình yên, ta có thể bước đi trên một con đường ngay thẳng hơn hiện tại.
– Xin Chúa nghe thấu và tội lỗi hãy điếc tai, – Sancho đáp lại.
Bọn họ vô cùng kinh ngạc trước cả hình dáng lẫn lời nói của Don Quixote, dù chẳng hiểu nổi một nửa những gì ngài muốn truyền đạt. Họ ăn nốt bữa trưa, vác tượng lên vai, gửi lời chào tạm biệt Don Quixote rồi tiếp tục lên đường.
Sancho lại một phen ngạc nhiên tột độ trước tầm hiểu biết rộng lớn của chủ nhân, cứ như thể chưa bao giờ cậu thực sự hiểu về ngài. Cậu có cảm giác chẳng có câu chuyện hay sự kiện nào trên thế giới này mà ngài không nắm trong lòng bàn tay và ghi nhớ rành mạch. Cậu liền thưa với ngài:
– Thật tình mà nói, thưa chủ nhân của con, nếu sự việc xảy ra cho chúng ta ngày hôm nay được gọi là một cuộc phiêu lưu thì đây quả là một trong những cuộc phiêu lưu ngọt ngào và dễ chịu nhất trong suốt hành trình của chúng ta. Chúng ta đã thoát nạn mà không hề bị đánh đập hay hoảng sợ, chẳng phải rút gươm, chẳng phải ngã vật xuống đất, cũng chẳng phải chịu cảnh bụng đói cào cào. Ngợi ca Chúa vì Ngài đã để con được tận mắt chứng kiến một cảnh tượng như thế này!
– Ngươi nói phải đấy, Sancho, – Don Quixote đáp, – nhưng hãy nhớ rằng mọi thời điểm không phải lúc nào cũng giống nhau và diễn tiến theo cùng một hướng. Những điều mà kẻ phàm phu thường gọi là điềm báo – vốn chẳng có chút cơ sở tự nhiên nào – sẽ được người khôn ngoan đánh giá và nhìn nhận chỉ đơn thuần là những sự tình cờ may mắn. Một kẻ tin vào điềm gở sẽ thức dậy vào buổi sáng, bước ra khỏi nhà, chạm trán một tu sĩ dòng thánh Phan-xicô diễm phúc, thế là hắn quay đầu đi thẳng về nhà cứ như thể vừa gặp phải con quái vật griffin vậy. Với kẻ khác như Mendoza, chỉ cần làm đổ muối trên bàn là nỗi u ám tràn ngập trong tim, cứ như thể tự nhiên buộc phải cảnh báo trước những tai họa sắp tới thông qua những chuyện cỏn con như thế. Người khôn ngoan và tín đạo không nên đùa cợt với những gì trời cao định đoạt. Scipio khi đặt chân đến châu Phi đã vấp ngã lúc nhảy lên bờ; binh lính của ông coi đó là điềm gở, nhưng ông ôm lấy đất liền bằng cả hai tay và hô lớn: “Ngươi không thể thoát khỏi tay ta đâu, hỡi châu Phi, vì ta đã giữ chặt ngươi trong vòng tay này rồi”. Thế nên, Sancho, việc gặp gỡ những bức tượng vừa rồi đối với ta là một điềm lành vô cùng may mắn.
– Con hoàn toàn tin là thế, – Sancho nói, – nhưng con ước gì ngài giải thích cho con vì sao người Tây Ban Nha, khi chuẩn bị lâm trận, lại gọi vị thánh tiêu diệt người Ma-rô và hô lên rằng: “Santiago và đóng cửa Tây Ban Nha lại!”. Phải chăng Tây Ban Nha đang mở toang ra nên cần phải đóng lại, hay câu cửa miệng ấy có ý nghĩa gì ạ?
– Ngươi thật khờ khạo làm sao, Sancho! – Don Quixote đáp. – Ngươi xem này, Thiên Chúa đã ban vị đại hiệp sĩ mang Thập tự giá Đỏ ấy cho Tây Ban Nha làm vị thánh bổn mạng và người bảo hộ, đặc biệt là trong những cuộc chiến đấu cam go mà người Tây Ban Nha phải đối mặt với người Ma-rô. Chính vì thế, họ cầu khẩn và gọi ngài làm đấng cứu rỗi trong mọi trận chiến. Đã bao nhiêu lần người ta nhìn thấy ngài đánh gục, giày xéo, tiêu diệt và tàn sát đoàn quân Hagarene ngay trước mắt tất cả mọi người. Về sự thật này, ta có thể kể cho ngươi nghe vô số ví dụ được ghi chép trong những sử sách xác thực của xứ Tây Ban Nha.
