Vì không có gì ở cõi trần này là vĩnh cửu, mà mọi sự đều trôi từ khởi đầu đến kết cục, nhất là cuộc đời con người, và vì Don Quixote không hề nhận được đặc ân nào từ trời cao để ngưng trệ bước đi ấy, nên hồi kết của ông đã đến vào lúc ông ít ngờ nhất. Chẳng biết vì nỗi buồn nản từ thất bại đè nặng, hay do ý Chúa định đoạt như vậy, một cơn sốt đã quật ngã ông và giam ông trên giường bệnh suốt sáu ngày. Trong khoảng thời gian ấy, những người bạn của ông là thầy phó tế, chàng cử nhân và bác thợ cạo thường xuyên ghé thăm, trong khi bác quản gia trung thành Sancho Panza chẳng lúc nào rời nửa bước bên giường bệnh.

Đinh ninh rằng chính nỗi buồn vì bị đánh bại và vì tâm nguyện lớn nhất của đời mình là việc giải thoát cho Dulcinea chưa thành hiện thực đã khiến ông lâm vào tình cảnh này, họ tìm mọi cách có thể để vực dậy tinh thần ông. Chàng cử nhân giục ông hãy vững lòng mà đứng dậy để bắt đầu cuộc sống mục đồng, mà theo lời chàng, chàng đã soạn sẵn một bài thơ điền viên lấn lướt cả những gì Sannazaro từng viết, đồng thời đã tự tiền mua hai con chó săn nổi tiếng để canh giữ bầy cừu, một con tên là Barcino và con kia tên là Butron, do một kẻ chăn gia súc ở Quintanar bán lại cho.

Thế nhưng, mặc cho tất cả những điều đó, Don Quixote vẫn không thể giũ bỏ nỗi buồn rầu. Bạn bè ông đành mời thầy thuốc đến. Sau khi bắt mạch, vị lương y tỏ ra không mấy hài lòng và khuyên rằng dù thế nào đi nữa, cũng nên lo liệu cho phần hồn, bởi thể xác đã quá lâm nguy rồi. Don Quixote điềm tĩnh lắng nghe điều này; nhưng bà quản gia, cô cháu gái và bác quản gia của ông thì không như vậy, họ oà lên khóc nức nở cứ như thể ông đã nằm chết ngay trước mắt họ. Theo nhận định của bác sĩ, chính sự sầu muộn và u uất đang đưa ông đến bờ vực thẳm. Don Quixote nài nỉ họ để mình được yên tĩnh, vì ông đang muốn chợp mắt một lát. Họ vâng lời, và ông đã ngủ một mạch, theo cách người ta vẫn nói, hơn sáu tiếng đồng hồ, khiến bà quản gia và cô cháu gái cứ tưởng ông sẽ ngủ mãi không bao giờ thức dậy nữa. Nhưng hết khoảng thời gian ấy, ông tỉnh giấc và cất giọng vang dội kêu lên: "Chúc tụng Thiên Chúa Toàn Năng, Đấng đã ban cho tôi ơn huệ lớn lao nhường này. Quả thật, lòng thương xót của Người là vô biên, và tội lỗi của loài người chẳng thể giới hạn hay ngăn trở được đâu!"

Cô cháu gái chăm chú lắng nghe những lời của bác mình, thấy chúng mạch lạc hơn những lời thường ngày của ông, ít ra là trong suốt cơn bệnh, liền cất tiếng hỏi: "Cháu đang nghe gì thế ạ, thưa bác? Có chuyện gì lạ xảy ra ư? Bác đang nói về lòng thương xót hay tội lỗi nào của loài người thế?"

