Bản đồ ở Hình 7 cho thấy sự phân bố của các nhánh ngôn ngữ Ấn-Âu tồn tại từ năm 1492, ngay trước khi người Tây Ban Nha bắt đầu vượt qua Đại Tây Dương dưới quyền chỉ huy của thuyền trưởng Columbus. Ba nhánh này đặc biệt quen thuộc với hầu hết người châu Âu và châu Mỹ: Nhóm ngôn ngữ gốc Đức (bao gồm tiếng Anh và tiếng Đức), nhóm ngôn ngữ gốc Italia (bao gồm tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha) và nhóm ngôn ngữ gốc Slav (bao gồm tiếng Nga), mỗi một nhánh có từ 12 đến 16 ngôn ngữ còn tồn tại và 300.000.000 đến 500.000.000 người sử dụng. Tuy nhiên, nhánh lớn nhất là nhánh Ấn-Iran với 90 ngôn ngữ và gần 700.000.000 người sử dụng từ Iran đến Ấn Độ (bao gồm tiếng Digan, ngôn ngữ của người Gypsy). Những nhánh ngôn ngữ nhỏ còn tồn tại khác là tiếng Hy Lạp, Albani, Armenia, ngôn ngữ gốc Balt (gồm tiếng Lithuania và Latvia), và gốc Celt (bao gồm ngôn ngữ Welsh và ngôn ngữ Gaelic), mỗi một nhánh chỉ có từ 2.000.000 đến 10.000.000 người sử dụng. Thêm vào đó, ít nhất hai nhánh ngôn ngữ Ấn-Âu là Anatolia và Tocharia, đã biến mất rất lâu trước đây nhưng vẫn được biết đến qua những mẫu chữ viết được lưu giữ với số lượng lớn trong khi các nhánh khác đã biến mất với rất ít dấu vết còn sót lại.
Điều gì đã chứng minh rằng tất cả những ngôn ngữ này đều có quan hệ với nhau và khác biệt với các dòng ngôn ngữ khác? Một bằng chứng rõ ràng là việc có chung từ vựng, được minh họa bằng bảng từ ở trang 412 và hàng nghìn ví dụ khác. Bằng chứng thứ hai là sự tương đồng về đuôi của các từ (còn được gọi là những vĩ tố) được dùng để tạo thành những cách chia động từ và các biến cách danh từ. Những cách kết thúc này được minh họa bởi các cách chia của động từ “to be” có ở trang 418. Sẽ dễ dàng hơn để nhận ra những điểm tương đồng như thế khi bạn nhận ra rằng những từ gốc và cách kết thúc của từ được sử dụng chung trong các ngôn ngữ gần gũi nhau nhìn chung lại không hoàn toàn giống hệt nhau. Thay vào đó, một âm đặc trưng cho một ngôn ngữ thường được thay thế bởi âm khác trong một ngôn ngữ khác. Những ví dụ quen thuộc là sự tương đương thường thấy giữa âm “th” trong tiếng Anh và “d” của tiếng Đức (tiếng Anh “thing” = tiếng Đức “ding”, “thank” = “danke”) hoặc âm “s” trong tiếng Anh tương đương với âm “es” trong tiếng Tây Ban Nha (tiếng Anh “school” = “escuela”, “stupid” = “estupido”).
Những điểm tương đồng này trong các ngôn ngữ Ấn-Âu là rất chi tiết, tuy nhiên, các đặc điểm rõ ràng hơn về các âm và cách câu thành từ đã khiến cho ngôn ngữ Ấn-Âu tách hẳn ra khỏi các họ ngôn ngữ khác. Thí dụ như, trọng âm tiếng Pháp tồi tệ của tôi khiến tôi bối rối ngay khi mở miệng để hỏi: “Où est le métro?” (Tàu điện ngầm ở đâu?) Tuy nhiên, những khó khăn của tôi với tiếng Pháp chẳng là gì khi so sánh với sự bất lực hoàn toàn của tôi trong việc tạo ra những âm thanh nghe như tiếng lách cách của một vài ngôn ngữ phía nam châu Phi, hoặc tạo ra tám sự thay đổi độ cao thấp của nguyên âm trong những ngôn ngữ thuộc Đồng bằng Lakes, ở những vùng đất trũng thuộc New Guinea. Hoàn toàn tự nhiên, những người bạn sống ở Đồng bằng Lakes của tôi thích dạy tôi tên của các loài chim mà những cái tên này chỉ khác nhau ở âm vực cao thấp của những từ chỉ phân chim, sau đó, xem tôi hỏi những người ở làng bên mà tôi gặp những thông tin thêm về “con chim” đó.
