Ngôn ngữ Roman lại một lần nữa cung cấp một ví dụ được ghi chép tỉ mỉ nhất cho chúng ta. Vào năm 500 năm trCN, tiếng Latin chỉ giới hạn trong một vùng nhỏ xung quanh Rome và cùng tồn tại bên trong nước Italia với nhiều loại ngôn ngữ khác. Sự bành trướng của những người La Mã-nói-tiếng-Latin đã xóa bỏ tất cả những ngôn ngữ đó của tiếng Italia, sau đó xóa bỏ toàn bộ các nhánh của họ ngôn ngữ Ấn-Âu ở những nơi khác của châu Âu, giống như những ngôn ngữ gốc Celt lục địa. Các nhánh chị em này được thay thế hoàn toàn bởi tiếng Latin mà chúng ta biết một phần trong số chúng chỉ bằng những từ, tên và những câu viết riêng lẻ. Với việc chinh phục vượt đại dương về sau này của người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha xảy ra sau năm 1492, ngôn ngữ từng được nói trước đó bởi một vài trăm nghìn người La Mã đã khiến cho hàng trăm ngôn ngữ khác biến mất, cũng giống như chúng mang đến sự gia tăng của những ngôn ngữ Roman được nói bởi một nửa tỷ người ngày nay.

Nếu như hệ ngôn ngữ Ấn-Âu như là một tổng thể tạo thành một dòng thác cuốn ghê gớm tương tự như thế thì chúng ta có thể hy vọng sẽ tìm thấy những mảnh vụn còn sót lại dưới dạng những ngôn ngữ phi Ấn-Âu cổ hơn đã từng tồn tại ở đâu đó. Một chút dấu vết còn lại ở Tây Âu ngày nay chính là ngôn ngữ xứ Basque của Tây Ban Nha, vốn không còn mối quan hệ thân thuộc với bất kỳ ngôn ngữ nào trên thế giới. (Những ngôn ngữ phi Ấn-Âu còn sót lại của châu Âu hiện đại - tiếng Hungary, Phần Lan, Estonia và có thể là cả tiếng Lapp - là những kẻ xâm lấn châu Âu gần đây từ hướng Đông.) Tuy nhiên, vẫn có những ngôn ngữ khác được nói ở châu Âu cho tới thời kỳ La Mã còn đủ số lượng từ và câu được lưu giữ để có thể nhận dạng chúng như là những ngôn ngữ phi Ấn-Âu. Ngôn ngữ được bảo tồn trên quy mô lớn nhất trong số những ngôn ngữ đã biến mất này là tiếng vùng Etruria bí ẩn tồn tại ở vùng Tây Bắc nước Italia, với ngôn ngữ này chúng ta có 281 dòng chữ được viết trên những cuộn vải lanh, mà bằng cách nào đó đến được Ai Cập để dùng làm vải quấn xác ướp. Tất cả những ngôn ngữ phi Ấn-Âu đã biến mất này là những phần mảnh vụn còn lại từ sự bành trướng của hệ ngôn ngữ Ấn-Âu.

vẫn còn nhiều mảnh vụn ngôn ngữ khác nữa được gom lại từ chính những ngôn ngữ Ấn-Âu còn tồn tại. Để hiểu bằng cách nào các nhà ngôn ngữ học có thể nhận ra những mảnh vụn như thế thì hãy thử tưởng tượng rằng bạn là một người đến từ ngoài Trái đất, và được đưa cho ba cuốn sách, một cuốn được viết bằng tiếng Anh do người Anh viết, một cuốn được viết bởi người Mỹ và một cuốn được viết bởi người Australia, nói về đất nước của họ.

Ngôn ngữ và phần lớn những từ trong cả ba cuốn sách có thể giống nhau. Tuy nhiên, nếu bạn so sánh cuốn sách của người Mỹ với cuốn viết về nước Anh thì cuốn sách viết về nước Mỹ sẽ chứa rất nhiều tên địa danh mà rõ ràng là tiếng nước ngoài đối với ngôn ngữ cơ sở của cuốn sách - những cái tên như là Massachusetts, Winnipesaukee và Mississippi. Cuốn sách viết về nước Australia cũng sẽ chứa nhiều tên địa danh là tiếng nước ngoài nhưng không giống với những tên của Mỹ - chẳng hạn như Woonarra, Goondiwindi và Murrumbidge. Bạn có thể đoán rằng những người Anh di cư đến Mỹ và Australia gặp những người dân bản địa, những người nói những ngôn ngữ khác, và từ những con người ấy, những người di cư mới có được những cái tên của những địa điểm và đồ vật của địa phương. Bạn thậm chí cũng có thể suy ra một vài điều về từ và âm thanh của những ngôn ngữ bản địa xa lạ đó. Tuy nhiên, chúng ta thật sự biết tới những ngôn ngữ Mỹ và Australia bản xứ mà từ đó xuất hiện những sự vay mượn ấy và chúng ta có thể chắc chắn rằng những kết luận gián tiếp của bạn thông qua chính những từ vay mượn là chính xác.