Don Quixote đáp: "Lòng thương xót, hỡi cháu gái, chính là những gì mà Chúa vừa mới ban cho ta lúc này đây, và như ta đã nói, tội lỗi của ta chẳng thể làm trở ngại cho ơn huệ ấy. Trí tuệ của ta nay đã tự do và minh mẫn, rũ sạch những bóng tối u mê mà việc ta cứ mãi miệt mài đọc những cuốn sách hiệp sĩ gớm ghiếc kia đã phủ lên nó. Giờ đây ta đã nhìn thấu những điều ngớ ngẩn và lừa dối trong đó, và ta chỉ tiếc là sự sụp đổ của những ảo tưởng ấy lại đến quá muộn, chẳng còn đủ thời gian để ta bù đắp bằng cách đọc những cuốn sách khác có thể soi sáng cho tâm hồn mình. Hỡi cháu gái, ta cảm thấy mình đã kề cận cửa tử, và ta muốn đối mặt với nó sao cho chứng tỏ cuộc đời mình không đến nỗi tồi tệ để rồi mang tiếng là một kẻ điên; bởi dù ta từng là một kẻ điên, ta cũng không muốn tiếng ác đó lại càng rành rành hơn khi ta nhắm mắt xuôi tay. Hãy gọi những người bạn thân thiết của ta đến đây, hỡi con, gồm thầy phó tế, chàng cử nhân Samson Carrasco và bác thợ cạo Nicolas, vì ta muốn xưng tội và lập di chúc." Nhưng cô cháu gái chưa kịp đi gọi thì cả ba người đã bước vào. Ngay khoảnh khắc Don Quixote nhìn thấy họ, ông liền kêu lên: "Tin vui cho các vị đây, thưa các ngài, rằng ta không còn là Don Quixote xứ La Mancha nữa, mà là Alonso Quixano, người có lối sống từng mang lại cho ông ấy danh hiệu Bậc Trí Nhân. Giờ đây ta là kẻ thù của Amadis xứ Gaul cùng toàn thể dòng dõi đông đúc không kể xiết của y; ta căm ghét tất cả những câu chuyện tục tĩu về phong tục hiệp sĩ giang hồ; giờ đây ta đã nhận thức được sự dại dột của mình và hiểm họa mà việc đọc chúng từng mang lại; giờ đây, nhờ ơn Chúa soi sáng cho tâm trí trở lại minh mẫn, ta hoàn toàn gheg bỏ chúng."

Khi nghe ông nói những lời ấy, cả ba người không còn nghi ngờ gì nữa rằng một cơn điên rồ mới lại vừa chiếm lấy tâm trí ông; và Samson lên tiếng: "Sao cơ? Thưa ngài Don Quixote! Ngay lúc chúng ta có tin tức phu nhân Dulcinea đã được giải nguyền, mà ngài lại giở giọng này ư; ngay lúc chúng ta chuẩn bị trở thành những mục đồng để sống cuộc đời ca hát như các vương tôn công tử, mà ngài lại nghĩ đến chuyện làm ẩn sĩ hay sao? Xin ngài hãy vì trời cao mà suy nghĩ lại, hãy tỉnh táo lên và đừng nói những điều nhảm nhí ấy nữa."

Don Quixote điềm đạm đáp: "Tất cả những sự nhảm nhí ấy, cho đến tận bây giờ vẫn là những điều có thật gây tổn hại cho tôi, thì với sự giúp đỡ của Chúa, cái chết của tôi sẽ biến chúng thành điều có ích. Thưa các ngài, tôi cảm thấy mình đang tiến rất nhanh về cõi chết; xin hãy dẹp bỏ những lời đùa cợt; hãy gọi cho tôi một vị linh mục để xưng tội và một công chứng viên để lập di chúc; bởi trong tình cảnh ngặt nghèo thế này, con người ta không thể đùa giỡn với linh mục của mình được; và trong lúc thầy phó tế đang nghe tôi xưng tội, xin ai đó làm ơn đi gọi người lập di chúc."

Họ nhìn nhau đầy kinh ngạc trước những lời của Don Quixote; dù vẫn còn hoài nghi, nhưng họ nghiêng về hướng tin là thật. Một trong những dấu hiệu khiến họ đi đến kết luận ông sắp lâm chính là sự hồi phục trí tuệ quá đột ngột và hoàn toàn sau quãng thời gian điên dại; bởi những lời ông vừa thốt ra quá đỗi chuẩn mực, thành kính và hợp lý, đủ để xua tan mọi nghi ngờ và thuyết phục họ rằng ông đã hoàn toàn tỉnh táo. Thầy phó tế bảo tất cả mọi người ra ngoài, ở lại một mình với ông để nghe xưng tội. Chàng cử nhân đi tìm công chứng viên và chẳng mấy chốc quay lại cùng ông ta và Sancho. Bác này, sau khi nghe chàng cử nhân kể về tình trạng của chủ và nhìn thấy bà quản gia cùng cô cháu gái đang khóc lóc, liền sụt sùi tuôn dòng nước mắt.

Lễ xưng tội kết thúc, thầy phó tế bước ra và nói: "Alonso Quixano Bậc Trí Nhân quả thật đang lâm chung, và trí óc ngài hoàn toàn minh mẫn; giờ chúng ta có thể vào với ngài để ngài lập di chúc."

