Don Antonio Moreno bám theo Hiệp sĩ Vầng Trăng Trắng, và một đám đông thiếu niên cũng theo sát gót, hay đúng hơn là đuổi theo ngài, cho đến khi đưa được ngài vào một quán trọ nằm ngay giữa lòng thành phố. Don Antonio nóng lòng muốn làm quen nên cũng bước vào; một người hầu liền ra tiếp đón và tháo giáp cho vị hiệp sĩ, rồi ngài lui vào một căn phòng ở tầng dưới, vẫn có Don Antonio theo chân, bởi ông vốn ruột gan nóng như lửa đốt cho kỳ được biết người này là ai. Thấy vị quý tộc nhất quyết không rời, Hiệp sĩ Vầng Trăng Trắng liền cất lời: "Thưa ngài, tôi thừa biết ngài đến đây vì mục đích gì; ấy là để tìm hiểu xem tôi là ai; và vì chẳng có lý do gì tôi phải giấu giếm ngài, trong lúc người hầu của tôi đang tháo chiếc áo giáp này, tôi sẽ thuật lại toàn bộ sự thật cho ngài nghe mà không giấu điều gì. Thưa ngài, chắc ngài phải biết rằng tôi tên là cử nhân Samson Carrasco. Tôi cùng làng với Don Quixote xứ La Mancha, kẻ mà sự lú lẫn và điên rồ khiến tất cả những ai quen biết đều cảm thấy xót xa, và tôi là một trong những kẻ xót xa hơn cả; tin chắc rằng con đường cứu chữa duy nhất cho lão là sự tĩnh dưỡng, ở yên trong chính ngôi nhà của mình, tôi bèn nghĩ ra một mưu kế để giữ lão lại. Thế nên, ba tháng trước, tôi đã lên đường nghênh chiến lão như một hiệp sĩ giang hồ, dưới cái tên giả là Hiệp sĩ Những Tấm Gương, với ý định giao tranh và đánh bại lão mà không làm tổn thương gì, đồng thời ra điều kiện kẻ chiến bại phải hoàn toàn tuân theo ý muốn kẻ chiến thắng. Điều tôi định đòi hỏi ở lão (bởi tôi đinh ninh lão đã bại trận) là phải trở về làng, và không được bước chân đi đâu trong suốt một năm, khoảng thời gian đủ để lão được chữa lành. Nhưng số phận lại định đoạt khác đi, chính lão lại đánh bại và hất văng tôi xuống ngựa, thế là kế hoạch của tôi đổ bể. Lão tiếp tục lên đường, còn tôi lũi thủi trở về trong thất bại, ê chề nhục nhã, và bầm dập khắp người sau cú ngã, một cú ngã đặc biệt nguy hiểm. Dù vậy, điều đó vẫn không dập tắt được khát khao được gặp lại và đánh gục lão trong tôi, như ngài đã thấy ngày hôm nay. Và vì lão vốn là kẻ vô cùng câu nệ trong việc tuân thủ các luật lệ của chốn hiệp sĩ giang hồ, chắc chắn lão sẽ giữ đúng lời hứa, vâng theo mệnh lệnh mà tôi đã trao cho lão. Thưa ngài, sự tình là như thế đấy, và tôi chẳng còn gì để kể thêm với ngài nữa. Tôi khẩn khoản xin ngài đừng bán đứng tôi, cũng đừng tiết lộ cho Don Quixote biết tôi là ai; để những nỗ lực thành tâm của tôi có thể đơm hoa kết trái, và để một người có trí tuệ xuất chúng — giá mà gạt bỏ được những trò điên rồ của thói thượng võ — có thể tìm lại được sự minh mẫn vốn có."

Don Antonio liền đáp: "Ôi thưa ngài, xin Chúa hãy tha thứ cho lỗi lầm mà ngài đã gây ra cho cả thế gian này khi mưu toan đưa kẻ điên khùng buồn cười nhất thiên hạ trở về với lý trí. Ngài không nhận ra sao, thưa ngài, rằng lợi ích thu được từ sự tỉnh táo của Don Quixote muôn đời không thể sánh bằng niềm vui mà những cơn điên rồ của lão mang lại? Nhưng tôi tin chắc rằng mọi công sức của ngài cử nhân sẽ chẳng thể nào đưa một kẻ đã u mê đến độ ấy trở lại với sự minh mẫn được nữa; và nếu không phải là điều bất nhân, tôi xin nói rằng giá như Don Quixote đừng bao giờ được chữa khỏi, bởi nếu lão bình phục, chúng ta chẳng những mất đi những trò hề độc nhất vô nhị của lão, mà còn mất cả những câu chuyện của tay hầu cận Sancho Panza nữa, bất kỳ câu chuyện nào trong số đó cũng đủ biến nỗi sầu muộn thành tràng cười sảng khoái. Dù sao đi nữa, tôi sẽ giữ miệng và không hé răng với lão đâu, rồi chúng ta sẽ kiểm chứng xem liệu phỏng đoán của tôi về những nỗ lực vô ích của ngài cử nhân có chính xác hay không."