Những nhà ngôn ngữ học nghiên cứu một vài ngôn ngữ Ấn-Âu cũng có những phát hiện tương tự với những từ vay mượn từ những ngôn ngữ đã biến mất, có thể là từ những ngôn ngữ phi Ấn-Âu. Ví dụ, khoảng một phần sáu các từ của ngôn ngữ Hy Lạp là có nguồn gốc có thể được phát hiện từ những ngôn ngữ phi Ấn-Âu. Những từ này chính là những dạng từ mà người ta cho rằng có thể được vay mượn bởi những người Hy Lạp đi xâm chiếm với những cư dân bản địa mà họ bắt gặp, gồm những tên địa danh như Corinth hay Olympus, các từ chỉ cây trồng của Hy Lạp như là cây oliu và cây nho và tên của các vị thần và các vị anh hùng như Athene hay Odysseus. Những từ này có thể là di sản ngôn ngữ của cư dân tiền Ấn-Âu của Hy Lạp để lại cho những người nói tiếng Hy Lạp khi họ chinh phục vùng đất này.

Do đó, có ít nhất bốn loại bằng chứng chỉ ra rằng những ngôn ngữ Ấn-Âu là những sản phẩm của dòng lũ cuốn ghê gớm ở thời cổ đại. Bằng chứng này bao gồm: mối quan hệ họ hàng của những ngôn ngữ Ấn-Âu còn tồn tại; sự đa dạng ngôn ngữ lớn hơn nhiều ở những vùng như là New Guinea mà gần đây mới được phát hiện và chinh phục; những ngôn ngữ phi Ấn-Âu đã tồn tại ở châu Âu vào thời đại La Mã hay là về sau này; và di sản phi Ấn-Âu trong một vài ngôn ngữ Ấn-Âu.

Có được những bằng chứng này đối với tiếng mẹ đẻ của ngôn ngữ Ấn-Âu trong quá khứ thì liệu ai đó có thể khôi phục lại ngôn ngữ này không? Đầu tiên, quan điểm nghiên cứu là làm thế nào để viết được một ngôn ngữ chưa từng được viết ra nhưng đã biến mất dường như là điều vô lý. Thực tế, những nhà ngôn ngữ học có thể khôi phục lại phần lớn một ngôn ngữ mẹ đẻ ấy bằng việc nghiên cứu các nguồn gốc của từ vốn tồn tại chung trong số các ngôn ngữ phát sinh từ nó.

Lấy một ví dụ, nếu nghĩa của từ “sheep” khác hẳn trong các nhánh ngôn ngữ Ấn-Âu hiện đại thì chúng ta không thể kết luận điều gì về từ “sheep” trong ngôn ngữ gốc ban đầu. Tuy nhiên, nếu từ tương tự nhau trong một vài nhánh, đặc biệt trong những nhánh ở khoảng cách địa lý xa như là ngôn ngữ Ấn-Iran và Celt thì chúng ta có thể suy ra rằng các nhánh khác cũng thừa hưởng từ gốc chung của ngôn ngữ ban đầu. Nhờ vào việc biết những sự chuyển âm nào đã xảy ra trong số các ngôn ngữ phát sinh khác nhau đó, chúng ta thậm chí có thể khôi phục lại dạng của những từ gốc từ trong tiếng nguyên thủy.

Như Hình 8 cho thấy, những từ chỉ “sheep” (con cừu) trong nhiều ngôn ngữ Ấn-Âu từ Ấn Độ đến Ireland thật sự rất giống nhau: “avis”, “hawis”, “ovis”, “ois”, “oi” vv… Từ “sheep” trong tiếng Anh hiện đại rõ ràng bắt nguồn từ một nguồn gốc khác, tuy nhiên, tiếng Anh vẫn giữ được nguồn gốc nguyên bản ấy trong từ “ewe”. Quan tâm về sự chuyển âm mà các ngôn ngữ Ấn-Âu khác nhau đã trải qua đã gợi cho chúng ta dạng nguyên bản là từ “owis”.