Sancho bèn đổi chủ đề và thưa với chủ nhân:
– Con lấy làm kinh ngạc trước sự bạo dạn của Altisidora, nàng hầu của phu nhân công tước. Kẻ gọi là Thần Tình Yêu hẳn đã đâm thấu và làm nàng bị thương nặng nề. Người ta đồn rằng ngả là một đứa trẻ mù lởn vởn, dù bị lác mắt, hay nói đúng hơn là mù lòa, nhưng hễ nhắm vào một trái tim nào, dẫu có nhỏ bé đến đâu, thì ngả cũng bắn trúng và xuyên thủng qua lại bằng những mũi tên của mình. Con cũng từng nghe nói rằng những mũi tên của Tình Yêu sẽ bị cùn đi và mất đi mũi nhọn trước sự e ấp và kín đáo của trinh nữ; nhưng với nàng Altisidora này thì xem ra chúng không những không cùn mà còn sắc nhọn hơn thì phải.
– Hãy nhớ lấy điều này, Sancho, – Don Quixote bảo, – tình yêu không chịu sự chi phối của bất kỳ toan tính nào, không màng đến những giới hạn của lý trí, và có bản chất giống như cái chết – thứ giáng xuống cả những cung điện nguy nga của vua chúa lẫn những lều tranh khiêm tỏi của mục đồng. Khi nó đã chiếm hữu toàn bộ một trái tim, điều đầu tiên nó làm là xua đuổi nỗi sợ hãi và sự thẹn thùng ra khỏi đó. Thế nên, chẳng chút ngượng ngùng, Altisidora đã bày tỏ nỗi lòng yêu đương của mình, điều đó chỉ gợi lên trong tâm trí ta cảm giác bối rối hơn là thương cảm.
– Thật là một sự tàn nhẫn đáng trách! – Sancho thốt lên. – Một sự vô ơn chưa từng thấy! Con chỉ xin nói thay cho chính mình rằng, dẫu chỉ là một lời yêu thương nhỏ bé nhất của nàng ấy thôi cũng đủ khiến con khuất phục và biến con thành nô lệ rồi. Ôi chao! Trái tim gì mà cứng như đá cẩm thạch, ruột gan gì mà làm bằng đồng thau, tâm hồn gì mà đúc bằng vữa hồ! Thế nhưng con vẫn tài nào tưởng tượng nổi thiếu nữ ấy nhìn thấy ở ngài điều gì mà có thể bị chinh phục và say đắm đến thế. Dáng vẻ hào hoa nào, phong thái bạo dạn nào, nét duyên dáng nhanh nhẹn nào, hay vẻ khôi ngô tuấn tú nào của khuôn mặt – liệu có điểm nào trong số đó, hoặc tất cả chúng gộp lại, có thể khiến nàng ấy đem lòng yêu mến ngài? Thật sự là có rất nhiều lần con dừng lại ngắm nhìn ngài từ lòng bàn chân cho đến chỏm tóc, và con chỉ thấy những thứ làm người ta hoảng sợ nhiều hơn là khiến người ta đem lòng yêu mến. Hơn nữa, con từng nghe nói cái đẹp là điều tiên quyết và chủ yếu khơi gợi tình yêu, mà ngài thì hoàn toàn chẳng có điểm nào đẹp đẽ cả, cho nên con chẳng hiểu sinh tội nghiệp ấy đã phải lòng ngài vì cái gì nữa.
– Hãy nhớ kỹ điều này, Sancho, – Don Quixote đáp lời, – sắc đẹp có hai loại: một loại thuộc về tâm hồn, loại kia thuộc về thể xác. Vẻ đẹp của tâm hồn được biểu lộ và thể hiện qua trí tuệ, sự khiêm nhường, hạnh kiểm cao đẹp, lòng rộng lượng và cung cách giáo dục tốt. Tất cả những phẩm chất ấy đều có thể hiện hữu ở một người đàn ông xấu xí. Và khi chính thứ vẻ đẹp này, chứ không phải vẻ đẹp thể xác, mới là điểm thu hút, thì tình yêu thường nảy sinh một cách bất ngờ và mãnh liệt. Bản thân ta, hỡi Sancho, thừa hiểu rõ ràng là mình không đẹp, nhưng đồng thời ta cũng biết mình không phải là kẻ gớm ghiếc. Và đối với một người chân chính, chỉ cần không phải là một quái vật thì cũng đủ để trở thành đối tượng được yêu thương, miễn là người ấy sở hữu những đức tính trí tuệ mà ta vừa kể trên.
