“Yksi, kaksi, kolme, neljä, viisi”
Tôi đã xem một bé gái nhỏ đếm năm viên bi, từng viên một. Hành động này của cô bé rất quen thuộc nhưng lời nói của cô lại rất lạ. Ở hầu hết những nơi khác thuộc châu Âu, tôi đều nghe thấy những từ giống như tiếng Anh của chúng tôi “one two three” (một hai ba): “uno due tre” trong tiếng Italia, “ein zwei drei” trong tiếng Đức, hay “odin dva tri” trong tiếng Nga. Nhưng tôi đã có một kỳ nghỉ ở Phần Lan và tiếng Phần Lan là một trong số ít những ngôn ngữ ở châu Âu không thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu.
Ngày nay, hầu hết ngôn ngữ của châu Âu và nhiều ngôn ngữ của châu Á về hướng Đông, từ Ấn Độ trở lại đều khá tương đồng (xem bảng từ vựng trang 412). Bất kể chúng ta phàn nàn như thế nào trong việc ghi nhớ danh sách các từ tiếng Pháp ở trường học thì những cái gọi là ngôn ngữ “Ấn-Âu” này lại rất giống với tiếng Anh và giống nhau, và chúng khác với tất cả các ngôn ngữ khác trên thế giới về mặt từ vựng và ngữ pháp. Chỉ có 140 trong số 5.000 ngôn ngữ hiện đại của thế giới thuộc về hệ ngôn ngữ này, tuy nhiên, tầm quan trọng của chúng lại vượt xa so với số lượng của chúng. Nhờ việc bành trướng của châu Âu ra toàn cầu từ năm 1492 - đặc biệt là sự mở rộng của những người từ Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp và Nga - gần một nửa dân số 5 tỷ người của thế giới ngày nay đều coi ngôn ngữ Ấn-Âu như là tiếng mẹ đẻ của mình.
Đối với chúng ta điều này dường như là rất tự nhiên, và không cần phải giải thích gì thêm về việc hầu hết các ngôn ngữ châu Âu đều khá giống nhau. Cho đến tận khi chúng ta tới những khu vực trên thế giới có sự đa dạng lớn về ngôn ngữ chúng ta mới nhận thấy rằng sự đồng nhất đó ở châu Âu kỳ lạ đến mức nào và điều đó càng cần phải được giải thích ra sao. Ví dụ như, trong những vùng của cao nguyên New Guinea nơi tôi làm việc và là nơi cho mãi tới thế kỷ XX mới diễn ra cuộc tiếp xúc đầu tiên với thế giới bên ngoài, những thứ ngôn ngữ khác hẳn nhau giống như sự khác biệt giữa tiếng Trung Quốc với tiếng Anh đã liên tục thay thế nhau chỉ trong một khoảng cách ngắn. Đại lục Á-Âu chắc hẳn cũng từng rất khác biệt về điều kiện trước khi có cuộc tiếp xúc đầu tiên và dần dần sự khác biệt đó trở nên ít dần đi cho đến khi cuối cùng thì có một vài người nói tiếng mẹ đẻ thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu đã khiến cho hầu hết các ngôn ngữ châu Âu khác biến mất.
Trong tất cả những quá trình mà thế giới hiện đại đánh mất đi sự đa dạng về ngôn ngữ có được từ buổi đầu sơ khai của nó thì sự bành trướng của hệ ngôn ngữ Ấn-Âu là quan trọng nhất. Giai đoạn đầu của sự mở rộng này xảy ra cách đây rất lâu đã mang những ngôn ngữ Ấn-Âu đến khắp châu Âu và nhiều phần thuộc châu Á, được tiếp tục bởi giai đoạn thứ hai bắt đầu vào năm 1492 và mang những ngôn ngữ này đến tất cả các lục địa khác. Khi nào và ở đâu dòng lũ cuốn ghê gớm này bắt đầu và cái gì đã tạo ra sức mạnh cho chúng? Tại sao châu Âu lại không bị những người nói các ngôn ngữ có liên quan, chẳng hạn như tiếng Phần Lan và Assyria thống trị?
