Bánh của Don Quixote chưa chín, theo như câu tục ngữ thường ngày, cho đến khi chàng nghe và thấu hiểu những điều kỳ diệu mà người mang vũ khí đã hứa hẹn. Chàng liền đi tìm người đó ở nơi chủ quán đã chỉ. Khi gặp mặt, chàng giục người ấy mau kể lại điều muốn nói để giải đáp câu hỏi chàng đã đặt ra dọc đường. “Câu chuyện về những điều kỳ diệu của tôi cần được kể một cách thong thả chứ không thể đứng nói thế này,” người kia đáp; “xin ngài hãy để tôi cho con vật của mình ăn uống tử tế đã, thưa ngài; rồi tôi sẽ kể cho ngài nghe những chuyện khiến ngài phải kinh ngạc.”
“Đừng chần chừ vì điều đó,” Don Quixote nói; “tôi sẽ giúp anh mọi việc”; và quả nhiên chàng làm thật, nào là sàng lúa mạch cho hắn, nào là dọn dẹp máng cỏ. Sự nhún nhường ở mức độ ấy khiến người kia cảm thấy có bổn phận phải kể lại một cách vui vẻ những gì chàng đã hỏi. Thế là hắn ngồi lên một chiếc ghế dài, bên cạnh là Don Quixote, cùng với chàng cử nhân, chú tiểu đồng, Sancho Panza và chủ quán ngồi làm hội đồng thính giả, và hắn bắt đầu câu chuyện của mình như thế này:
“Các ngài phải biết rằng tại một ngôi làng cách quán trọ này bốn dặm rưỡi, có chuyện xảy ra thế này: nhờ những mưu mẹo và trò láu cá của một ả tớ gái (câu chuyện dài dòng lắm nên tôi xin miễn kể), một vị ủy viên hội đồng đã mất tích một con lừa. Dù ông ta đã làm mọi cách có thể để tìm kiếm nhưng đều vô ích. Chuyện kể rằng khoảng nửa tháng trôi qua kể từ ngày con lừa biến mất, thì trong lúc vị ủy viên hội đồng mất lừa đang đứng ở quảng trường, một ủy viên khác trong cùng thị trấn liền bảo ông ta rằng: ‘Hãy thưởng tin vui cho tôi đi, bác láng giềng; con lừa của bác đã xuất hiện rồi đấy.’ ‘Tôi sẽ thưởng, và thưởng hậu hĩnh là khác, bác ạ,’ người kia đáp; ‘nhưng xin nói cho chúng tôi hay, nó xuất hiện ở đâu vậy?’ ‘Ở trong rừng,’ người tìm thấy nói; ‘sáng nay tôi nhìn thấy nó không mang yên cương gì hết, gầy còm đến mức nhìn thấy mà đứt ruột. Tôi đã cố lùa nó đi trước để dắt về cho bác, nhưng nó đã trở nên hoang dã và nhút nhát đến nỗi khi tôi vừa đến gần là nó chạy tót vào tận chốn thâm sơn cùng cốc. Nếu bác có ý định cùng tôi quay lại tìm nó, thì hãy để tôi nhốt con lừa cái này ở nhà tôi rồi tôi sẽ quay lại ngay.’ ‘Bác thật là tốt bụng,’ chủ nhân con lừa nói, ‘và tôi sẽ cố gắng đền đáp xứng đáng.’ Những người rành mạch mọi chuyện đều kể lại câu chuyện với toàn bộ tình tiết và đúng y như tôi đang thuật lại đây. Thế rồi, hai vị ủy viên hội đồng tay trong tay đi bộ vào rừng. Khi đến nơi họ hy vọng tìm thấy con lừa, họ chẳng thấy nó đâu, dù có lùng sục khắp nơi đi nữa cũng chẳng thấy bóng dáng con lừa nào. Thấy vậy, vị ủy viên đã nhìn thấy con lừa liền bảo người kia rằng: ‘Nghe này bác láng giềng; tôi nảy ra một kế hoạch thế này, chắc chắn chúng ta sẽ tìm ra con vật, dẫu nó có chui xuống tận hoàng tuyền đi nữa chứ đừng nói là ở trong rừng này. Nó thế này đây. Tôi có tài kêu tiếng lừa như thật, và nếu bác cũng biết kêu dù chỉ chút ít thôi thì coi như việc đã thành công.’ ‘Bác bảo là biết kêu chút ít á?’ người kia đáp; ‘có Chúa chứng giám, tôi chẳng chịu thua kém bất kỳ ai, kể cả loài lừa đâu.’ ‘Rồi chúng ta sẽ rõ,’ vị ủy viên thứ hai nói; ‘vì kế hoạch của tôi là bác đi một bên rừng, tôi đi một bên kia để bao vây kín xung quanh; cứ cách một khoảng thời gian thì bác kêu lên một tiếng lừa và tôi cũng kêu lên một tiếng, thế nào con lừa cũng nghe thấy và đáp lời chúng ta nếu nó thực sự ở trong rừng.’ Nghe vậy, chủ nhân con lừa đáp lại rằng: ‘Quả là một kế hoạch tuyệt vời, thưa bác láng giềng, xứng đáng với trí tuệ vĩ đại của bác.’ Cả hai tách ra theo đúng thỏa thuận, và chuyện xảy ra là họ cất tiếng kêu gần như cùng một lúc. Mỗi người đều tưởng lầm tiếng kêu của người kia là của con lừa nên vùng chạy đi tìm, ngỡ rằng cuối cùng con lừa đã lộ diện. Khi đã trông thấy nhau, kẻ mất lừa liền kêu lên: ‘Có lý nào thế hả bác láng giềng, hóa ra tiếng kêu vừa rồi không phải của con lừa nhà tôi sao?’ ‘Không, là tôi kêu đấy,’ người kia đáp. ‘Thế thì tôi xin nói thật với bác,’ chủ nhân con lừa bảo, ‘rằng giữa bác và một con lừa chẳng khác nhau mảy may nào về tiếng kêu cả, vì chưa bao giờ trong đời tôi lại thấy hay nghe thấy điều gì giống tự nhiên đến thế.’ ‘Những lời khen ngợi và tán dương đó xứng đáng thuộc về bác hơn tôi, thưa bác láng giềng,’ kẻ sáng kiến ra kế hoạch nói; ‘vì có Chúa đã tạo ra tôi, bác có thể chấp hẳn cho kẻ kêu lừa giỏi nhất và hoàn hảo nhất trên đời này vài tiếng; tông giọng của bác trầm ấm, âm lượng giữ nhịp nhàng đúng cao độ, và những tiếng ngân cuối câu thật dày dặn, dồn dập; thực mà nói, tôi xin chịu thua, nhường chiếc vòng nguyệt quế cho bác và cúi đầu thán phục tài nghệ hiếm có này.’ ‘Thế thì,’ chủ nhân con lừa nói, ‘từ nay tôi sẽ tự đánh giá cao bản thân mình hơn, và coi như mình cũng uyên bác, bởi tôi sở hữu một tài năng xuất chúng nào đó; vì dẫu tôi vẫn tưởng mình kêu lừa hay, nhưng chưa bao giờ tôi nghĩ mình đạt đến độ hoàn mỹ như bác nói.’ ‘Còn tôi cũng xin nói rằng,’ người thứ hai tiếp lời, ‘có những món quà quý hiếm đang bị mai một trên thế gian này, và chúng lại rơi nhầm vào tay những kẻ không biết cách tận dụng chúng.’ ‘Phần tài nghệ của chúng ta,’ chủ nhân con lừa nói, ‘nếu không gặp những trường hợp như thế này thì chẳng thể dùng vào việc gì ích lợi, mà ngay cả trong lúc này đây, cầu Chúa ban ơn cho nó có chút ích gì.’ Nói đoạn, họ lại tách ra và tiếp tục cất tiếng kêu lừa, nhưng cứ chốc chốc họ lại lừa lẫn nhau và chạy đổ xô về phía nhau, cho đến khi họ thỏa thuận dùng một ám hiệu để nhận ra nhau thay vì lừa, đó là kêu liền hai tiếng một lúc. Cứ thế, với việc gấp đôi tiếng kêu ở mỗi bước chân, họ đã đi vòng quanh khu rừng, nhưng con lừa bị mất tích chẳng hề đáp lời hay cho dã màng dợn sóng một dấu hiệu nào. Làm sao con vật khốn khổ bạc mệnh ấy có thể đáp lời được, khi mà ở chốn thâm sơn cùng cốc, họ đã tìm thấy nó bị sói ăn thịt mất rồi? Vừa nhìn thấy nó, chủ nhân liền thốt lên: ‘Thảo nào tôi cứ ngạc nhiên sao nó không kêu đáp lại, vì nếu nó chưa chết thì khi nghe tiếng chúng ta, nó đã phải kêu lên rồi, bằng không thì nó đâu phải là loài lừa; nhưng dẫu sao, nhờ được nghe bác kêu lừa quá đỗi hoàn hảo, thưa bác láng giềng, tôi coi như công sức cọc cạch đi tìm kiếm này cũng bõ công, dẫu cho có tìm thấy nó đã chết đi chăng nữa.’ ‘Gặp đúng người rồi đấy, bác ạ,’ người kia đáp; ‘cha cố hát hay thì thầy sáu cũng chẳng kém cạnh là bao.’ Thế là họ quay về làng trong tâm trạng tiu nghỉu và khản cả cổ, rồi kể lại cho bạn bè, xóm giềng cùng người quen nghe những gì đã xảy ra trong cuộc tìm kiếm con lừa, người này thi nhau ca tụng tài kêu lừa hoàn hảo của người kia. Toàn bộ câu chuyện đồn xa và lan rộng khắp các làng mạc lân cận; và ma quỷ vốn chẳng bao giờ ngủ, với bản tính ưa gây rắc rối và gieo rắc bất hòa khắp nơi, chuyên thổi phồng chuyện xấu và biến những chuyện không đâu thành hiềm khích, đã xui khiến người dân các thị trấn khác cất tiếng kêu lừa mỗi khi họ nhìn thấy bất kỳ ai từ làng chúng tôi đi qua, như để trêu ngươi những vị ủy viên hội đồng của chúng tôi vậy. Rồi lũ trẻ con cũng bắt chước theo, điều đó chẳng khác nào lọt vào tay và miệng của mọi con quỷ dưới địa phương; và tiếng kêu lừa lan từ thị trấn này sang thị trấn khác theo cách mà người ta có thể nhận ra dân làng kêu lừa dễ dàng như phân biệt người da đen với người da trắng vậy. Trò đùa tai hại ấy đã đi xa đến mức có nhiều lần những kẻ bị chế giễu đã kéo quân ra chiến trận để quyết một phen sống mái với những kẻ chế nhạo, chẳng màng đến vua chúa hay luật pháp, chẳng sợ hãi hay hổ thẹn gì nữa. Ngày mai hoặc ngày kia, tôi tin là người dân làng tôi, tức là cái làng kêu lừa ấy, sẽ xuất quân nghênh chiến với một ngôi làng khác cách làng chúng tôi hai dặm, một trong những nơi đày đọa chúng tôi nhiều nhất; và để chúng tôi có sự chuẩn bị chu đáo, tôi đã mua những ngọn giáo và kích mà các ngài vừa thấy. Đó là những điều kỳ lạ mà tôi đã nói là sẽ kể cho các ngài nghe, và nếu các ngài không cho là lạ thì tôi cũng chẳng còn chuyện nào khác nữa”; và với những lời này, anh chàng tốt bụng đã kết thúc câu chuyện của mình.
Vừa lúc ấy, có một người bước qua cổng quán trọ, toàn thân mặc đồ da sơn dương từ áo lót, quần chẽn cho đến áo giáp nhẹ, cất giọng sang sảng nói: “Thưa chủ quán, có phòng không? Khỉ tiên tri và gánh hát tuồng Sự giải thoát cho Melisendra sắp đến đây rồi.”
