Phần III đã bàn luận về một vài dấu hiệu văn hóa của chúng ta và các tiền lệ ở động vật hoặc các động vật tiền thân. Các dấu hiệu văn hóa đó, đặc biệt là ngôn ngữ, nông nghiệp và nền kỹ thuật tiên tiến - là nguyên nhân cho sự phát triển của chúng ta. Chính những điều đó cho phép chúng ta mở rộng phạm vi trên toàn cầu và trở thành những người chinh phục thế giới.
Mặc dầu vậy quá trình mở rộng đó không chỉ bao gồm các vùng đã từng bị chinh phục trước đây của loài người nay bị bỏ hoang. Nó còn bao gồm sự mở rộng của các quần thể người cá biệt mà ở đó họ tiến hành chinh phục, xua đuổi hoặc giết hại những quần thể người khác. Chúng ta trở thành những kẻ xâm chiếm lẫn nhau cũng như chinh phục thế giới. Theo đó, sự mở rộng của chúng ta được ghi dấu bởi một dấu hiệu khác nữa của con người vốn cũng tồn tại các tiền lệ ở động vật và chúng ta đã tiến xa hơn các giới hạn động vật ấy, cụ thể là xu hướng giết cùng một lúc nhiều thành viên là đồng loại của mình. Cùng với sự tàn phá môi trường của con người, điều này hiện đang đưa đến một trong hai lý do xác đáng khiến chúng ta có thể bị hạ bệ.
Để đánh giá sự phát triển lên tới địa vị những người chinh phục thế giới của chúng ta hãy nhớ lại rằng phần lớn các loài động vật chỉ được phân bố trên một phần nhỏ của bề mặt Trái đất. Ví dụ, loài ếch Hamilton bị giới hạn trong một mảnh rừng rộng 37 mẫu(52) cộng với dãy núi đá bao phủ một diện tích 720 yard(53) vuông ở New Zealand. Loài thú hoang dã đã từng phổ biến nhất trên đất liền ngoài con người là sư tử, loài khoảng 10.000 năm về trước chiếm lĩnh hầu hết châu Phi, phần lớn đại lục Á-Âu, Bắc và Nam Mỹ. Mặc dầu vậy, thậm chí ở thời điểm phạm vi của chúng là lớn nhất, sư tử cũng không tiến đến Đông Nam Á, châu Úc, miền nam Nam Mỹ, các vùng cực hay các đảo.
Con người trước đây là một loài thú điển hình phân bố giới hạn trong các vùng ấm áp, ít cây cối của châu Phi. Cách đây khoảng 50.000 năm, chúng ta vẫn chỉ tập trung trong các vùng nhiệt đới và nhiệt độ ôn hòa của châu Phi và lục địa Á-Âu. Sau đó, chúng ta mở rộng về phía Australia và New Guinea (khoảng 50.000 năm trước), các vùng lạnh của châu Âu (30.000 năm trước), Siberia (20.000 năm trước), Bắc và Nam Mỹ (khoảng 11.000 năm trước) và Polynesia (giữa 3.600 đến 1.000 năm trước). Ngày nay, chúng ta chiếm lĩnh, hoặc ít nhất đã đến không chỉ tất cả các vùng đất mà còn khắp các bề mặt của các đại dương, chúng ta đang bắt đầu thám hiểm không gian và các vực sâu của đại dương.
Trong công cuộc chinh phục thế giới, loài người đã trải qua một thay đổi cơ bản trong mối quan hệ giữa các quần thể. Hầu hết các loài động vật với những phạm vi địa lý rộng lớn được chia thành những quần thể tiếp xúc với các quần thể xung quanh nhưng không tiếp xúc với các quần thể ở khoảng cách xa. Ở khía cạnh này cũng vậy, con người thường chỉ được coi như là một loài thú cỡ lớn khác mà thôi. Cho tới gần đây, phần lớn con người sống toàn bộ cuộc đời trong khoảng một vài chục dặm xung quanh nơi họ sinh ra và thậm chí không được học về sự tồn tại của những con người sống ở rất xa. Những mối quan hệ giữa các bộ tộc láng giềng được đánh dấu bởi một mối cân bằng khó lay chuyển giữa trao đổi buôn bán và sự thù địch bài ngoại.
