Phần I và phần II đã trình bày về nền tảng sinh học của những tính trạng văn hóa duy nhất chỉ có ở loài người. Chúng ta thấy rằng những nền tảng này bao gồm những đặc điểm đặc trưng quen thuộc trong cấu trúc bộ xương, chẳng hạn như chúng ta có hộp sọ lớn và thích nghi với dáng đứng thẳng. Những đặc trưng này cũng bao gồm các đặc điểm của mô liên kết, hành vi cư xử, và nội tiết học liên quan tới tổ chức sinh sản và xã hội của loài người.

Tuy nhiên, nếu chỉ có những điểm đặc trưng mang tính chất di truyền là những khác biệt duy nhất, chúng ta sẽ không thể tách biệt hẳn khỏi giới động vật, và giờ đây, chúng ta có thể sẽ không bị đe dọa đến tính mạng của bản thân và của những loài vật khác. Các loài khác, ví dụ như đà điểu, cũng đi thẳng trên đôi chân của nó. Một số khác thì lại có bộ não tương đối lớn, cho dù không thể lớn bằng của chúng ta. Cũng có những loài sống theo từng cặp trong các khu vực lãnh thổ riêng biệt (ở rất nhiều các loài chim biển), hay có tuổi thọ cao (như loài hải âu lớn và rùa).

Thay vào đó, sự độc nhất của chúng ta dựa trên những tính trạng văn hóa, mà những tính trạng này lại phụ thuộc chủ yếu vào các nền tảng di truyền, qua đó mang đến cho chúng ta sức mạnh. Đặc trưng văn hóa của chúng ta bao gồm ngôn ngữ nói, nghệ thuật, công nghệ dựa trên nền tảng công cụ và nông nghiệp. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, chúng ta mới nhìn thấy một mặt của vấn đề và đó là cách nhìn tự ca ngợi những nét độc đáo duy nhất chỉ có ở loài người. Những đặc điểm riêng biệt mà tôi vừa mới đề cập ở trên là những thứ mà chúng ta tự hào. Với những ghi nhận khảo cổ đã chỉ ra trong giai đoạn mở đầu của nền văn minh nông nghiệp cũng có những điều lẫn lộn, gây hại nghiêm trọng cho rất nhiều người trong khi lại giúp ích cho những người khác. Việc lạm dụng hóa chất là đặc trưng hoàn toàn xấu xa của con người. Nhưng ít nhất nó cũng không đe dọa tới sự diệt vong của loài người như hai trong số các tập tính văn hóa khác của con người là: tội ác diệt chủng và sự hủy diệt số lượng lớn các loài vật. Chúng ta cảm thấy không thoải mái khi đề cập tới những tập tính xấu xa này mà thường coi đó như những lầm lạc bệnh lý không xảy ra thường xuyên hay bởi vì những đặc điểm đó không thực sự là bản chất của nhân loại như những đặc điểm mà chúng ta luôn tự hào kia.

Tất cả những đặc điểm văn hóa này xác định con người dường như không còn thuộc về giới động vật, ngay cả đối với những họ hàng gần gũi nhất của chúng ta. Chúng chắc hẳn đã nảy sinh vào một thời điểm nào đó sau khi tổ tiên của chúng tách ra khỏi những loài khỉ nhân hình khác vào khoảng 7.000.000 năm trở về trước. Hơn thế nữa, trong khi chúng ta không có cách nào để biết người Neanderthal có tiếng nói hoặc thử lạm dụng thuốc hay phạm phải tội ác diệt chủng hay không, thì chắc chắn họ vẫn chưa có nông nghiệp, nghệ thuật hay khả năng tạo ra các sóng vô tuyến. Do vậy, những đặc điểm về sau này chắc hẳn phải là những phát minh gần đây của con người trong khoảng vài chục triệu năm trở lại. Nhưng chúng không thể nảy sinh từ hư vô. Chắc hẳn phải có những tiền thân từ động vật, nếu chúng ta chỉ có thể nhận ra chúng.

Với mỗi đặc điểm văn hóa xác định của loài người, chúng ta cần phải đặt ra câu hỏi: Vậy những tiền thân đó là gì? Khi nào thì tổ tiên của chúng ta có được những đặc điểm tiến gần với con người hiện đại như bây giờ? Những nấc thang ban đầu của quá trình tiến hóa này diễn ra như thế nào, và khảo cổ học có thể truy tìm những nấc thang này được hay không? Chúng ta là độc đáo duy nhất trên Trái đất, nhưng chúng ta liệu có phải là duy nhất trong cả vũ trụ này?