“Trời đánh thánh vật!” chủ quán kêu lên, “hóa ra là Sư phụ Pedro! Đêm nay chúng ta tha hồ vui đắc chí rồi đây!” Tôi quên chưa kể rằng vị Sư phụ Pedro ấy có mắt trái và gần nửa má bị che kín bởi một miếng băng lụa xanh, cho thấy bên nửa mặt đó có vấn đề. “Xin kính chào ngài Sư phụ Pedro,” chủ quán tiếp lời; “nhưng con khỉ và gánh hát đâu rồi, sao tôi không thấy?” “Chúng ở ngay gần đây thôi,” người mặc đồ da sơn dương đáp; “nhưng tôi đi trước để xem có còn phòng trọ hay không.” “Tôi sẵn sàng đuổi cả Công tước xứ Alva đi để nhường chỗ cho Sư phụ Pedro,” chủ quán nói; “hãy mang con khỉ và gánh hát vào đây; đêm nay quán có những vị khách sẵn sàng trả tiền để xem những trò khéo léo của con khỉ đó.” “Cứ quyết định như vậy đi,” người đeo băng mắt nói; “tôi sẽ hạ giá xuống, chỉ cần đủ tiền trang trải chi phí là tôi mãn nguyện rồi; giờ tôi phải quay ra giục chiếc xe chở con khỉ và gánh hát tới đây”; nói đoạn, hắn bước ra khỏi quán trọ.
Don Quixote liền hỏi chủ quán Sư phụ Pedro này là ai, gánh hát và con khỉ đi cùng ông ta thế nào. Chủ quán đáp rằng: “Đây là một chủ gánh múa rối nổi tiếng, từ một thời gian trước đã đi khắp vùng Mancha de Aragon này để biểu diễn vở tuồng giải thoát cho Melisendra do dũng tướng Don Gaiferos thực hiện, một trong những câu chuyện hay nhất và được trình diễn xuất sắc nhất từng thấy ở miền này trong nhiều năm qua; ông ta còn mang theo một con khỉ có năng khiếu phi thường chưa từng thấy ở loài khỉ hay tưởng tượng nổi ở con người. Nếu ngài hỏi nó bất cứ điều gì, nó sẽ chăm chú lắng nghe câu hỏi, rồi nhảy phốc lên vai chủ, áp sát tai hắn để truyền câu trả lời mà Sư phụ Pedro sẽ phát biểu lại. Nó nói về những chuyện quá khứ nhiều hơn là tương lai; và dường như không phải lúc nào nó cũng đoán trúng phóc mọi trường hợp, nhưng phần lớn thời gian thì chẳng sai đi đâu được, khiến chúng ta cứ ngỡ trong người nó có quỷ ám. Cứ mỗi câu hỏi nó lấy hai đồng thực nếu con khỉ trả lời; ý tôi là nếu chủ của nó trả lời thay sau khi nó thì thầm vào tai; và vì thế người ta tin rằng Sư phụ Pedro này rất giàu có. Hắn là một ‘người hào hoa’ theo cách gọi bên nước Ý, rất biết cách vui đùa, và đang tận hưởng cuộc sống tuyệt vời nhất trần đời; nói năng lấn át sáu người, uống rượu bạt ngàn dăm bảy kẻ, tất cả chỉ nhờ vào cái lưỡi, con khỉ và gánh hát của hắn.”
Sư phụ Pedro lúc ấy quay trở lại, theo sau là chiếc xe chở gánh hát và con khỉ—một con khỉ lớn, cụt đuôi và cái mông trụi lông như nỉ, nhưng trông không có vẻ dữ tợn. Ngay khi nhìn thấy nó, Don Quixote liền hỏi: “Này nhà tiên tri, ngươi có thể cho ta biết chúng ta đánh được con cá nào, và vận mệnh của chúng ta ra sao không? Này, đây là hai đồng thực của ta,” rồi chàng giục Sancho đưa tiền cho Sư phụ Pedro; nhưng hắn trả lời thay cho con khỉ rằng: “Thưa ngài, con vật này không đưa ra bất kỳ câu trả lời hay thông tin nào liên quan đến những điều chưa tới; còn về quá khứ thì nó biết một chút, và tương đối biết về hiện tại.”
“Trời ạ,” Sancho nói, “tôi chẳng thèm bỏ ra một xu để nghe người ta nói về quá khứ của mình đâu, vì còn ai hiểu rõ chuyện đó hơn chính tôi nữa chứ? Bỏ tiền ra để nghe những điều mình đã biết thì quả là ngốc nghếch hết chỗ nói. Nhưng vì ngài biết những chuyện hiện tại, xin hãy cầm lấy hai đồng thực này, và hỡi ngài khỉ tối cao, hãy nói cho tôi hay giờ này vợ tôi là Teresa Panza đang làm gì, và nàng đang giải khuây bằng cách nào?”