Một đặc trưng khác của ngôn ngữ Ấn-Âu bên cạnh âm thanh chính là sự cấu thành từ. Các danh từ và động từ của ngôn ngữ Ấn-Âu có các cách kết thúc rất khác nhau buộc chúng ta phải học thuộc lòng một cách chăm chỉ khi học một ngôn ngữ mới. (Bao nhiêu người trong số các bạn là những cựu học giả của ngôn ngữ Latin, vẫn còn có thể đọc theo vần các từ “amo amas amat amamus amatis amant”?) Mỗi một đuôi từ như vậy truyền tải một vài kiểu cấu thành từ. Chẳng hạn như, âm “o” của từ “amo” dùng để chỉ ngôi thứ nhất ở thể chủ động ở thời hiện tại: người đang yêu là tôi chứ không phải là đối thủ của tôi, tôi là một người chứ không phải hai người, tôi đang dâng hiến chứ không phải đang đón nhận tình yêu và tôi đang dâng hiến tình yêu ngay vào lúc này chứ không phải ngày hôm qua. Chỉ có Chúa mới giúp cho những người yêu thích hát dạ khúc không mắc phải thậm chí chỉ là một trong số những sai lầm về chi tiết đó! Tuy nhiên, các ngôn ngữ khác như là tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, lại sử dụng một âm tiết hoặc âm vị riêng biệt cho mỗi loại thông tin như vậy trong khi các ngôn ngữ khác, như là tiếng Việt chẳng hạn, thực sự không cần đến những sự khác nhau trong dạng từ như thế.
Đưa ra tất cả những nét tương đồng này trong các ngôn ngữ Ấn-Âu nhằm chỉ ra cách mà những điểm khác biệt giữa chúng ngày càng tăng? Một manh mối là bất kỳ ngôn ngữ nào mà các văn bản viết được lưu giữ lại qua nhiều thế kỷ đều có thể nhận ra sự thay đổi theo thời gian. Ví dụ, những người nói tiếng Anh hiện đại thấy tiếng Anh ở thế kỷ XVIII lạ nhưng hoàn toàn có thể hiểu được; chúng ta có thể đọc Shakespeare (1564 - 1616) mặc dầu ta cần phải có những ghi chú để giải thích nhiều từ của ông; nhưng các chữ của tiếng Anh cổ, như là bài thơ Beowulf (khoảng những năm 700 - 750) thì đúng là một thứ ngôn ngữ nước ngoài đối với chúng ta. (Xem ví dụ trong bài thánh ca thứ 23, trang 451-452). Do đó, khi những người nói một loại ngôn ngữ nguyên thủy ban đầu tỏa đến các vùng khác nhau với những giới hạn trong việc tiếp xúc thì những thay đổi độc lập của từ và cách phát âm ở mỗi vùng chắc chắn sẽ dẫn đến những phương ngữ khác nhau, như là phương ngữ phát triển ở những vùng khác nhau của nước Mỹ trong một vài thế kỷ sau khi có cuộc xâm chiếm thuộc địa lâu dài của người Anh bắt đầu vào năm 1607. Một vài thế kỷ trôi qua, các phương ngữ lại phân hóa tới một giới hạn mà những người nói chúng không thể hiểu nổi nhau và ngày nay, chúng được coi là những biệt ngữ. Một trong những ví dụ được ghi chép cẩn thận nhất của quá trình này là sự phát triển của các ngôn ngữ La Mã từ tiếng Latin. Các chữ viết còn tồn tại từ thế kỷ XVIII trở lại đây cho chúng ta thấy tiếng Pháp, Italia, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Rumany đã dần dần bị phân hóa từ tiếng Latin và giữa bản thân chúng với nhau như thế nào.