Tin tức này như một sức mạnh to lớn tác động vào đôi mắt ngập nước của bà quản gia, cô cháu gái và người quản gia trung thành Sancho Panza, khiến nước mắt họ tuôn trào và bao tiếng thở dài xé lòng phát ra từ lồng ngực; bởi quả thực, như đã được nhắc đến không chỉ một lần, dù trong thân phận một Alonso Quixano Bậc Trí Nhân bình dị hay một Don Quixote xứ La Mancha lừng lẫy, Don Quixote vẫn luôn có bản tính hiền hòa và tử tế trong mọi cách ứng xử, và chính vì thế ông được yêu mến, không chỉ bởi những người trong nhà mà còn bởi tất cả những ai từng quen biết ông.

Viên công chứng bước vào cùng những người khác, và ngay sau khi phần mở đầu của bản di chúc được thiết lập cùng với việc Don Quixote phó thác linh mục của mình cho Chúa bằng tất cả những nghi thức thành kính thông thường, đến phần phân chia tài sản, ông cất tiếng: "Khoản thứ nhất: Tôi định đoạt rằng, liên quan đến một số tiền nằm trong tay Sancho Panza (người mà trong cơn điên rồ tôi đã biến thành quản gia của mình), vì giữa tôi và anh ta đã có một số khoản giao dịch sổ sách, nợ nần sòng phẳng, nên sẽ không có bất kỳ yêu sách nào được đặt ra đối với anh ta, cũng không có bất kỳ sự kiểm toán nào được đòi hỏi từ anh ta về những khoản đó; trái lại, nếu có khoản dư ra nào sau khi anh ta tự thanh toán những gì tôi nợ, thì số tiền dư dắt ấy dẫu ít ỏi cũng sẽ thuộc về anh ta, và chúc anh ta cứ vui vẻ nhận lấy; và nếu như khi tôi còn điên rồ mà tôi từng góp phần ban cho anh ta quyền cai trị một hòn đảo, thì nay, khi tôi đã hoàn toàn tỉnh táo, nếu tôi có thể trao cho anh ta quyền cai trị một vương quốc, tôi cũng sẽ trao, bởi sự phác thảo trong tính cách và lòng trung thực trong hành vi của anh ta hoàn toàn xứng đáng với điều đó." Rồi quay sang Sancho, ông nói: "Xin hãy tha thứ cho ta, người bạn của ta, vì ta đã dẫn dắt ngươi lầm đường lạc lối để rồi tưởng tượng ra ta đây điên rồ, khiến ngươi rơi vào chính cõi sai lầm mà ta từng vướng phải, rằng trên đời này đã từng và vẫn đang có những hiệp sĩ giang hồ."

Sancho vừa khóc vừa nói: "Ái chà! Xin ngài đừng chết, thưa chủ nhân, hãy nghe lời khuyên của tôi mà sống thêm nhiều năm nữa; bởi điều ngớ ngẩn nhất mà một người có thể làm trên đời này là buông xuôi cho mình chết mà chẳng vì lý do quái quỷ nào cả, chẳng bị ai giết hại, chẳng có bàn tay nào ngoài sự sầu muộn kết liễu đời mình. Thôi nào, ngài đừng có lười biếng nữa, hãy đứng dậy khỏi giường rồi chúng ta cùng ra đồng trong trang phục mục đồng như đã thỏa thuận đi. Biết đâu đằng sau bụi cây nào đó chúng ta sẽ tìm thấy phu nhân Dulcinea đã được giải nguyền, đẹp đẽ lộng lẫy vô cùng. Nếu ngài chết vì hậm hực vì trót thua cuộc, thì cứ đổ hết tội lên đầu tôi, cứ bảo là ngài bị quật ngã là do tôi siết đai yên con Rocinante không chặt; vả lại, hẳn ngài từng thấy trong những cuốn sách hiệp sĩ của mình rằng chuyện các hiệp sĩ hạ gục nhau là điều cơm bữa, hôm nay thua ngày mai lại làm bá chủ."

Samson hưởng ứng: "Rất đúng, và quan điểm của chàng Sancho Panza tốt bụng về những trường hợp này hoàn toàn chính xác."