Sư phụ Pedro từ chối nhận tiền, nói rằng: “Tôi không nhận tiền trước hay khi công việc chưa được hoàn thành”; rồi bằng tay phải, hắn vỗ bốp một cái vào vai trái, và chỉ với một cú nhảy, con khỉ đã chễm chệ trên vai hắn. Nó áp mõm vào tai chủ và bắt đầu lẩm bẩm nghiến răng liên hồi; và sau khi giữ nguyên tư thế ấy lâu bằng thời gian đọc một kinh Tin Kính, nó lại nhảy phốc xuống đất. Ngay khoảnh khắc đó, Sư phụ Pedro vội vã chạy đến quỳ sụp xuống trước mặt Don Quixote, ôm lấy đôi chân chàng và kêu lên: “Hỡi người hồi sinh vĩ đại cho lý tưởng hiệp sĩ giang hồ vốn đã lâu chìm vào quên lãng, ta xin ôm lấy đôi chân này như ôm lấy hai cột trụ Hercules! Hỡi hiệp sĩ Don Quixote xứ La Mancha chưa bao giờ được ca ngợi cho xứng đáng, nguồn sức mạnh cho những kẻ nhút nhát, trụ cột cho những kẻ chông chênh, cánh tay cho những kẻ ngã quỵ, gậy chống và lời khuyên cho tất cả những ai gặp cảnh bất hạnh!”
Don Quixote chết sững, Sancho kinh ngạc, chàng cử nhân chới với, chú tiểu đồng ngẩn ngơ, anh chàng đến từ làng kêu lừa há hốc mồm, chủ quán hoang mang tột độ, tóm lại là tất cả mọi người đều ngỡ ngàng trước những lời của ông chủ gánh múa rối. Hắn tiếp tục nói: “Và cả ngươi nữa, hỡi Sancho Panza xứng đáng, người hầu cận tuyệt vời của vị hiệp sĩ vĩ đại nhất thế gian! Hãy vững lòng lên, vì người vợ Teresa hiền thảo của ngươi vẫn bình an, lúc này mụ đang gỡ xơ của một cân lân; và đặc biệt là bên tay trái mụ có một cái vại bị mẻ vòi chứa đầy rượu ngon, mụ vừa nhấm nháp vừa làm việc đấy.”
“Điều đó thì tôi hoàn toàn tin tưởng,” Sancho nói. “Mụ ấy là kẻ may mắn, và nếu không vì tính ghen tuông của mụ thì tôi chẳng đời nào đổi mụ lấy nữ khổng lồ Andandona, người mà theo lời chủ tôi là một phụ nữ rất khôn ngoan và đáng kính; Teresa của tôi thuộc tuýp người không bao giờ để bản thân phải chịu thiếu thốn điều gì, dẫu cho con cháu sau này có phải gánh nợ thay đi chăng nữa.”
“Giờ thì ta dám khẳng định rằng,” Don Quixote nói, “kẻ nào đọc nhiều và đi nhiều sẽ thấy và biết rất nhiều điều. Ta nói vậy bởi lẽ làm sao có thứ sức mạnh thuyết phục nào lại khiến ta tin rằng trên đời này lại có những con khỉ có tài tiên tri như ta vừa tận mắt chứng kiến? Bởi ta chính là vị Don Quixote xứ La Mancha mà con vật đáng kính này nhắc đến, dẫu rằng nó có hơi quá lời khi ca ngợi ta; nhưng dù ta có thế nào đi nữa, ta vẫn tạ ơn Trời vì đã ban cho ta một trái tim nhân hậu và đầy lòng trắc ẩn, luôn sẵn sàng làm điều thiện cho tất cả mọi người và không hại bất cứ ai.”
“Nếu tôi có tiền,” chú tiểu đồng nói, “tôi sẽ hỏi ngài khỉ xem điều gì sẽ đến với tôi trong cuộc hành trình này.”