Vấn đề này được thúc đẩy và củng cố bởi khuynh hướng mỗi quần thể người phát triển ngôn ngữ và nền văn hóa riêng của chính họ. Ban đầu sự mở rộng phạm vi địa lý ồ ạt của loài người kéo theo việc gia tăng hàng loạt tính đa dạng của ngôn ngữ và văn hóa. Trong các phần “mới” thuộc phạm vi chúng ta mới chiếm lĩnh được chỉ trong 50.000 năm trước, chỉ riêng New Guinea, Bắc và Nam Mỹ chiếm khoảng một nửa ngôn ngữ hiện đại của thế giới. Nhưng phần lớn trong di sản lâu dài của tính đa dạng về văn hóa đó đã bị xóa bỏ 5.000 năm trước bởi sự mở rộng của các quốc gia chính trị tập trung. Sự tự do đi lại - một sáng kiến hiện đại - giờ đây đang thúc đẩy sự đồng nhất về ngôn ngữ và văn hóa của chúng ta. Tuy nhiên, ở một vài vùng của thế giới, đặc biệt là New Guinea, công nghệ thời kỳ Đồ đá và quan điểm bài ngoại truyền thống của chúng ta tiếp tục tồn tại đến thế kỷ XX, điều đó giúp chúng ta hiểu qua về phần còn lại của thế giới đã từng như thế nào.
Kết quả của các cuộc xung đột giữa những nhóm người đi mở đất đã bị chi phối nghiêm trọng, bởi sự khác biệt về nhóm trong các dấu hiệu văn hóa của chúng ta. Những khác biệt trong quân sự và công nghệ hàng hải, trong tổ chức chính trị và trong nông nghiệp có tính chất quyết định đặc biệt. Do đó, các nhóm có nền nông nghiệp tiên tiến hơn giành được thế mạnh quân sự với một số lượng dân cư lớn hơn, khả năng cấp dưỡng cho một tầng lớp binh lính cố định, và sức đề kháng chống lại các bệnh truyền nhiễm mà các quần thể thưa thớt không có khả năng bảo vệ chống lại nó.
Tất cả những khác biệt về văn hóa đó được quy cho tính ưu việt về mặt di truyền của những người xâm chiếm “tiến bộ” so với những người xâm chiếm còn “sơ khai”. Tuy nhiên, chưa có một bằng chứng nào về tính ưu việt di truyền như vậy được chứng minh. Khả năng các yếu tố di truyền đóng vai trò như vậy bị loại bỏ bởi các nhóm người, phần lớn là không giống nhau, lại rất dễ dàng làm chủ những kỹ thuật thuộc về văn hóa của các nhóm khác, do đó, cho phép tạo ra những cơ hội học tập thích hợp. Những người New Guinea do cha mẹ ở thời kỳ Đồ đá sinh ra bây giờ điều khiển máy bay, trong khi Amundsen(54) và nhóm thủy thủ người Na Uy của ông đã nhuần nhuyễn với những phương pháp lái xe trượt tuyết chó kéo của người Eskimo để đến Nam cực.
Thay vì vậy, ai đó sẽ hỏi tại sao một số người lại có được các lợi thế về văn hóa khiến cho họ chế ngự được những người khác dù không có bất cứ lợi thế rõ ràng nào về di truyền. Ví dụ, có phải hoàn toàn tình cờ khi những người Bantu có nguồn gốc từ vùng châu Phi xích đạo có khả năng thay thế người Khoisan trên phần lớn phía Nam châu Phi chứ không phải là ngược lại? Trong khi chúng ta không thể mong chờ nhận dạng được các yếu tố môi trường cơ bản đằng sau cuộc chinh phục có quy mô nhỏ, cơ hội dường như đóng vai trò rất ít ỏi và các yếu tố cơ bản trở nên thuyết phục hơn nếu chúng ta tập trưng vào những cuộc biến động quần thể trên quy mô lớn xảy ra trong thời gian dài. Do đó, hai chương của phần này sẽ nghiên cứu về hai trong số các chuyển đổi trên quy mô lớn nhất trong lịch sử gần đây: sự mở rộng vào thời cận đại của những người châu Âu trên khắp vùng Tân Thế giới và châu Úc; và câu đố cứ trở đi trở lại về cách mà nhóm ngôn ngữ Ấn - Âu thành công trong việc sớm trải rộng khắp phần lớn đại lục Á-Âu từ một quê hương bị giới hạn ban đầu. Chúng ta sẽ nhìn nhận một cách rõ ràng hơn từ những trường hợp đã có trước đây, và suy đoán thêm về những trường hợp sau này, cách thức mà mỗi một nền văn hóa của một xã hội loài người và những vị trí cạnh tranh đã được tạo hình bởi sự kế thừa về mặt sinh học và địa lý, đặc biệt là với những loài động, thực vật mà con người có khả năng tiến hành thuần hóa.