Don Quixote lắc đầu: "Thưa các ngài, chớ vội vàng thế, 'tổ chim năm ngoái nay còn đâu bóng chim'. Tôi từng điên rồ, nay tôi đã tỉnh táo; tôi từng là Don Quixote xứ La Mancha, giờ tôi là Alonso Quixano Bậc Trí Nhân như tôi đã nói; và mong sao sự hối hận cùng lòng thành kính của tôi có thể khôi phục lại cho tôi sự kính trọng mà các ngài từng dành cho tôi; và bây giờ, xin mời ngài công chứng viên cứ tiếp tục."

Khoản tiếp theo: "Tôi để lại toàn bộ tài sản của mình một cách tuyệt đối cho Antonia Quixana, cháu gái tôi đang có mặt ở đây, sau khi đã trừ đi từ phần tài sản dễ thanh khoản nhất những khoản cần thiết để thỏa mãn các di nguyện mà tôi đã đưa ra. Và khoản chi tiêu đầu tiên tôi muốn thực hiện là thanh toán tiền công tôi còn thiếu cho thời gian bà quản gia phục vụ tôi, kèm theo hai mươi đồng ducat phụ trội để mua một chiếc áo choàng. Tôi chỉ định thầy phó tế và chàng cử nhân Samson Carrasco đang có mặt tại đây làm người thi hành di chúc."

Khoản tiếp theo: "Tôi có nguyện vọng rằng nếu Antonia Quixana, cháu gái tôi, muốn kết hôn, con bé phải lấy một người mà qua việc điều tra xác minh trước hết phải chắc chắn rằng người đó hoàn toàn không biết sách hiệp sĩ là gì; và nếu chứng minh được là có biết, và dẫu cho cháu gái tôi bất chấp điều đó vẫn khăng khăng muốn lấy và lấy cho bằng được, thì con bé sẽ bị tước bỏ toàn bộ những gì tôi đã để lại, và những người thi hành di chúc sẽ dùng số tài sản đó vào việc từ thiện tùy theo ý họ muốn."

Khoản tiếp theo: "Tôi khẩn khoản nài xin những vị giám thực đáng kính của tôi rằng, nếu có cơ hội may mắn nào giúp họ tìm ra tác giả của cuốn sách hiện đang lưu hành với tựa đề 'Phần Hai Những Chiến Công Của Don Quixote xứ La Mancha', xin hãy thay mặt tôi tha thiết cầu xin y tha thứ vì tôi đã vô tình trở thành nguyên nhân khiến y viết ra vô số những điều nhảm nhí kỳ quái trong đó; bởi tôi đang rời khỏi cõi đời này với một niềm ăn năn vì đã khơi mào cho y viết nên chúng."

Nói xong, ông khép lại bản di chúc của mình, và một cơn lả lướt ập đến khiến ông duỗi thẳng người trên giường. Mọi người được một phen hoảng hốt vội vã xúm lại xoa bóp cứu chữa cho ông, và trong suốt ba ngày ông còn sống sau ngày lập di chúc, ông đã ngất xỉu rất nhiều lần. Cả ngôi nhà nhốn nháo cả lên; thế nhưng cô cháu gái vẫn ăn, bà quản gia vẫn uống và Sancho Panza vẫn vui vẻ thưởng thức; bởi việc thừa kế tài sản có lẽ đã xóa nhòa hoặc làm dịu đi trong lòng người thừa kế nỗi đau buồn mà lẽ ra sự ra đi của người quá cố có thể để lại.

Cuối cùng thì hồi kết của Don Quixote cũng đến, sau khi ông đã lãnh nhận đầy đủ các bí tích và bày tỏ rõ ràng, đanh thép lòng căm ghét đối với sách hiệp sĩ. Viên công chứng có mặt lúc đó và kể lại rằng trong đời ông chưa từng đọc thấy trong bất kỳ cuốn sách hiệp sĩ nào về một hiệp sĩ giang hồ nào lại chết trên giường bệnh một cách bình yên và đậm chất Thiên Chúa giáo như Don Quixote, người giữa những giọt nước mắt và tiếng khóc than của tất cả những ai có mặt đã phó thác linh mục của mình, nghĩa là đã qua đời. Nhận thấy điều đó, thầy phó tế liền đề nghị công chứng viên làm chứng rằng Alonso Quixano Bậc Trí Nhân, thường được gọi là Don Quixote xứ La Mancha, đã từ giã cõi đời này và ra đi một cái chết tự nhiên; và ông cho biết mình cần lời chứng này để loại bỏ khả năng bất kỳ tác giả nào khác ngoài Cide Hamete Benengeli lại đưa ông sống lại một cách gian dối và thêu dệt nên những câu chuyện vô tận từ những chiến công của ông.

