Cide Hamete, sử gia của bộ đại sử này, bắt đầu chương này với những lời sau: "Ta xin thề như một Ki-tô hữu thuần thành;" liên quan đến lời thề này, dịch giả của ông cho rằng việc Cide Hamete thề trên danh nghĩa một Ki-tô hữu thuần thành, dù ông vốn là người Mô-rô, chỉ có ý nghĩa rằng, cũng giống như một Ki-tô hữu thuần thành khi tuyên thệ thì thề, hoặc phải thề, những điều đúng sự thật, và nói sự thật trong những gì mình khẳng định, thì ông cũng đang nói sự thật, tựa như thể ông thề trên danh nghĩa một Ki-tô hữu thuần thành trong tất cả những gì ông chọn viết về Quixote, đặc biệt là khi làm rõ thân thế của sư phụ Pedro và con khỉ tiên tri đã khiến mọi làng quê kinh ngạc với những lời sấm truyền của nó. Do đó, ông kể tiếp rằng những ai đã đọc Phần Một của lịch sử này hẳn sẽ nhớ rõ Gines de Pasamonte, kẻ mà cùng với những tên nô lệ chèo thuyền khác, đã được Don Quixote phóng thích ở Sierra Morena: một ân huệ mà sau đó ngài chỉ nhận lại sự biết ơn nghèo nàn cùng những đền đáp tồi tệ hơn từ lũ người có tâm địa độc ác và bản tính tồi hão đó. Chính Gines de Pasamonte này—kẻ mà Don Quixote gọi là Don Ginesillo de Parapilla—là kẻ đã đánh cắp chú lừa Dapple của Sancho Panza; việc này, do lỗi của những thợ in nên cả cách thức lẫn thời điểm đã không được nêu rõ trong Phần Một, đã trở thành một nỗi hoang mang cho khá nhiều độc giả, những người lại quy trách nhiệm cho trí nhớ tồi của tác giả trong khi đó thực ra là lỗi của nhà in. Tuy nhiên, thực tế là Gines đã đánh cắp chú lừa trong lúc Sancho Panza đang nằm ngửa ngủ say, áp dụng mưu kế và thủ pháp mà Brunello từng dùng khi cướp con ngựa của Sacripante ngay giữa hai chân chàng trong cuộc vây hãm Albracca; và như đã được kể lại, Sancho sau đó đã tìm lại được chú lừa. Gines này, vốn đang sợ hãi bị bắt bởi nha lại—những kẻ đang lùng sục để trừng phạt hắn vì vô số thói hư tật xấu và tội ác của hắn (nhiều và lớn đến mức chính hắn đã viết một cuốn sách dày để kể lại chúng)—nên đã quyết định chuyển chỗ ở sang vương quốc Aragon, che khuất con mắt bên trái đi, và hành nghề múa rối; vì nghề này, cũng như trò tung hứng, hắn đều biết cách biểu diễn đến mức hoàn hảo. Hầu như tình cờ, từ một số tín đồ Thiên Chúa giáo được chuộc về từ vùng Barbary, hắn đã mua được con khỉ, thứ mà hắn dạy cho biết trèo lên vai mình mỗi khi hắn ra hiệu một dấu hiệu nhất định, rồi thì thầm, hoặc ra vẻ làm như vậy, vào tai hắn. Đã chuẩn bị xong xuôi như thế, trước khi bước vào bất kỳ ngôi làng nào mà gánh hát và con khỉ của hắn hướng tới, hắn thường dò la trước tại ngôi làng gần nhất, hoặc từ người am tường nhất mà hắn có thể tìm thấy, về những chuyện đặc biệt đã xảy ra ở đó và xảy ra với ai; và ghi nhớ thật kỹ trong đầu, việc đầu tiên hắn làm là biểu diễn gánh hát của mình, lúc thì câu chuyện này, lúc thì câu chuyện khác, nhưng tất cả đều sinh động, vui nhộn và quen thuộc. Ngay khi buổi biểu diễn kết thúc, hắn liền trổ tài của con khỉ, quả quyết với công chúng rằng nó thấu triệt mọi chuyện quá khứ lẫn hiện tại, nhưng về tương lai thì nó hoàn toàn chịu thua. Cho mỗi câu hỏi được trả lời, hắn đòi hai đồng real, và với vài người thì hắn bớt giá, tùy theo việc hắn bắt mạch những người đặt câu hỏi ra sao; và đôi khi, khi đến những ngôi nhà mà những chuyện hắn đã biết từng xảy ra với những người sống ở đó, ngay cả khi họ chẳng thưa hỏi gì vì không muốn tốn tiền, hắn cũng ra hiệu cho con khỉ rồi tuyên bố rằng nó đã nói thế này thế nọ, khớp với sự việc một cách hoàn hảo. Bằng cách này, hắn tạo được danh tiếng lừng lẫy và mọi người đổ xô đi theo hắn; vào những dịp khác, vốn rất tinh ranh, hắn sẽ trả lời sao cho câu trả lời phù hợp với câu hỏi; và vì chẳng ai vặn vỏi hay ép hắn phải giải thích bằng cách nào con khỉ của mình lại có thể tiên tri, nên hắn đã lừa gạt tất cả bọn họ và làm đầy túi tiền của mình. Ngay khoảnh khắc bước chân vào quán trọ, hắn đã nhận ra Don Quixote và Sancho, và với sự nhận biết đó, thật dễ dàng để hắn khiến họ cùng tất cả những ai có mặt ở đó phải kinh ngạc; nhưng hắn hẳn đã phải trả giá đắt nếu Don Quixote hạ thấp tay xuống thêm chút nữa khi ngài chém đứt đầu vua Marsilio và tiêu diệt toàn bộ kỵ binh của lão, như đã được kể lại ở chương trước.