Vị cử nhân đáp rằng dẫu sao thì sự việc cũng đang có khởi đầu tốt đẹp, và ngài đặt nhiều kỳ vọng vào một kết quả mỹ mãn; sau khi gửi gắm những lời chào trân trọng đến Don Antonio, ngài cáo từ; và ngay lập tức cho người chất áo giáp lên một con la, rời khỏi thành phố vào chính ngày hôm đó trên yên ngựa mà ngài đã dùng để ra trận, rồi trở về quê nhà mà không gặp phải bất kỳ sự cố nào đáng ghi chép lại trong cuốn sử chân thực này.

Don Antonio bèn thuật lại cho viên toàn quyền nghe những gì Carrasco đã kể, và viên toàn quyền chẳng lấy làm vui vẻ gì khi nghe tin ấy, bởi sự rút lui của Don Quixote đồng nghĩa với việc chấm dứt niềm vui tiêu khiển của tất cả những ai biết về những hành tung điên rồ của lão.

Sáu ngày ròng rã Don Quixote nằm liệt giường, chán nản, u sầu, ủ rũ và bực dọc, cứ gặm nhấm mãi sự kiện cay đắng về trận thua cuộc của mình. Sancho hết lời an ủi chủ, và trong số những điều lão thưa với chủ, có đoạn: "Xin ngài hãy ngẩng cao đầu lên, hãy vực lại tinh thần nếu có thể, và tạ ơn trời đất rằng dẫu ngài có bị ngã lăn kềnh xuống đất thì cũng chẳng đến mức gãy chiếc xương sườn nào; và như ngài biết đấy, 'có cho đi thì có nhận lại', và 'chẳng phải chỗ nào có cọc cũng sẵn lông ngỗng', mặc thây cái thằng bác sĩ đi, chẳng cần đến nó để chữa cái bệnh này đâu. Chúng ta hãy về nhà thôi, từ bỏ cái thói lang thang tìm kiếm hiểm nguy ở những xứ sở và chốn lạ hoắc lạ hơ này; ngẫm cho kỹ thì thần mới là kẻ thiệt hại nhiều hơn, dẫu rằng chính tôn giá mới là người chịu đòn đau. Bỏ cái ghế tổng đốc, thần đã từ bỏ cả ước vọng làm tổng đốc một lần nữa, nhưng thần đâu có từ bỏ khát khao được làm bá tước; và điều đó sẽ chẳng bao giờ thành hiện thực nếu tôn giá từ bỏ con đường làm vua bằng cách từ khước nghiệp hiệp sĩ; thế nên mọi hy vọng của thần đều sắp tan thành mây khói cả rồi."

Don Antonio bấy giờ mới nói: "Thôi nào Sancho, ngươi thấy đấy sự gi đình và lui về ở ẩn của ta sẽ không kéo dài quá một năm đâu; ta sẽ sớm trở lại với nghiệp võ vang danh của mình, và ta sẽ chẳng thiếu một vương quốc để chinh phục hay một tước bá để ban ơn cho ngươi."

Sancho đáp: "Nguyện xin Chúa thấu suốt và quỷ dữ điếc tai; thần vẫn thường nghe người ta nói rằng 'một niềm hy vọng chắc chắn vẫn hơn một mối cầm cố tồi'."

Đúng lúc hai thầy trò đang trò chuyện thì Don Antonio bước vào, nét mặt rạng rỡ vô cùng và cất giọng hô lớn: "Hãy thưởng lớn cho tin vui của tôi đi, ngài Don Quixote! Don Gregorio và tên kẻ đạo theo phe cậu ấy đã cập bến — à mà cập bến hồi nào chứ? Lúc này họ đã có mặt tại dinh thự của viên toàn quyền rồi, và sẽ đến đây ngay lập tức thôi."