Đang mải mê trò chuyện, họ rẽ vào một khu rừng nằm bên kia con đường. Bất thình lừng, chẳng mảy may hay biết gì, Don Quixote thấy mình bị vướng vào những tấm lưới bằng dây thừng màu xanh được chăng từ cây này sang cây khác. Chẳng thể tài nào hiểu nổi đó là thứ gì, ngài liền bảo Sancho:
– Hỡi Sancho, ta có cảm giác vụ những chiếc lưới này sẽ biến thành một trong những cuộc phiêu lưu kỳ lạ nhất có thể tưởng tượng được. Cho ta chết đi nếu lũ phù thủy đang truy đuổi ta không cố tình giăng bẫy ta vào đây và làm chậm trễ hành trình của ta, nhằm trả thù cho sự lạnh lùng của ta đối với Altisidora. Này nhé, ta xin bảo cho chúng biết, dẫu những chiếc lưới này không phải bằng dây thừng xanh mà được làm từ những viên kim cương cứng nhất, hay kiên cố hơn cả thứ lưới mà vị thần thợ rèn ghen tuông từng dùng để bắt gọn Venus và Mars đi chăng nữa, ta vẫn sẽ phá vỡ chúng dễ dàng như thể chúng chỉ làm bằng cỏ lác hay chỉ bông vậy.
Thế nhưng, ngay khi ngài định chồm lên để phá tung tất cả, từ giữa những lùm cây bỗng xuất hiện hai nữ mục đồng có nhan sắc tuyệt trần – hoặc ít ra cũng là những thiếu nữ ăn mặc như nữ mục đồng, chỉ có điều chiếc áo chùng ngắn và váy dài của họ được làm bằng gấm thượng hạng; nghĩa là những chiếc váy dài ấy thực chất là những khung váy phồng lộng lẫy bằng lụa thêu chỉ vàng. Mái tóc của họ, với độ vàng óng ả đua sắc cùng những tia nắng mặt trời, buông xõa tự nhiên trên đôi vai và được đội những vòng nguyệt quế đan xen cùng hoa cúc bất tử đỏ rực. Trông tuổi đời của họ có lẽ không dưới mười lăm mà cũng chẳng quá mười tám.
Cảnh tượng ấy đã khiến Sancho ngây người kinh ngạc, làm mê hoặc tâm trí Don Quixote, khiến vầng thái dương phải khựng lại trên quỹ đạo để ngắm nhìn, đồng thời trùm lên cả bốn con người một sự im lặng kỳ lạ. Cuối cùng, một trong hai nữ mục đồng là người lên tiếng trước, nàng hướng về Don Quixote và nói:
– Xin hãy dừng bước, hỡi ngài hiệp sĩ, và đừng làm rách những chiếc lưới này; bởi chúng không được chăng ra ở đây để làm hại ngài, mà chỉ để chúng tôi vui đùa giải trí mà thôi. Và vì ta biết ngài sẽ thắc mắc tại sao chúng lại được giăng lên và chúng tôi là ai, ta sẽ kể cho ngài nghe trong vài lời ngắn ngủi.