Đáp lại lời này, Sư phụ Pedro lúc bấy giờ đã đứng dậy khỏi đôi chân của Don Quixote, liền nói: “Tôi đã nói rồi, con vật nhỏ này không đưa ra câu trả lời nào về tương lai; nhưng giả sử nó có biết đi nữa thì việc không có tiền cũng chẳng thành vấn đề, bởi để chiều lòng ngài Don Quixote đáng kính đang có mặt ở đây, tôi sẵn sàng từ bỏ mọi lợi lộc trên đời này. Và bây giờ, vì tôi đã hứa, và để mang lại niềm vui cho ngài, tôi sẽ dựng gánh hát của mình lên và đem lại màn giải trí cho tất cả những ai có mặt trong quán trọ này hoàn toàn miễn phí.” Ngay khi nghe thấy vậy, chủ quán mừng rỡ khôn tả, chỉ một chỗ để dựng rạp múa rối, và công việc được tiến hành ngay lập tức.
Don Quixote không lấy làm hài lòng cho lắm với những lời tiên tri của con khỉ, vì chàng cho rằng việc một con khỉ đi đoán trước quá khứ hay tương lai là điều không đứng đắn; thế nên trong lúc Sư phụ Pedro đang sắp xếp gánh hát, chàng cùng Sancho lui vào một góc chuồng ngựa, nơi không ai có thể nghe lén, và bảo hắn rằng: “Này Sancho, ta đã suy ngẫm nghiêm túc về năng lực phi thường của con khỉ này, và đi đến kết luận rằng không còn nghi ngờ gì nữa, chính Sư phụ Pedro, chủ nhân của nó, có một khế ước, dù ngầm hay rõ ràng, với ma quỷ.”
“Nếu khế ước đó ký trực tiếp với quỷ,” Sancho nói, “thì chắc chắn đó là một thứ bùa chú nhơ nhớp vô cùng; nhưng Sư phụ Pedro làm thế thì có lợi lộc gì chứ?”
“Ngươi không hiểu ý ta, Sancho,” Don Quixote nói; “ta chỉ muốn nói rằng hắn hẳn đã lập một giao kèo nào đó với ma quỷ để truyền sức mạnh này vào con khỉ, nhằm kiếm kế sinh nhai, và sau khi đã giàu có, hắn sẽ dâng linh hồn mình cho quỷ, đó chính là điều kẻ thù của nhân loại đang thèm khát. Ta bị dẫn dắt để tin vào điều này khi quan sát thấy con khỉ chỉ trả lời về những chuyện quá khứ hoặc hiện tại, mà tầm hiểu biết của ma quỷ thì không vượt qua giới hạn đó; đối với tương lai, hắn chỉ biết được bằng cách đoán mò, và không phải lúc nào cũng đúng; bởi vì chỉ có Thiên Chúa mới quyền định đoạt thời gian và mùa màng, và đối với Ngài thì chẳng có quá khứ hay tương lai nào cả, tất cả đều là hiện tại. Sự tình là thế, rõ ràng con khỉ này đang cất lời nhờ linh hồn ma quỷ; và ta lấy làm lạ là họ vẫn chưa tố cáo hắn trước Tòa án Dị giáo, tra tấn hắn và ép hắn phải khai ra nhờ đâu mà hắn có tài tiên tri; bởi vì chắc chắn con khỉ này không phải là nhà chiêm tinh; cả chủ của nó lẫn bản thân nó đều không lập ra, và cũng chẳng biết cách lập ra những hình vẽ thiên văn được gọi là phán đoán, thứ hiện đang phổ biến ở Tây Ban Nha đến mức chẳng có mụ hàng xóm, chú tiểu đồng hay lão thợ giày rách nào mà lại không dám nhận lập một sơ đồ lá số dễ dàng như nhặt một con bài phăng dưới đất lên, qua đó bóp méo sự thật kỳ diệu của khoa học bằng những lời dối trá và sự dốt nát của họ. Ta từng biết một phu nhân nọ hỏi một kẻ chuyên dựng lá số chiêm tinh như thế rằng con chó cưng nhỏ của bà ta có chửa hay không, sẽ đẻ bao nhiêu con và lông chúng màu gì. Để đáp lại, sau khi đã lập xong sơ đồ lá số, ngài chiêm tinh gia phán rằng con chó cái quả thực có mang, sẽ đẻ ba con chó con, một con màu xanh lục, con thứ hai đỏ chói, và con thứ ba bảy sắc cầu vồng, với điều kiện nó thụ thai trong khoảng từ mười một đến mười hai giờ đêm hoặc ngày, vào thứ Hai hoặc thứ Bảy; thế nhưng sự việc diễn ra là hai ngày sau con chó cái chết vì bội thực, và ngài cai quản tinh tú ấy lại được cả vùng ca tụng là một nhà chiêm tinh uyên thâm bậc nhất, y như đa phần những kẻ cai quản tinh tú khác vẫn thế.”