Thế là đủ cho sư phụ Pedro và con khỉ của lão; giờ thì quay lại với Don Quixote xứ La Mancha. Sau khi rời khỏi quán trọ, ngài quyết định trước hết sẽ ghé thăm các bờ sông Ebro và vùng phụ cận, trước khi tiến vào thành phố Saragossa, vì khoảng thời gian rộng rãi còn lại trước khi diễn ra các cuộc đại hội võ nghệ vẫn đủ cho ngài thong thả. Với mục đích đó, ngài đi theo con đường lớn và hành trình suốt hai ngày liền mà không gặp bất kỳ cuộc phiêu lưu nào đáng để ghi chép lại, cho đến ngày thứ ba, khi đang leo lên một ngọn đồi, ngài nghe thấy tiếng trống, kèn và súng hỏa mai vang dội. Ban đầu ngài tưởng có trung đoàn quân đội nào đang đi qua đường đó, và để tận mắt chứng kiến, ngài thúc ngựa Rocinante phi lên đỉnh đồi. Khi lên đến đỉnh, ngài nhìn thấy ở dưới chân đồi có hơn hai trăm người, theo ước lượng của ngài, đang mang theo đủ loại vũ khí, nào giáo, nỏ, giáo mác, kích và thương, cùng một vài khẩu súng hỏa mai và rất nhiều khiên mộc. Ngài bèn xuống dốc và tiến lại gần toán người đủ khoảng cách để nhìn rõ các lá cờ, nhận ra màu sắc và phân biệt các huy hiệu trên đó, đặc biệt là huy hiệu trên một lá cờ bằng sa tanh trắng, trên đó vẽ một cách rất sống động hình một chú lừa nhỏ, với cái đầu ngẩng cao, miệng há rộng và lưỡi thè ra, tựa như đang trong tư thế cất tiếng kêu la; và xung quanh có thêu hai dòng chữ lớn bằng các ký tự rõ ràng—

Chẳng phải kêu hoài công,

Hỡi hai vị thị trưởng song.

Từ biểu hiệu này, Don Quixote suy ra rằng những con người này hẳn đến từ thị trấn lừa kêu, và ngài đã nói điều đó với Sancho, giải thích cho hắn những dòng chữ được viết trên lá cờ. Đồng thời, ngài nhận xét rằng kẻ từng kể cho họ nghe về câu chuyện này đã sai lầm khi nói rằng hai kẻ cất tiếng kêu là các ủy viên hội đồng, bởi vì chiếu theo những câu thơ trên lá cờ thì họ là các thị trưởng. Đáp lại điều đó, Sancho thưa rằng: "Thưa ngài, chẳng có gì phải bận tâm về chuyện đó đâu, vì biết đâu những ủy viên hội đồng từng kêu tiếng lừa ngày ấy sau này lại lên làm thị trưởng của thị trấn của họ, thế là họ mang cả hai chức danh; hơn nữa, việc những kẻ kêu lừa là thị trưởng hay ủy viên hội đồng chẳng ảnh hưởng gì đến tính chân thực của câu chuyện, miễn là dù sao đi nữa họ cũng đã kêu; bởi vì một vị thị trưởng cũng có khả năng kêu lừa y như một ủy viên hội đồng vậy thôi." Tóm lại, họ nhận thấy rõ ràng rằng thị trấn từng bị chế giễu đã kéo quân ra chiến đấu với một thị trấn khác từng trêu chọc họ quá đà và thiếu tình làng nghĩa xóm.