Don Quixote phấn chấn hẳn lên và nói: "Thật lòng mà nói, suýt chút nữa ta đã ước gì sự việc xoay chuyển theo chiều hướng ngược lại, bởi điều đó sẽ buộc ta phải vượt biển sang tận xứ Barbary, nơi bằng uy lực của thanh gươm này, ta sẽ trả lại tự do không chỉ cho Don Gregorio, mà cho tất cả các tù nhân Cơ Đốc giáo đang bị giam cầm ở xứ Barbary ấy. Nhưng ta đang lẩm cẩm cái nỗi gì thế này, một kẻ khốn khổ như ta ư? Chẳng phải ta là kẻ vừa bị đánh bại đó sao? Chẳng phải ta là kẻ vừa bị hạ bệ đó sao? Chẳng phải ta là kẻ không được phép cầm vũ khí trong suốt một năm trời sao? Thế thì ta còn bày đặt tuyên bố với lẫy lừng cái gì nữa; khi mà việc cầm cái quay sợi xem ra lại hợp với ta hơn là cầm gươm giáo?"

Sancho tiếp lời: "Xin ngài đừng nói thế nữa; 'cứ để con gà được sống, dẫu nó có mắc bệnh dịch đi chăng nữa'; 'hôm nay là của người thì ngày mai là của ta'; trong mấy cái vụ đấm đá va quẹt này người ta chẳng việc gì phải bận tâm, vì kẻ ngã hôm nay ngày mai có thể đứng dậy được; trừ phi kẻ ấy tự nguyện nằm bẹp trên giường, ý thần muốn nói là đầu hàng trước sự yếu mềm và không chịu xốc lại tinh thần cho những trận chiến mới; xin tôn giá hãy đứng dậy để đón tiếp Don Gregorio đi thôi; hình như người nhà đang nhốn nháo cả lên rồi, chắc chắn là cậu ấy đã đến nơi rồi đấy." Quả nhiên đúng như vậy, ngay khi Don Gregorio và tên kẻ đạo hoàn thành việc tường trình với viên toàn quyền về chuyến hải trình đi đến nơi về đến chốn, Don Gregorio vì quá nóng lòng muốn gặp Ana Felix nên đã cùng tên kẻ đạo đến dinh thự của Don Antonio. Vào thời điểm cậu bị bắt khỏi Algiers, cậu đang mặc trang phục phụ nữ; thế nhưng khi ở trên tàu, cậu đã đổi lấy bộ quần áo của một tù nhân trốn thoát cùng mình; và dẫu khoác lên mình bộ trang phục nào đi nữa, cậu vẫn toát lên vẻ đáng yêu thương, kính trọng và ngưỡng mộ, bởi cậu sở hữu dung mạo vô cùng khôi ngô, tuấn tú, và tính theo vẻ bề ngoài thì độ chừng mười bảy hay mười tá tuổi. Ricote và con gái bước ra chào đón cậu, người cha rưng rưng dòng lệ, còn người con gái thì thẹn thùng nép mình. Họ không ôm chầm lấy nhau, bởi ở đâu có tình yêu sâu sắc thì ở đó người ta sẽ không bao giờ quá đỗi bạo dạn. Đứng sánh vai nhau, nét đẹp trai của Don Gregorio và vẻ kiều diễm của Ana Felix khiến tất cả những ai có mặt đều phải trầm trồ thán phục. Chính sự im lặng mới là thứ thay lời muốn nói cho cặp đôi trẻ vào khoảnh khắc ấy, và đôi mắt họ chính là thứ ngôn ngữ tỏ bày những xúc cảm trong trẻo và hạnh phúc. Tên kẻ đạo thuật lại những mưu chước cùng phương sách mà hắn đã áp dụng để giải cứu Don Gregorio, và Don Gregorio, với lời lẽ ngắn gọn không rườm rà, qua đó cho thấy trí tuệ vượt trước tuổi của mình, đã kể lại những hiểm nguy cùng tình cảnh khó xử khi phải sống chung đày ải giữa đám phụ nữ. Tóm lại, Ricote hào phóng đền bù và ban thưởng xứng đáng cho cả tên kẻ đạo lẫn những người chèo thuyền; và tên kẻ đạo cũng thực hiện nghi thức gia nhập trở lại vào lòng Giáo hội, được Giáo hội dung thứ, từ một chiếc nhơ nhớp mục rữa đã trở nên thanh sạch và lành lặn nhờ lòng sám hối cùng sự ăn năn.

Hai ngày sau, viên toàn quyền bàn bạc với Don Antonio về các bước tiến hành để Ana Felix và cha cô có thể ở lại Tây Ban Nha, bởi họ cho rằng chẳng có lý do gì để phản đối việc một người con gái là tín đồ Cơ Đốc giáo thuần thành và một người cha trông có vẻ hiền lương đức độ như thế lại không được phép ở lại đây. Don Antonio ngỏ ý sẽ lo liệu mọi chuyện tại thủ đô, nơi ông buộc phải ghé qua vì một số công chuyện khác, đồng thời úp mở rằng rất nhiều vụ việc hóc búa đều có thể được giải quyết ổn thỏa tại đó nhờ vào sự nâng đỡ cùng những khoản hối lộ.