Hình 7: Bản đồ ngôn ngữ của châu Âu và vùng Tây Á vào khoảng năm 1492, ngay trước khi người châu Âu khám phá ra Tân Thế giới. Chắc hẳn phải có những nhánh ngôn ngữ Ấn-Âu khác đã bị biến mất từ trước đó. Tuy nhiên, chỉ có những nhánh mà ngày nay chúng ta vẫn còn những bản chữ viết dài là nhánh ngôn ngữ Anatolia (bao gồm tiếng Hittite) và nhánh Tocharia, những nhánh ngôn ngữ có quê hương bị những người nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và Mông Cổ xâm chiếm từ trước năm 1492.
Do đó, nguồn gốc của các ngôn ngữ Roman hiện đại bắt nguồn từ tiếng Latin minh họa cho cách mà các nhóm ngôn ngữ có quan hệ gần gũi phát triển từ một ngôn ngữ tổ tiên chung đầu tiên. Thậm chí nếu chúng ta không có những văn bản chữ Latin còn lại thì chúng ta cũng vẫn có thể xây dựng lại phần lớn tiếng Latin ban đầu bằng cách so sánh những đặc điểm có trong những ngôn ngữ bắt nguồn từ tiếng Latin ngày nay. Tương tự như thế người ta có thể xây dựng lại cây phả hệ của tất cả các nhánh ngôn ngữ Ấn-Âu, một phần dựa trên các chữ cổ và một phần dựa trên những suy luận. Do đó, sự tiến hóa của ngôn ngữ bắt nguồn từ sự suy giảm và phân hóa, cũng giống như những gì mà Darwin mô tả trong học thuyết tiến hóa sinh học của ông. Với những người Anh và người Australia hiện đại vốn bắt đầu tách ra cùng với quá trình thực dân hóa diễn ra ở châu Úc vào năm 1788, ngôn ngữ cũng như bộ xương của họ chắc hẳn phải giống nhau hơn là giống với xương người Trung Quốc, đã tách ra từ trước đó 10.000 năm.
Trong từng thời điểm cụ thể, những ngôn ngữ của các vùng trên thế giới vẫn tiếp tục bị phân hóa và chỉ được duy trì trở lại bởi những cuộc tiếp xúc giữa những người sống gần kề nhau. Một ví dụ về kết quả cuối cùng của quá trình đó chính là New Guinea, nơi chưa bao giờ có sự thống nhất về mặt chính trị trước khi có sự thực dân hóa của người châu Âu và là nơi mà gần 1.000 ngôn ngữ khó hiểu đối với những ngôn ngữ khác - trong đó bao gồm hàng vài chục loại ngôn ngữ không có mối quan hệ với nhau hoặc với bất kỳ ngôn ngữ nào khác trên thế giới - ngày nay đang được nói ở một vùng rộng lớn tương đương với kích thước của bang Texas. Do đó, bất cứ nơi nào mà bạn tìm thấy cùng một ngôn ngữ hoặc những ngôn ngữ gần gũi với nhau được sử dụng trên một vùng rộng lớn thì bạn biết rằng đồng hồ tiến hóa của ngôn ngữ mới được bắt đầu khởi động lại tại đó chỉ gần đây thôi. Điều đó có nghĩa là, một ngôn ngữ mới được phổ biến rộng rãi gần đây, chắc hẳn đã loại bỏ các ngôn ngữ khác và sau đó, lại bắt đầu tạo nên những khác biệt với bản thân nó. Quá trình này giải thích cho những đặc điểm tương đồng rất gần gũi giữa các ngôn ngữ Bantu của Nam Phi và giữa các ngôn ngữ Austronesia của khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương.