Cách ngôi làng này khoảng hai dặm, nơi có rất nhiều người quyền quý và gia đình quý tộc giàu có, một nhóm bạn bè và họ hàng đã thỏa thuận cùng với vợ, con trai, con gái, những người láng yềng và thân quyến đến chốn này để nghỉ mát. Đây là một trong những nơi phong cảnh hữu tình nhất trong cả vùng, và chúng tôi dựng lên một xứ Arcadia mục vụ thu nhỏ giữa bầy ta, trong đó các thiếu nữ ăn mặc như những nữ mục đồng còn các thanh niên hóa trang thành mục tử. Chúng tôi đã chuẩn bị sẵn hai bài thơ điền viên: một của nhà thơ nổi tiếng Garcilasso, bài kia của thi hào lỗi lạc Camoens viết bằng tiếng Bồ Đào Nha của ông, nhưng chúng tôi vẫn chưa trình diễn chúng. Ngày hôm qua là ngày đầu tiên chúng tôi đến đây; chúng tôi có dựng một vài chiếc lều dã chiến – theo cách gọi của mọi người – ẩn mình giữa những tán cây bên bờ một con suối lớn đang tưới mát cho toàn bộ các đồng cỏ này. Tối qua, chúng tôi đã giăng những chiếc lưới này lên các cành cây ở đây nhằm bẫy những chú chim nhỏ ngốc nghếch hoảng sợ vì tiếng ồn do chúng ta tạo ra mà bay vào đó. Nếu ngài vui lòng làm khách của chúng tôi, thưa ngài, ngài sẽ được đón tiếp nồng hậu và lịch thiệp, bởi tại chốn này vào lúc này, mọi âu lo và phiền muộn đều bị bỏ lại ngoài kia.
Nàng ngưng lời và không nói thêm gì nữa. Don Quixote liền đáp lại:
– Thật sự là vậy, hỡi nữ nhân kiều diễm nhất, Actaeon khi bất ngờ trông thấy Diana tắm dưới dòng suối xưa chắc chắn cũng không thể cảm thấy mê mẩn và kinh ngạc hơn ta lúc chiêm ngưỡng nhan sắc của nàng. Ta rất hoan nghênh cách thức giải trí của các nàng, và cảm ơn nhã ý mời gọi của các nàng. Nếu ta có thể giúp ích được gì cho các nàng, các nàng cứ việc sai bảo với trọn vẹn niềm tin rằng lệnh ấy sẽ được tuân thủ, bởi nghiệp dĩ của ta không gì khác ngoài việc tỏ lòng biết ơn và sẵn sàng phục vụ con người ở mọi tầng lớp, đặc biệt là những người quyền quý như diện mạo của các nàng đã minh chứng. Và giả sử, thay vì chỉ chiếm một khoảng không gian nhỏ bé như thế này, những chiếc lưới này phủ kín toàn bộ bề mặt địa cầu đi chăng nữa, ta vẫn sẽ cất công tìm kiếm những thế giới mới để bước qua chứ quyết không làm rách chúng. Và để các nàng có thể tin tưởng phần nào vào những lời lẽ có phần khoa trương này của ta, xin hãy biết rằng không ai khác chính là Don Quixote xứ La Mancha đang đưa ra lời tuyên bố này với các nàng, nếu quả thật cái tên ấy đã từng lọt vào tai các nàng.
– Ồ! Người bạn tâm giao của đời tôi ơi! – vị nữ mục đồng còn lại ngay lập tức thốt lên. – Thật là một vận may lớn lao đã đến với chúng ta! Ngài có thấy vị quý ông đang đứng trước mặt chúng ta đây không? Này nhé, xin thưa với nàng rằng ngài ấy chính là người quý ông dũng cảm nhất, tận tụy nhất và lịch thiệp nhất trên toàn cõi thế gian, trừ phi cuốn sách ghi chép lại những chiến công của ngài ấy đã được in ấn và tôi từng đọc là đang nói dối và lừa gạt chúng ta. Tôi dám cá rằng người anh chàng tử tế đi cùng ngài ấy chính là Sancho Panza, tên giám mã với những trò hề chẳng ai sánh kịp.
– Đúng vậy đấy ạ! – Sancho tiếp lời. – Con chính là tên hề và là tay giám mã mà các cô vừa nhắc đến, còn vị quý ông này là chủ nhân của con, Don Quixote xứ La Mancha, nhân vật có thật trong sử sách và được người đời bàn tán xôn xao.
– Ôi bạn tôi ơi, – nữ mục đồng kia bảo, – chúng ta hãy nài nỉ ngài ấy ở lại đi; điều đó sẽ mang lại niềm vui vô bờ bến cho cha và các anh của chúng ta đấy. Tôi cũng từng nghe đúng những gì bạn vừa kể về lòng dũng cảm của vị chủ nhân và sự tiếu lâm của tên giám mã; hơn nữa, người ta còn đồn rằng ngài ấy là một người tình kiên trung và chung thủy nhất từ trước tới nay, và người thương của ngài chính là nàng Dulcinea del Toboso, người được cả xứ Tây Ban Nha trao cho vương miện sắc đẹp.