Don Quixote liền tiến đến nhập bọn với họ, khiến Sancho không khỏi lo lắng, bởi vì hắn vốn chẳng bao giờ ưa việc dấn thân vào những cuộc hỗn chiến kiểu đó. Các thành viên của toán quân chào đón ngài vào giữa đội hình, lầm tưởng ngài là một người cùng phe với họ. Don Quixote giở tấm che mặt lên, hiên ngang bước tới gần lá cờ vẽ hình con lừa với dáng vẻ và phong thái tự nhiên, và tất cả những nhân vật chủ chốt của đạo quân liền quây quần lại quanh ngài để ngắm nghía, đăm đăm nhìn ngài với vẻ kinh ngạc thông thường mà bất kỳ ai cũng cảm thấy khi lần đầu tiên trông thấy ngài. Thấy họ chăm chú dò xét mình như vậy mà chẳng ai cất lời hay đặt câu hỏi nào, Don Quixote quyết định tận dụng sự im lặng của họ; thế là phá vỡ sự im lặng ấy, ngài cất cao giọng nói rằng: "Hỡi những vị đáng kính, tôi tha thiết cầu xin quý vị đừng ngắt lời một bài luận mà tôi muốn gửi gắm đến quý vị, cho đến khi quý vị cảm thấy nó làm mình khó chịu hay chán ngản; và nếu điều đó xảy ra, chỉ cần một dấu hiệu nhỏ nhất từ quý vị, tôi sẽ lập tức ngậm miệng lại và khóa chặt lưỡi mình."

Tất cả bọn họ đều giục ngài cứ nói những gì mình muốn, bởi vì họ sẽ sẵn lòng lắng nghe ngài.