Trong phần này chúng ta sẽ quan tâm tới một số các câu hỏi như trên nhằm giải thích cho những đặc điểm cao quý, hay những đặc điểm có tính hai mặt hay là cả những dấu hiệu mang tính chất gần với tiêu cực. Trước tiên, chúng ta dẫn ra nguồn gốc của tiếng nói, điều mà tôi cho rằng đã xảy ra trước cả khi có Bước Nhảy Vọt Vĩ Đại, và là điều bất cứ ai cũng có thể đưa vào danh sách những khác biệt quan trọng nhất của chúng ta so với loài vật. Ở lần suy xét đầu tiên, nhiệm vụ truy tìm sự phát triển của ngôn ngữ con người chỉ đơn giản là điều không thể. Ngôn ngữ trước buổi bình minh của chữ viết đã không để lại bất cứ bằng chứng khảo cổ nào, không giống với những nghiên cứu đầu tiên của chúng ta về nghệ thuật, nông nghiệp và công cụ. Dường như không có ngôn ngữ đơn giản nào của con người còn tồn tại, không có ngôn ngữ ở loài vật để có thể minh họa cho giai đoạn sớm này.

Trong thực tế tồn tại một số lượng không kể xiết những tiền thân thuộc giới động vật, đó chính là các hệ thống giao tiếp bằng âm thanh xuất hiện ở rất nhiều loài vật. Chúng ta chỉ mới bắt đầu đề cao sự tinh tế của một vài đối tượng nghiên cứu trong số những hệ thống này. Nếu chúng minh chứng cho giai đoạn đầu tiên thì những kết quả của các thí nghiệm gần đây về việc dạy ngôn ngữ cho các loài vượn thể hiện giai đoạn thứ hai, thông qua việc phát hiện ra những khả năng bẩm sinh của loài vượn. Tiến trình mà những đứa trẻ học nói có thể vạch ra những giai đoạn tiếp theo đó. Chúng ta cũng sẽ thấy rằng đã thực sự tồn tại những ngôn ngữ đơn giản mà con người hiện đại đã phát minh ra một cách vô thức và chúng đã chứng minh khả năng cung cấp thông tin một cách không ngờ tới.

Trong số những đặc điểm văn hóa độc đáo của loài người, có lẽ nghệ thuật là phát minh cao quý nhất. Dường như có một hố sâu ngăn cách nghệ thuật của con người, thứ tưởng chừng như được sáng tạo ra chỉ nhằm mục đích giải trí và chẳng có vai trò gì trong việc kéo dài sự bất diệt của nguồn gen người, với mọi cách hành xử của loài vật. Vẫn có những bức vẽ và tranh được sáng tạo nên bởi những loài động vật nhân hình và voi bị nhốt trong chuồng, bất kể động cơ của những tác giả động vật này là gì, trông chúng cũng có những nét tương tự với những tác phẩm nghệ thuật của con người đến mức chúng có thể lừa phỉnh được các chuyên gia và được những nhà sưu tập tranh mua về. Tuy nhiên, nếu một ai đó chối bỏ những tác phẩm nghệ thuật của các loài động vật đó và coi như là một sản phẩm phi tự nhiên, vậy họ sẽ nói như thế nào về những màu sắc được sắp đặt rất cẩn thận trong ngôi nhà của những chú chim bower đực hết sức bình thường? Những ngôi nhà này đóng một vai trò cốt yếu không thể bác bỏ trong việc truyền đạt vốn gen. Tôi sẽ tranh luận rằng nghệ thuật của con người, ban đầu cũng có những vai trò như vậy, và ngay cả hiện nay nó vẫn luôn phát huy tác dụng. Do nghệ thuật không như ngôn ngữ, lộ diện qua những dấu tích khảo cổ nên chúng ta biết được rằng nghệ thuật của loài người vẫn chưa nảy nở cho tới tận thời điểm của Bước Nhảy Vọt Vĩ Đại.