Sự cạnh tranh giữa các thành viên của cùng một loài không phải là cá biệt, chỉ có ở con người. Giữa các loài động vật cũng như vậy, những đối thủ gần nhau nhất chắc chắn là các thành viên trong cùng một loài, bởi chúng chia sẻ những điểm tương đồng về điều kiện sinh thái gần gũi. Trong số các loài vật, điều liên tục biến đổi chính là hình thức mà những xung đột cạnh tranh xảy ra. Trong những hình thức không dễ nhận thấy nhất, các động vật cạnh tranh đơn thuần chỉ tranh giành nhau lượng thức ăn cung cấp tiềm năng sẵn có và không thể hiện sự công khai xâm chiếm. Bước leo thang nhẹ nhàng hơn liên quan tới những cách thể hiện mang tính nghi thức hay sự đuổi bắt. Và phương sách cuối cùng, ghi nhận được ở rất nhiều loài, là những động vật cạnh tranh sẽ giết hại lẫn nhau.
Những đơn vị cạnh tranh cũng rất khác nhau giữa các loài động vật. Trong phần lớn các loài chim, như loài chim cổ đỏ ở châu Mỹ và châu Âu, những con đực riêng biệt hay những cặp đực - cái có thể đối đầu với nhau. Trong loài sư tử và loài tinh tinh thường, những nhóm nhỏ các con đực có thể là anh em của nhau, thi thoảng cũng có thể giết hại lẫn nhau. Một bầy chó sói hay linh cẩu tiến hành những trận đánh, trong khi cộng đồng kiến tham gia những cuộc chiến tranh với quy mô rất lớn với những bầy đàn khác. Cho dù với một số loài, kết cục cuối cùng của những cuộc giao tranh này có thể là cái chết thì cũng không có loài nào mà sự sinh tồn với tư cách một loài lại bị đe dọa dù rất mơ hồ bởi những cái chết như thế.
Loài người đấu tranh với những loài vật khác để chiếm lĩnh lãnh thổ, giống như việc mà những thành viên của phần lớn các loài động vật khác cũng đã làm. Bởi con người chúng ta sống theo bầy đàn, phần lớn sự tranh đấu được diễn ra dưới dạng những cuộc chiến tranh giữa những nhóm người gần kề nhau, theo hình mẫu của các cuộc chiến tranh giữa những quần thể loài kiến hơn là những cuộc chiến quy mô nhỏ của loài chim cổ đỏ. Giống với những bầy đàn gần sát nhau của loài sói hay loài tinh tinh thường, những mối quan hệ của các bộ lạc gần kề của loài người theo truyền thống thường mang đậm dấu ấn của thái độ thù địch, bài ngoại, nhưng lại thả lỏng một cách không liên tục để cho phép sự hoán đổi của những con đực (và trong loài người, còn có cả sự trao đổi hàng hóa nữa). Tính bài ngoại trở nên đặc biệt tự nhiên đối với loài người, bởi phần nhiều thái độ của chúng ta có nguồn gốc từ văn hóa hơn là từ những khác biệt về nguồn gen, và còn bởi những khác biệt văn hóa giữa các cộng đồng người đã được thể hiện rõ rệt. Những đặc điểm trên khiến cho vấn đề trở nên dễ dàng với chúng ta, không giống với loài sói hay tinh tinh, trong việc nhận biết những thành viên của một cộng đồng khác chỉ bằng một cái liếc mắt qua trang phục cũng như kiểu tóc của họ.
Điều khiến cho tính bài ngoại của loài người có khả năng gây chết người hơn nhiều so với tính bài ngoại ở loài tinh tinh hiển nhiên là những phát triển gần đây của loài người về những thứ vũ khí có thể giết rất nhiều người từ một khoảng cách xa. Dù Jane Goodall(55) mô tả những con đực của một bầy tinh tinh thường dần dần giết hại những thành viên của một bầy đàn lân cận, để chiếm đoạt được lãnh thổ, thì những con tinh tinh đó không có cớ gì để giết hại những con tinh tinh của một bầy đàn xa xôi, hay tiêu diệt toàn bộ loài tinh tinh (bao gồm chính bản thân chúng nữa). Do đó, những kẻ giết người mang thái độ bài ngoại hẳn là có vô số những tiền lệ từ các loài động vật, nhưng chỉ có loài người chúng ta mới phát triển chúng trở thành một hiểm họa, có thể mang tới sự thất bại của chúng ta với tư cách là một loài. Sự đe dọa tới chính sự sống còn của loài người giờ đây đang cùng với nghệ thuật và ngôn ngữ trở thành những đặc trưng riêng biệt của loài người. Phần này của cuốn sách sẽ kết luận thông qua sự điều tra những tội ác tiêu diệt đồng loại trong lịch sử loài người, để làm rõ một truyền thống xấu xa mà từ đó những lò thiêu ở Dachau(56) hay những cuộc chiến tranh bằng vũ khí hạt nhân hiện đại mới có cơ hội xuất hiện.