– Và đó là một sự trao tặng hoàn toàn công bằng, – Don Quixote nói, – trừ phi nhan sắc vô song của chính các nàng lại khiến điều đó trở nên đáng ngờ. Dù vậy, hỡi các tiểu thư, xin hãy tha lỗi cho ta vì không thể nán lại theo lời nài nỉ, bởi những tiếng gọi khẩn thiết của nghiệp dĩ không cho phép ta nghỉ ngơi dưới bất kỳ hoàn cảnh nào.
Ngay lúc ấy, một người anh trai của một trong hai nữ mục đồng bước đến chỗ bốn người đang đứng. Y cũng ăn mặc trang phục mục đồng giống họ, sang trọng và rực rỡ không kém. Họ liền kể cho y nghe rằng vị đồng hành của họ chính là Don Quixote dũng cảm xứ La Mancha, còn người kia là Sancho, tên giám mã, nhân vật mà y đã biết rõ qua việc đọc cuốn sách về họ. Anh chàng mục đồng hào hoa ngỏ ý muốn cung kính phục vụ ngài và nài nỉ ngài cùng về lều với họ, và cuối cùng Don Quixote đành phải nhượng bộ và làm theo.
Lúc này, cuộc vui đã bắt đầu, những chiếc lưới đã bắt đầy đủ các loại chim chóc vì bị sắc màu đánh lừa mà sập phải cái bẫy mà chúng đang bay tránh. Hơn ba mươi con người, tất cả đều ăn vận lộng lẫy như những mục đồng và nữ mục đồng, tề tựu đông đủ tại hiện trường. Họ ngay lập tức được thông báo về thân thế của Don Quixote và tên giám mã, khiến họ vô cùng thích thú vì đã biết tiếng ngài qua cuốn sách ghi chép các chiến công.
Họ kéo nhau về lều và thấy những chiếc bàn tiệc đã được bày biện tươm tất với vô số món ăn tinh tế, thịnh soạn và gọn gàng. Họ đối đãi với Don Quixote như một nhân vật quan trọng, dành cho ngài vị trí trang trọng nhất, ai nấy đều chăm chú quan sát ngài và tràn ngập vẻ kinh ngạc trước một nhân vật độc nhất vô nhị. Cuối cùng, khi tiệc tàn và khăn trải bàn được dọn đi, Don Quixote với vẻ điềm tĩnh vô song cất cao giọng nói:
– Một trong những tội lỗi lớn nhất mà con người từng phạm phải là gì – một số người sẽ cho rằng đó là sự kiêu ngạo, nhưng theo ta, đó chính là sự vô ơn, giống như câu thành ngữ phổ biến rằng địa ngục luôn chật ních những kẻ vô ơn. Tội lỗi này, trong khả năng có thể của mình, ta vẫn luôn cố gắng tránh xa kể từ khi ta còn sở hữu năng lực lý trí. Và nếu ta không thể đền đáp những việc tốt đẹp mà người khác dành cho mình bằng những hành động thiết thực tương đương, ta sẽ thay thế nó bằng mong muốn được đền đáp; còn nếu điều đó vẫn chưa đủ, ta sẽ công khai tuyên bố điều ấy. Bởi kẻ nào tuyên bố và làm cho người ta biết đến những ơn nghĩa mà mình đã nhận được, thì kẻ đó cũng sẽ đền đáp chúng bằng những ân huệ khác nếu bản thân có đủ khả năng. Hơn nữa, phần lớn những kẻ nhận lãnh thường là bề dưới của những người ban ơn. Do đó, Thiên Chúa đứng trên tất cả bởi Ngài là Đấng Ban Ân Tối Cao, và những lễ vật của con người dâng lên dẫu có lớn đến đâu cũng vẫn cách một khoảng vô tận mới có thể đền đáp trọn vẹn hồng ân của Chúa; thế nhưng lòng biết ơn phần nào khỏa lấp được sự thiếu hụt và khiếm khuyết ấy. Do đó, mang lòng biết ơn trước sự ưu ái đã dành cho ta tại chốn này, và vì không thể đền đáp tương xứng do bị giới hạn bởi năng lực nhỏ bé của bản thân, ta xin dâng hiến những gì mình có thể và những gì ta đang sở hữu theo cách riêng của mình. Vì vậy, ta xin tuyên bố rằng trong hai ngày trọn vẹn, ta sẽ đứng vững giữa con đường lớn dẫn đến Saragossa này để minh chứng rằng: những vị tiểu thư giả trang thành nữ mục đồng hiện diện nơi đây chính là những thiếu nữ xinh đẹp và lịch thiệp nhất trên thế gian, ngoại trừ duy nhất vị tiểu thư vô song Dulcinea del Toboso, nữ chúa duy nhất ngự trị trong tâm trí ta, xin nói điều này mà không có ý mạo phạm đến những ai đang lắng nghe ta, thưa các quý ông quý bà.