Nhận được sự cho phép đó, Don Quixote tiếp lời: "Thưa các vị, tôi là một hiệp sĩ giang hồ có sứ mệnh là binh đao nghiệp võ, và có tôn chỉ là bảo vệ những ai cần được bảo vệ, cứu giúp những người đang lâm vào cảnh khốn cùng. Vài ngày trước, tôi đã được biết về tai họa của quý vị và nguyên nhân thúc đẩy quý vị hết lần này đến lần khác cầm vũ khí để trả thù những kẻ thù của mình; và sau nhiều lần suy ngẫm kỹ lưỡng về sự việc của quý vị trong tâm trí, tôi nhận thấy rằng, chiếu theo các luật lệ giao chiến, quý vị đã sai lầm khi cho rằng bản thân bị súc phạm; bởi vì một cá nhân đơn lẻ không thể xúc phạm cả một cộng đồng; trừ khi kẻ đó thách thức toàn thể cộng đồng với tư cách là một kẻ phản quốc, bởi vì hắn không thể biết rõ cụ thể ai là kẻ đã nhúng tay vào tội phản quốc mà hắn mang ra thách thức. Đơn cử cho điều này chúng ta có ví dụ về Don Diego Ordonez de Lara, kẻ từng thách thức toàn bộ thị trấn Zamora, bởi vì hắn không biết rằng chỉ một mình Vellido Dolfos đã nhúng tay vào hành vi phản bội là sát hại nhà vua của hắn; và do đó hắn đã thách thức tất cả bọn họ, và sự trả thù cùng lời đáp trả liên quan đến tất cả mọi người; dẫu cho, phải thừa nhận rằng, ngài Don Diego đã đi hơi quá đà, quả thực là vượt quá xa những giới hạn của một lời thách thức; bởi vì ngài chẳng có lý do gì để thách thức cả những người đã khuất, hay sông nước, hay cá tơi, hay những kẻ chưa ra đời, và tất cả những thứ tương tự được liệt kê; nhưng hãy bỏ qua chuyện đó đi, bởi vì khi cơn giận bùng phát thì chẳng còn người cha, nhà quản lý hay dây cương nào có thể kìm hãm được cái lưỡi nữa. Vấn đề là thế này, vì không một cá nhân nào có thể xúc phạm cả một vương quốc, tỉnh lỵ, thành phố, tiểu quốc hay toàn bộ cộng đồng, nên rõ ràng là chẳng có lý do gì để phải kéo ra ngoài kia trả thù cho sự lăng mạ của một lời thách thức như thế, chừng nào mà nó không phải là một sự lăng mạ thực sự. Thật là nực cười nếu như người dân của thị trấn Tiếng Chuông cứ hở ra là lại gây gổ với bất kỳ ai gọi họ bằng cái tên đó—hay dân Cazoleros, Berengeneros, Ballenatos, Jaboneros, hoặc những kẻ mang tất cả các tên gọi và danh xưng khác vẫn luôn thường trực trên cửa miệng của lũ trẻ con và dân thường! Sẽ thật là một chuyện lố bịch biết bao nếu tất cả những thành phố lừng lẫy này đều nổi giận lôi đình rồi trả thù lẫn nhau và suốt ngày mang gươm dao ra thổi kèn trombone trong mọi xích mích cỏn con! Không, không; xin Chúa hãy phù hộ! Có bốn điều mà những người khôn ngoan và các quốc gia có trật tự nên cầm vũ khí, tuốt gươm và liều mình gánh vác thân xác, sinh mạng cùng tài sản. Thứ nhất là để bảo vệ đức tin Công giáo; thứ hai là để bảo vệ sinh mạng của bản thân, điều này phù hợp với luật tự nhiên và luật thiêng liêng; thứ ba là để bảo vệ danh dự, gia đình và tài sản của mình; thứ tư là để phục vụ nhà vua trong một cuộc chiến tranh chính đáng; và nếu bên cạnh đó chúng ta muốn bổ sung thêm điều thứ năm (vốn có thể được gộp vào điều thứ hai), đó là bảo vệ tổ quốc của mình. Ngoài năm điều được coi là tối quan trọng này, có thể kể thêm một số điều khác mang tính chính đáng và hợp lý, khiến việc cầm vũ khí trở thành một nghĩa vụ; nhưng việc cầm vũ khí vì những chuyện vặt vãnh, những thứ chỉ đáng cười trừ và giải trí hơn là để coi là xúc phạm, thì trông giống như thể kẻ làm thế hoàn toàn thiếu vắng đi thứ lẽ phải thông thường. Hơn nữa, việc tiến hành một sự trả thù bất chính (và chẳng có sự trả thù nào là chính đáng cả) lại đi ngược lại hoàn toàn với luật pháp thiêng liêng mà chúng ta tôn kính, nơi chúng ta được truyền lệnh phải làm ơn cho kẻ thù và yêu thương những kẻ ghét bỏ chúng ta; một mệnh lệnh tuy có vẻ hơi khó tuân theo, nhưng lại chỉ khó đối với những kẻ trong lòng chứa đựng phần thế gian nhiều hơn phần của Chúa, và phần xác thịt nhiều hơn phần tâm linh; bởi vì Chúa Giê-su Ki-tô, vừa là Thiên Chúa vừa là con người đích thực, Đấng chưa bao giờ nói dối, không thể và chưa bao giờ có thể nói dối, đã phán dạy, với tư cách là đấng lập pháp của chúng ta, rằng ách của ngài thì êm ái và gánh của ngài thì nhẹ nhàng; do đó ngài sẽ không bao giờ áp đặt lên chúng ta bất kỳ mệnh lệnh nào mà con người không thể tuân theo. Do đó, thưa các vị, quý vị có nghĩa vụ phải giữ gìn sự bình yên theo cả luật pháp con người lẫn luật pháp thiêng liêng."

"Có quỷ mới bắt ta đi," Sancho thầm nghĩ khi nghe điều này, "nếu như cái lão chủ của ta đây không phải là một nhà thần học; hoặc nếu không phải thế, thưa ngài, lão giống y như đúc, chẳng khác gì một giọt nước."

