Những manh mối về thời gian, nguyên nhân và phương thức mà loài người chúng ta tách ra thành một loài thú lớn khác bắt nguồn từ ba dạng bằng chứng khác nhau. Phần I xem xét một số bằng chứng truyền thông thu được từ khảo cổ học nghiên cứu trên các hóa thạch xương và các công cụ còn lưu giữ được, cùng với đó là các bằng chứng mới hơn thu được từ sinh học phân tử.
Một vấn đề cơ bản được đặt ra liên quan tới việc liệu có bao nhiêu phần trăm khác biệt trong khoảng cách di truyền giữa loài người và tinh tinh. Điều đó có nghĩa là, các gen của chúng ta và loài tinh tinh khác nhau 10, 50 hay 99%? Chỉ quan sát con người và tinh tinh bằng mắt thường hay tính toán thông qua các tính trạng nhìn thấy được sẽ chẳng có ích gì cho chúng ta, bởi nhiều biến đổi di truyền không hề tạo ra những kết quả có thể nhìn thấy, trong khi có những biến đổi lại có những ảnh hưởng bao trùm. Ví dụ như, những khác biệt nhận thấy được giữa các nòi chó như giữa chó săn Đan Mạch lớn và chó Nhật lớn hơn nhiều so với những khác biệt thấy được giữa loài người và tinh tinh. Nhưng tất cả các nòi chó này đều có thể giao phối ngẫu nhiên với nhau (chí ít là điều này cũng đúng trên lý thuyết) khi có cơ hội và cùng thuộc về một loài duy nhất. Đối với những người quan sát ít kinh nghiệm, họ hẳn phải nghĩ rằng những sai khác giữa chó săn Đan Mạch và chó Nhật cho thấy hai nòi chó này có khác biệt về di truyền lớn hơn hẳn so với khác biệt giữa tinh tinh và con người. Nhưng những khác biệt nhìn thấy được đó giữa các nòi chó chẳng hạn như về kích thước, tỷ lệ các phần trên cơ thể và màu lông phụ thuộc vào rất ít gen, và do đó, chúng không có ảnh hưởng đáng kể nào tới sinh học sinh sản.
Vậy tiếp theo, làm thế nào chúng ta có thể đánh giá được khoảng cách di truyền giữa loài người và các loài vượn người? Vấn đề này mới chỉ được các nhà sinh học phân tử giải quyết khoảng gần một thập kỷ trước đây. Câu trả lời không chỉ gây ngạc nhiên về mặt nhận thức mà có thể còn khiến chúng ta suy nghĩ lại về hành vi đạo đức thực tế trong cách thức mà chúng ta vẫn đối xừ với những loài động vật nhân hình. Chúng ta sẽ xem xét những khác biệt trong gen giữa người và nhóm động vật nhân hình, dù cho những khác biệt này giữa các cộng đồng người hiện tại hay giữa những nòi chó vẫn chỉ là vô cùng nhỏ bé nếu so sánh với những khác biệt giữa những cặp loài có quan hệ gần gũi khác mà thôi. Rõ ràng là, những thay đổi trong một phần nhỏ của hệ thống di truyền ở tinh tinh đã dẫn tới những hệ quả rất to lớn trong hành vi của loài người. Chúng ta hoàn toàn có thể xác định được tỷ lệ tương quan giữa khoảng cách di truyền với các khoảng thời gian tiến hóa và do đó, phần nào giải đáp được câu hỏi về thời điểm mà con người và tinh tinh đã tách ra từ cùng tổ tiên chung. Thời điểm này là vào khoảng 7.000.000 năm trước và kéo dài mất vài triệu năm.
Mặc dù các kết quả sinh học phân tử thu được cho thấy mối tương quan tổng quát về khoảng cách di truyền với thời gian tiến hóa, nhưng chúng lại không cho chúng ta biết cụ thể chúng ta khác biệt với tinh tinh như thế nào và khi nào thì các sai khác đặc trưng đó xuất hiện. Do vậy, chúng ta sẽ xem xét xem liệu có thể thu được thêm điều gì từ xương và công cụ lao động còn sót lại của những giống người tồn tại ở khoảng cách trung gian giữa tổ tiên vượn người và người hiện đại. Những biến đổi trong xương là đối tượng nghiên cứu truyền thông của nhân chủng sinh lý học. Mà đặc biệt quan trọng trong số đó là sự tăng trưởng về kích thước não bộ, thay đổi cấu trúc xương gắn liền với dáng đi thẳng và làm giảm độ dày hộp sọ, kích thước răng và cơ hàm.
Não bộ lớn của chúng ta chắc chắn phải là điều kiện tiên quyết đối với sự phát triển ngôn ngữ và các phát kiến của loài người. Do đó, một số người hẳn sẽ kỳ vọng rằng các bằng chứng hóa thạch sẽ cho thấy mối tương quan gần gũi giữa sự phát triển của kích thước não bộ với mức độ phức tạp của công cụ lao động. Trên thực tế, mối tương quan này không hoàn toàn như vậy. Đây chính là điều đáng ngạc nhiên và khó hiểu nhất trong quá trình tiến hóa loài người. Trải qua hàng chục vạn năm sau khi chúng ta đã đạt được kích thước não bộ phát triển nhất, các công cụ bằng đá vẫn rất thô sơ. Chỉ khoảng 40.000 năm trước đây, người Neanderthal đã có não bộ thậm chí còn lớn hơn não bộ của người hiện đại nhưng công cụ lao động của họ chẳng có chút đột phá hay mang tính nghệ thuật nào cả. Người Neanderthal vẫn chỉ là một loài trong số các loài thú lớn. Thậm chí hàng vạn năm sau khi một vài quần thể người đã đạt được cấu trúc xương gần giống với người hiện đại, công cụ lao động của họ vẫn rất đơn giản như của người Neanderthal.
Những nghịch lý này càng làm sâu sắc thêm kết luận thu được từ các bằng chứng sinh học phân tử. Trong số phần trăm ít ỏi khác biệt về gen giữa người với tinh tinh, chắc hẳn phải có số phần trăm còn nhỏ nhoi hơn không quyết định tới hình dạng bộ xương nhưng lại tạo nên những đặc điểm khác biệt của con người trong sáng tạo, nghệ thuật và những công cụ lao động phức tạp. Ít ra là ở châu Âu, những đặc điểm này đã bất ngờ xuất hiện vào thời điểm người Cro-Magnon thay thế người Neanderthal. Đó chính là thời điểm khi chúng ta bắt đầu tách ra thành một loài khác trong số các thú lớn. Cuối phần I, chúng ta sẽ dự đoán xem điều gì trong những thay đổi trên đã khởi động cho sự phát triển vượt bậc của chúng ta để đạt tới vị thế loài người ngày nay.