Nghe đến đây, Sancho – nãy giờ vẫn chăm chú lắng nghe – liền cất cao giọng kêu lên:
– Trên đời này lẽ nào lại có kẻ dám cả gan mở miệng nói và thề rằng chủ nhân của con là một kẻ điên hay sao? Hỡi các vị mục đồng, các vị thử nói xem, có vị linh mục nào trong làng, dẫu khôn ngoan hay uyên bác đến đâu đi nữa, có thể thốt ra những lời mà chủ nhân của con vừa nói hay chăng? Hay có vị hiệp sĩ giang hồ nào, dẫu lừng danh đến đâu với tư cách là một trang nam tử dũng mãnh đi nữa, có thể đưa ra lời thách đấu và tuyên bố hùng hồn như chủ nhân của con lúc này không?
Don Quixote quay phắt lại phía Sancho, gương mặt bừng bừng nộ khí, ngài mắng:
– Hỡi Sancho, trên đời này lẽ nào lại có kẻ dám bảo ngươi không phải là một thằng ngốc từ trong ra ngoài, kèm theo cả tá sự xấc láo và đanh đá không rõ từ đâu chọc vào nữa hay sao? Ai mướn ngươi xía vào chuyện của ta, hay ai mướn ngươi săm soi xem ta là người khôn ngoan hay kẻ đần độn? Im miệng ngay cho ta; đừng thốt ra nửa lời; hãy đi yên cương cho con Rocinante nếu nó chưa được thắt đai, rồi chúng ta lên đường thực hiện lời tuyên bố của ta. Với chính nghĩa đứng về phía mình, ngươi cứ việc coi như đã khuất phục toàn bộ những kẻ nào dám đứng ra hoài nghi nó!
Trong cơn thịnh nộ tột cùng, sắc mặt biểu lộ rõ sự giận dữ, ngài đứng phắt dậy khỏi chỗ ngồi, để lại đám đông chìm trong vẻ bàng hoàng kinh ngạc, khiến họ hoang mang chẳng biết nên coi ngài là một kẻ điên hay một người bình thường. Cuối cùng, dù họ hết lời khuyên can ngài đừng tự chuốc lấy rắc rối với một lời thách đấu như thế, đồng thời đảm bảo với ngài rằng họ đã công nhận lòng biết ơn của ngài một cách trọn vẹn và chẳng cần thêm bằng chứng nào mới tin vào tinh thần dũng mãnh của ngài – bởi những chiến công được ghi chép trong lịch sử của ngài đã là quá đủ rồi – nhưng Don Quixote vẫn khăng khăng giữ vững quyết định. Ngài leo lên lưng Rocinante, giương khiên che chắn trước ngực, tay nắm chặt ngọn giáo rồi phi thẳng ra đứng giữa con đường cái quan nằm không xa đồng cỏ xanh.
Sancho cưỡi chú lừa Dapple lủi thủi theo sau, cùng với tất cả các thành viên trong buổi tụ họp mục vụ, ai nấy đều vô cùng sốt sắng muốn xem đoạn kết của lời đề xuất tự phụ và kỳ quặc này sẽ ra sao.
Thế rồi, Don Quixote, như đã nói, đứng sừng sững giữa lòng đường, cất cao giọng vang dội cả vòm trời với những lời lẽ như sau:
– Hỡi những lữ khách và người qua đường, các hiệp sĩ, giám mã, những kẻ đi bộ hay cưỡi ngựa đang đi qua đây hoặc sẽ đi qua đây trong hai ngày tới! Hãy biết rằng Don Quixote xứ La Mancha, một hiệp sĩ giang hồ, đang đứng trấn giữ nơi đây để minh chứng bằng vũ lực rằng: vẻ đẹp và sự lịch thiệp ngự trị nơi các nàng tiên nữ sinh sống trong những đồng cỏ và khu rừng này vượt lên trên tất cả mọi thứ trên mặt đất, ngoại trừ duy nhất nữ chúa của lòng ta, nàng Dulcinea del Toboso. Vì thế, kẻ nào có ý kiến trái ngược, hãy bước lên đây, bởi ta đang chờ đợi hắn!