Nông nghiệp, một thành tựu khác của con người, có tiền lệ từ giới động vật nhưng không có nghĩa tiền thân của nó là những chú kiến ăn bọ chét cây trong những khu vườn, loài vật nằm tách xa hướng đi chính của chúng ta. Ghi nhận từ khảo cổ học cho phép chúng ta xác định được niên đại của sự “tái phát minh” nông nghiệp một khoảng thời gian dài sau Bước Nhảy Vọt Vĩ Đại, trong khoảng 10.000 năm trở lại đây. Sự chuyển đổi từ săn bắt và hái lượm sang nông nghiệp thường được coi như bước quyết định trong tiến bộ của loài người, khi mà chúng ta cuối cùng cũng có được nguồn cung cấp lương thực ổn đinh và thời gian rảnh rỗi, là điều kiện tiên quyết cho những thành tựu vĩ đại của nền văn minh hiện đại. Trong thực tế, những kiểm tra cẩn trọng về sự biến chuyển này lại gợi ý cho một kết luận khác: với phần lớn con người, sự biến đổi này đã mang tới bệnh dịch truyền nhiễm, tình trạng thiếu dinh dưỡng và tuổi thọ giảm sút. Đối với xã hội loài người, về cơ bản, nó làm tồi tệ thêm mối quan hệ giữa phần lớn những người phụ nữ và nảy sinh sự bất bình đẳng giữa các tầng lớp trong xã hội. Hơn bất cứ cột mốc nào khác trong suốt con đường dẫn từ đời sống của khỉ nhân hình tới con người, nông nghiệp kết hợp một cách chặt chẽ với những nguyên nhân gây ra thành công cũng như thất bại của chúng ta.

Việc lạm dụng hóa chất độc hại là một dấu hiệu phổ biến của con người đã được ghi chép lại chỉ trong 5.000 năm trở lại đây, cho dù điều đó có thể tồn tại sớm hơn nhiều ở thời kỳ tiền nông nghiệp. Không giống với nông nghiệp, nó thậm chí còn không được coi như một mối họa phúc lẫn lộn mà chỉ là một điều thuần túy xấu xa đe dọa sự sống sót của mọi cá thể, thậm chí không chỉ ở loài người. Cũng giống như nghệ thuật, việc lạm dụng hóa chất ban đầu dường như thiếu đi những tiền lệ từ giới động vật hay các chức năng sinh học. Tuy nhiên, tôi sẽ tranh luận rằng việc lạm dụng hóa chất độc hại là phù hợp trong một tập hợp rộng lớn cấu trúc hay các tập tính của các loài động vật, đó chính là những thứ gây nguy hiểm cho cá thể sở hữu hay thực hành điều đó, và chức năng của nó phụ thuộc một cách nghịch lý vào sự nguy hiểm này.

Trong khi tất cả những đặc tính riêng biệt của loài người đều có thể xác định được những tiền thân từ động vật thì chúng vẫn được xếp loại như một dấu ấn đặc biệt của con người bởi chúng ta là duy nhất trên Trái đất phát triển những dấu hiệu đó lên cấp cao nhất. Vậy liệu con người có là duy nhất trong cả vũ trụ này? Một khi những điều kiện thích hợp cho sự sống tồn tại trên một hành tinh, thì liệu rằng có khả năng nào cho những thực thể sống thông minh, được giúp sức nhờ công nghệ kỹ thuật có thể tiến hóa lên được? Những đe dọa của những dạng sống đó lên Trái đất liệu có thể trở thành hiện thực không tránh khỏi trong thực tế, và hiện nay họ đang tồn tại trên vô số các hành tinh nằm trong các hệ thiên hà khác?

Không có cách nào chứng minh trực tiếp rằng phải chăng khả năng sáng tạo ngôn ngữ, nghệ thuật, nông nghiệp và lạm dụng hóa chất cũng tồn tại đâu đó trong vũ trụ này, bởi vì từ Trái đất, chúng ta không thể phát hiện ra sự tồn tại của những đặc điểm đó trên hành tinh khác. Tuy nhiên, chúng ta có thể tìm ra công nghệ cao ở nơi nào đó trong vũ trụ nếu nó cũng chứa đựng khả năng của chính chúng ta như phóng lên những tàu thăm dò vũ trụ hay gửi đi những tín hiệu điện từ giữa các vì sao. Tôi sẽ kết thúc phần này bằng việc kiểm chứng những tìm kiếm vẫn còn đang tiếp tục về nền văn minh ngoài Trái đất. Tôi sẽ biện luận thông qua bằng chứng từ một lĩnh vực hoàn toàn khác - nghiên cứu về tiến hóa của loài gõ kiến trên Trái đất cho chúng ta biết về khả năng có thể tiến hóa nên cuộc sống thông minh và do đó là về tính duy nhất của loài người, không chỉ trên Trái đất này mà còn khoảng vũ trụ có thể tiếp cận được xung quanh ta.