Ricote, người có mặt trong suốt cuộc trò chuyện, liền thốt lên: "Không đâu, chúng ta không thể trông chờ vào sự nâng đỡ hay tiền tài đút lót được đâu, bởi vì dưới thời của ngài Don Bernardino de Velasco vĩ đại, Bá tước Salazar, người mà Bệ hạ đã trao phó trọng trách trục xuất chúng tôi, thì cả những lời nài nỉ hay hứa hẹn, những khoản hối lộ hay những lời cầu xin lòng thương xót đều trở nên vô tích sự; vì dẫu quả thực ngài ấy vẫn kết hợp lòng khoan dung với phép công minh, thế nhưng, khi nhận thấy toàn bộ gốc rễ dân tộc chúng tôi đã bị vấy bẩn và mục ruỗng, ngài ấy thà dùng thanh sắt nung đỏ để đốt cháy còn hơn dùng thứ thuốc mỡ xoa dịu vết thương; và cứ thế, bằng sự thận trọng, sự khôn ngoan, lòng tận tụy cùng uy quyền khiến kẻ khác phải khiếp sợ, ngài ấy đã gánh vác trên đôi vai lực lưỡng của mình sức nặng của chính sách lớn lao này và thực thi nó đến nơi đến chốn, khiến mọi mưu mô thủ đoạn, mọi sự nài nỉ van xin hay quỷ kế của chúng tôi đều trở nên vô hiệu trước đôi mắt tinh anh như chim ưng của ngài ấy, luôn trân trân canh giữ để không một ai trong số chúng tôi có thể trốn ở lại ẩn náu, rồi ví như cái rễ cây ngầm theo thời gian lại đâm chồi nảy lộc và sinh ra thứ trái độc trên đất nước Tây Ban Nha này, giờ đây đã được gột rửa sạch sẽ và trút bỏ được nỗi âu lo mà số lượng đông đảo của chúng tôi từng gây ra. Thật là một quyết sách anh hùng của nhà vua Philip Đám Ba vĩ đại, cùng với sự khôn ngoan vô song khi đã trao phó trọng trách ấy cho ngài Don Bernardino de Velasco!"

Don Antonio liền nói: "Dẫu sao đi nữa, khi tôi đến đó, tôi sẽ dốc toàn lực để xoay sở, còn ơn trên muốn định đoạt ra sao thì tùy; Don Gregorio sẽ đi cùng tôi để xoa dịu nỗi lo âu mà cha mẹ cậu đang phải gánh chịu vì sự vắng mặt của con trai; Ana Felix sẽ ở lại dinh thự của tôi cùng vợ tôi, hoặc trong một tu viện; và tôi biết viên toàn quyền sẽ rất sẵn lòng để thiện gia Ricote ở lại dinh thự của ngài cho đến khi chúng ta thấy rõ những điều kiện mà tôi có thể thỏa thuận được."

Viên toàn quyền đồng ý với mọi đề xuất được đưa ra; nhưng Don Gregorio khi nghe tường tận những gì đã diễn ra liền tuyên bố rằng cậu không thể và tuyệt đối không muốn rời xa Ana Felix dưới bất kỳ hình thức nào; tuy nhiên, vì mục đích của cậu là phải đi thăm cha mẹ và tìm cách quay lại đón nàng, cậu đành thuận theo thỏa thuận đã định. Ana Felix ở lại với vợ Don Antonio, còn Ricote ở lại trong dinh thự của viên toàn quyền.

Ngày Don Antonio lên đường cuối cùng cũng tới; và hai ngày sau là ngày khởi hành của Don Quixote cùng Sancho, bởi cú ngã của Don Quixote không cho phép lão lên đường sớm hơn. Buổi chia tay giữa Don Gregorio và Ana Felix đẫm nước mắt và tiếng thở dài, những trận ngất xỉu và những tiếng nấc nghẹn ngào. Ricote ngỏ ý biếu Don Gregorio một nghìn vương miện nếu cậu nhận cho, nhưng cậu từ chối tất cả, chỉ nhận đúng năm đồng do Don Antonio cho mượn và hứa sẽ hoàn trả khi ra tới thủ đô. Thế rồi hai người họ lên đường trước, tiếp đó là Don Quixote và Sancho như đã tường thuật, Don Quixote không mang áo giáp mà mặc trang phục lữ hành, còn Sancho thì đi bộ, con Dapple thì cõng đống giáp trụ trên lưng.