“Dẫu vậy,” Sancho nói, “tôi vẫn mong ngài chủ của tôi hãy bảo Sư phụ Pedro sai con khỉ trả lời xem những gì xảy ra với ngài trong hang Montesinos có phải là sự thật hay không; vì xin lỗi ngài cho phép tôi được nói thẳng, phần tôi, tôi cho rằng đó toàn là chuyện bịa đặt dối trá, hoặc ít nhất cũng là một giấc mơ nào đó của ngài mà thôi.”
“Điều đó có thể lắm chứ,” Don Quixote đáp; “tuy nhiên, ta sẽ làm theo điều ngươi gợi ý; dẫu trong lòng ta vẫn còn vài mối băn khoăn.”
Đúng lúc này, Sư phụ Pedro bước tới tìm Don Quixote để báo rằng gánh hát đã sẵn sàng, mời chàng ra xem vì nó rất đáng để thưởng thức. Don Quixote liền bày tỏ mong muốn của mình, nài nỉ hắn hãy bảo con khỉ trả lời ngay xem những sự việc xảy ra với chàng trong hang Montesinos là chiêm bao hay thực tế, vì đối với chàng, chúng mang dáng dấp của cả hai. Nghe vậy, Sư phụ Pedro chẳng nói gì, quay đi lấy con khỉ, đặt nó đứng trước mặt Don Quixote và Sancho rồi bảo: “Nào ngài khỉ, vị quý ông đây muốn biết những điều xảy ra với ngài ấy trong cái hang gọi là hang Montesinos là giả dối hay chân thật.” Sau khi thực hiện cử chỉ quen thuộc, con khỉ trèo lên vai trái và có vẻ như đang thì thầm vào tai chủ, Sư phụ Pedro liền đáp ngay: “Con khỉ nói rằng những gì ngài nhìn thấy hoặc xảy ra với ngài trong hang đó, một phần là giả, một phần là thật; nó chỉ biết chừng ấy chứ không hơn về câu hỏi này; nhưng nếu ngài muốn biết thêm, vào thứ Sáu tới nó sẽ trả lời mọi điều được hỏi, vì hiện tại năng lực của nó đã cạn kiệt và sẽ chưa phục hồi cho đến ngày thứ Sáu, như nó đã nói.”
“Tôi đã bảo mà, thưa ngài,” Sancho nói, “rằng tôi không thể nào ép mình tin rằng tất cả những gì ngài kể về các cuộc phiêu lưu trong hang đều là sự thật, hay thậm chí là một nửa trong số đó?”
“Rồi dòng chảy sự kiện sẽ trả lời, hỡi Sancho,” Don Quixote đáp; “thời gian, kẻ phơi bày vạn vật, chẳng bỏ sót thứ gì mà không kéo nó ra ánh sáng ban ngày, dẫu nó có bị chôn vùi trong tận đáy lòng đất mẹ đi nữa. Nhưng thôi, tạm gác chuyện đó lại; hãy đi xem gánh hát của Sư phụ Pedro đi, ta chắc chắn ở đó có những điều mới lạ.”
“Mới lạ á!” Sư phụ Pedro nói; “gánh hát của tôi chứa đựng sáu mươi nghìn điều mới lạ trong đó; tôi xin nói với ngài, thưa ngài Don Quixote, đây là một trong những cảnh tượng đáng xem nhất trên đời vào lúc này; nhưng operibus credite et non verbis, giờ thì chúng ta bắt tay vào việc thôi, vì trời đã muộn và chúng ta còn rất nhiều việc phải làm, phải nói và phải trình diễn.”