Ngài lặp lại câu nói ấy hai lần, và cả hai lần chúng đều trôi đi trong vô vọng chẳng thấu tai một lữ khách nào. Thế nhưng định mệnh – kẻ luôn điều hướng mọi việc từ tốt đẹp này sang tốt đẹp khác – đã an bài để chẳng bao lâu sau, xuất hiện trên con đường ấy một đám đông những kẻ cưỡi ngựa, rất nhiều người tay cầm giáo mác, tất cả di chuyển thành một khối đoàn tụ vô cùng vội vã.
Vừa nhìn thấy họ, những người đang đứng bên cạnh Don Quixote liền quay đầu rút lui ra xa khỏi con đường, bởi họ thừa biết nếu cứ ở lại thì tai họa có thể giáng xuống đầu mình. Thế nhưng Don Quixote với trái tim can đảm vẫn hiên ngang đứng trụ lại một chỗ, còn Sancho Panza thì nép người trốn kỹ sau phần mông của con Rocinante. Bọn lính giáo tiến sát lại, và một tên đi đầu lớn tiếng quát tháo Don Quixote:
– Tránh đường ra, đồ con hoang, bằng không lũ bò tót này sẽ húc ngươi thành mảnh vụn đấy!
– Lũ tiện dân! – Don Quixote đáp trả. – Ta chẳng màng gì đến bò tót, dẫu chúng có là những con hung hãn nhất thuộc dòng giống Jarama bên bờ sông ấy đi chăng nữa. Hãy thú nhận ngay lập tức, hỡi lũ vô lại, rằng những điều ta vừa tuyên bố là sự thật; bằng không các ngươi sẽ phải đấu kiếm với ta.
Tên chăn gia súc chẳng có lấy một giây để đáp lời, và Don Quixote cũng chẳng kịp tránh đường dù ngài có muốn đi chăng nữa. Và thế là cả đàn bò đực hung hãn lẫn bò cái hiền lành, cùng với đám đông những kẻ chăn dắt và những người khác đang lùa chúng về chuồng trong một ngôi làng để mở hội đấu bò vào ngày hôm sau, đã dẫm đạp qua người Don Quixote, qua cả Sancho, Rocinante lẫn chú lừa Dapple, hất tung tất cả ngã nhào xuống đất và lăn lóc trên nền đường. Sancho thì bị đè bẹp dí, Don Quixote hoảng hốt, chú lừa Dapple bị đòn nhừ tử còn con Rocinante thì tơi tả chẳng ra hình thù gì.
Tuy nhiên, cuối cùng thì tất cả bọn họ cũng đứng dậy được. Don Quixote với vẻ mặt đầy vội vã, lúc vấp chỗ này lúc ngã chỗ kia, liền cắm cổ chạy theo đàn gia súc, miệng gào thét:
– Đứng lại! Dừng lại, lũ tiện dân khốn kiếp! Có một hiệp sĩ đơn độc đang đợi tụi bây đây, và hắn không có tính cách hay quan điểm kiểu như mấy kẻ nói rằng: “Hãy bắc cầu bằng bạc cho kẻ thù đang tháo chạy”.
Thế nhưng đoàn người đang rút lui vì quá vội vã nên chẳng thèm dừng lại, cũng chẳng màng gì đến những lời đe dọa của ngài nữa, hệt như những đám mây của năm ngoái. Sự mệt mỏi cuối cùng buộc Don Quixote phải khựng chân lại. Cơn giận dữ bốc lên ngùn ngụt nhưng chẳng trả thù được ai, ngài sà xuống ngồi bên lề đường để chờ Sancho, Rocinante và Dapple đuổi kịp. Khi họ đã đến nơi, cả chủ lẫn tớ lại leo lên lưng ngựa lừa, chẳng thèm quay lại chào tạm biệt xứ Arcadia giả hiệu kia nữa, trong lòng đầy nỗi tủi nhục nhiều hơn là sự mãn nguyện, họ tiếp tục bước chân lên hành trình của mình.