Đó là cái kết của Bậc Trí Nhân xứ La Mancha, người có ngôi làng mà Cide Hamete nhất quyết không chỉ định chính xác, nhằm để tất cả các thị trấn và làng mạc xứ La Mancha tự tranh giành quyền nhận ông làm con cháu của mình, giống như bảy thành phố ở Hy Lạp từng tranh giành Homer vậy. Những tiếng khóc than của Sancho, cô cháu gái và bà quản gia xin được lược bỏ ở đây, cùng với những câu biểu văn mới trên lăng mộ của ông; tuy nhiên, Samson Carrasco đã khắc những dòng thơ sau đây:

Nằm đây một tráng sĩ hiên ngang;

Trọn đời chẳng biết sợ bàng hoàng;

Đến lúc lâm chung, Thần Chết đến,

Chẳng tài nào khiến bước chùng mang.

Ðời hờ hững với đời bao quản,

Mà chiến công lừng lẫy thế gian;

Cả đời sống kiếp người điên dại,

Phút chốc xuôi tay tỉnh giấc vàng.

Và nhà hiền triết Cide Hamete cất lời với cây bút của mình: "Hãy nằm yên ở đây, được treo bằng sợi dây đồng này lên giá sách hỡi cây bút của ta, dù mi được chế tác tinh xảo hay gọt đẽo vụng về ta chẳng hề hay biết; mi sẽ ở lại đây qua bao thế kỷ dài đằng đẵng, trừ khi những kẻ kể chuyện kiêu ngạo hay độc ác gỡ mi xuống để làm vấy bẩn mi. Nhưng trước khi chúng chạm vào mi, hãy cảnh cáo chúng, và bằng tất cả khả năng, hãy nói với chúng rằng:

Tránh xa ra! Hỡi kẻ tiểu nhân;

Đừng ai bén mảng đến gần,

Bởi vì đại nghiệp của ngài bệ vương,

Chỉ dành riêng ta – cõi đường của ta.

Chỉ dành riêng ta – cõi đường của ta.

Chỉ vì ta mà Don Quixote sinh ra, và ta sinh ra là vì ông; ông là người hành động, ta là kẻ ghi chép; hai chúng ta hòa làm một, bất chấp và mặc kệ cái tên nhà văn giả danh xứ Tordesillas kẻ từng cả gan hoặc đang toan tính dùng chiếc ngòi bút đà điểu thô kệch, vụng về của y để ghi chép lại những chiến công của vị hiệp sĩ dũng cảm của ta;—một gánh nặng quá sức đối với đôi vai y, một đề tài vượt quá tầm vóc tâm trí băng giá của y: kẻ mà nếu vô tình mi gặp phải, hãy cảnh cáo y hãy để yên cho những bộ xương tàn rã rượi mỏi mệt của Don Quixote được nghỉ ngơi nơi chúng đang nằm, chớ có mưu toan lôi ông đi, bất chấp mọi đặc quyền của cái chết, về tận Castille Cổ, bắt ông phải chồm dậy từ nấm mồ nơi ông đang thực sự duỗi thẳng đôi chân, bất lực chẳng thể thực hiện thêm bất kỳ cuộc viễn chinh thứ ba hay chuyến xuất du nào mới mẻ nữa; bởi hai chuyến xuất du mà ông đã thực hiện, mang lại biết bao niềm vui và sựán thưởng cho tất cả những ai biết đến chúng, cả ở xứ này lẫn những vùng đất tha hương, đã quá đủ để giễu cợt toàn bộ những chuyến đi của tất cả các hiệp sĩ giang hồ trên đời; và bằng cách làm như vậy, mi sẽ hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh Ki-tô giáo của mình, đưa ra những lời khuyên nhủ tốt đẹp cho kẻ đang nuôi lòng thù hận với mi. Còn ta, ta sẽ mãn nguyện và tự hào vì trở thành người đầu tiên thụ hưởng thành quả từ những trang viết của mình một cách trọn vẹn như lòng mong ước; bởi ước nguyện của ta không gì khác ngoài việc trao cho sự căm ghét của nhân loại những câu chuyện giả dối và ngớ ngẩn của sách hiệp sĩ, những thứ mà nhờ có Don Quixote chân chính của ta, giờ đây đang lung lay tận gốc rễ và chắc chắn sẽ sụp đổ vĩnh viễn. Tạm biệt."