Don Quixote dừng lại để lấy hơi, và thấy rằng mọi người vẫn đang giữ im lặng, ngài liền nảy sinh ý định tiếp tục bài diễn thuyết của mình và chắc chắn đã làm thế nếu Sancho không xen vào sự khôn lỏi của hắn; bởi vì hắn, khi thấy chủ mình tạm dừng, liền chớp lấy thời cơ lên tiếng: "Chúa công Don Quixote xứ La Mancha của tôi, người từng được gọi là Hiệp sĩ Mặt Buồn, nhưng giờ đây được gọi là Hiệp sĩ Sư Tử, là một vị quý ông vô cùng uyên bác, thông thạo cả tiếng Latinh lẫn tiếng mẹ đẻ như một cử nhân, và trong mọi việc ngài giải quyết hay đưa ra lời khuyên đều hành xử như một người lính dũng mãnh, nắm rõ trong lòng bàn tay mọi luật lệ và quy chế của cái gọi là giao chiến; thế nên quý vị chẳng cần phải làm gì khác ngoài việc để cho ngài dẫn dắt, và cứ để cái đầu tôi ra đảm bảo nếu có điều gì sai sót. Thêm vào đó, quý vị đã được bảo rằng thật là ngu ngốc khi tỏ ra bất bình chỉ vì nghe thấy tiếng lừa kêu. Tôi nhớ hồi còn là một cậu bé, tôi thích kêu lừa lúc nào là kêu lúc nấy chẳng ai ngăn cản được, và kêu một cách điêu luyện và tự nhiên đến mức khi tôi cất tiếng thì mọi con lừa trong thị trấn đều hùa nhau kêu theo; nhưng dẫu vậy tôi vẫn là đứa con trai ngoan của tía má tôi, những người rất được kính trọng; và dù tôi bị ganh tị vì cái tài nghệ ấy bởi không chỉ một kẻ có thế lực trong thị trấn, tôi cũng chẳng thèm đếm xỉa đến; và để quý vị thấy rằng tôi đang nói thật, hãy chờ một lát và lắng nghe, bởi vì nghệ thuật này, cũng giống như việc bơi lội, một khi đã học được thì chẳng bao giờ quên được;" và rồi, vừa đưa tay nắm lấy cái mũi của mình, hắn bắt đầu cất tiếng kêu la oai oả đến mức tất cả các thung lũng xung quanh đều vang dội hưởng ứng.

Tuy nhiên, một kẻ đứng gần hắn, tưởng rằng hắn đang nhạo báng họ, liền vung một cây gậy dài đang cầm trên tay nện cho hắn một cú trời giáng khiến Sancho ngã quỵ xuống đất bất tỉnh. Don Quixote, thấy thuộc hạ của mình bị đối xử thô bạo như vậy, tay lăm lăm ngọn giáo liền lao vào tấn công kẻ vừa đánh hắn, nhưng quá nhiều người xông vào chen giữa khiến ngài không sao trả thù được. Ngược lại, nhận thấy một cơn mưa đá nhắm vào mình, cùng vô số nỏ và súng hỏa mai đang giương lên nhắm thẳng vào ngài, ngài bèn quay đầu ngựa Rocinante lại và phi nước đại hết sức có thể tháo chạy khỏi vòng vây, hết lòng phó thác cho Chúa giải cứu ngài khỏi hiểm cảnh này, trong lòng nơm nớp lo sợ từng bước chân có viên đạn nào đó sẽ găm vào lưng rồi xuyên qua ngực, và từng phút giây ngài lại nín thở để xem linh hồn đã rời khỏi xác chưa. Tuy nhiên, các thành viên của toán quân tỏ ra thỏa mãn khi thấy ngài tẩu thoát nên đã không nổ súng vào ngài. Họ đỡ Sancho, kẻ lúc này vẫn chưa hoàn hồn hẳn, lên lưng con lừa, và để hắn đi theo chủ; không phải vì hắn đủ tỉnh táo để dắt con vật, mà vì chú lừa Dapple cứ lẽo đẽo bước theo những dấu chân của con ngựa Rocinante, chẳng thể rời xa dù chỉ một khoảnh khắc. Khi đã đi được một quãng xa, Don Quixote ngoảnh lại nhìn và thấy Sancho đang tới gần, ngài bèn dừng lại chờ, vì nhận ra chẳng có ai đuổi theo mình cả. Đám người trong toán quân vẫn đứng giữ vị trí cho đến tận đêm khuya, và vì kẻ thù không xuất trận, họ liền khải hoàn trở về thị trấn của mình; và giả sử họ biết đến phong tục cổ xưa của người Hy Lạp, hẳn họ đã dựng lên một chiếc chiến tơi ngay tại nơi đó rồi.