Trong khi vấn đề của hệ ngôn ngữ Ấn-Âu là vấn đề được quan tâm nhiều nhất của các ngôn ngữ có tính chất lịch sử thì điều này cũng là mối quan tâm lớn của khảo cổ học và sử học. Trong trường hợp của những người châu Âu này, những người đã tạo nên giai đoạn hai của cuộc mở rộng hệ ngôn ngữ Ấn- Âu bắt đầu vào năm 1492, chúng ta không những biết về từ vựng và ngữ pháp của họ mà còn biết các cảng nơi họ bắt đầu lên đường, ngày tháng chuyến đi của họ, tên của những người đứng đầu mỗi chuyến đi và tại sao họ thành công trong việc chinh phục. Tuy nhiên, công cuộc tìm kiếm để hiểu giai đoạn đầu là đi tìm những người mà ngôn ngữ và xã hội của họ bị che phủ trong thời kỳ tiền văn tự trước đây, mặc dù họ trở thành những người chinh phục thế giới và là tiền thân của những xã hội chiếm ưu thế được tìm thấy ngày nay. Công cuộc tìm kiếm đó cũng là một câu chuyện trinh thám mà lời giải phụ thuộc vào một ngôn ngữ được khám phá đằng sau bức tường bí mật trong tòa nhà của những tín đồ đạo Phật, và nhờ vào thứ tiếng Italia đã được lưu giữ theo một cách không thể giải thích nổi trong những tấm vải lanh bao bọc một xác ướp Ai Cập.
Khi lần đầu tiên bạn nghĩ đến điều này, bạn có thể được tha thứ kể cả khi không cho rằng vấn đề của hệ ngôn ngữ Ấn-Âu như một thứ hiển nhiên không thể giải quyết được. Kể từ khi tiếng mẹ đẻ của ngôn ngữ Ấn-Âu xuất hiện trước lúc có sự ra đời của chữ viết, phải chăng chúng luôn được coi là không thể học được? Thậm chí nếu chúng ta tìm thấy những bộ xương hoặc những đồ gốm của nền văn hóa Ấn-Âu đầu tiên, liệu chúng ta có nhận ra chúng không? Những bộ xương và đồ gốm của người Hungary hiện đại sống ở trung tâm của châu Âu là thứ điển hình cho người châu Âu cũng giống như món ragu là món ăn quen thuộc ở Hungary. Việc khai quật khảo cổ học một thành phố của Hungary trong tương lai sẽ không bao giờ đưa ra dự đoán rằng người Hungary nói thứ tiếng không phải là tiếng Ấn-Âu nếu không có mẫu chữ viết nào được tìm thấy. Thậm chí nếu chúng ta có thể bằng cách nào đó xác định được vị trí và giai đoạn sống của những người Ấn-Âu đầu tiên, làm sao chúng ta có thể hy vọng suy luận ra lợi thế nào đã làm cho ngôn ngữ của họ thành công?
Điều đáng chú ý là hóa ra các nhà ngôn ngữ có thể đưa ra câu trả lời cho những câu hỏi này từ chính bản thân những ngôn ngữ ấy. Đầu tiên, tôi sẽ giải thích tại sao chúng ta có thể tin tưởng rằng sự phân bố ngôn ngữ ngày nay phản ánh một dòng thác lũ ghê gớm trong quá khứ. Sau đó, tôi sẽ cố gắng chỉ ra rằng khi nào và ở đâu ngôn ngữ sơ khai buổi đầu được sử dụng và bằng cách nào chúng đã đến được với phần lớn của thế giới.
Làm sao chúng ta có thể suy ra rằng ngôn ngữ Ấn-Âu hiện đại đã thay thế những ngôn ngữ khác vốn đã biến mất ngày nay? Tôi không nói về những sự thay thế ở giai đoạn hai như chúng ta biết trong vòng 500 năm trước khi tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha đã đánh bật những ngôn ngữ địa phương nhất của châu Mỹ và châu Úc. Những sự mở rộng hiện đại rõ ràng là do những lợi thế mà người châu Âu có được từ súng, mầm bệnh, sắt và một cơ cấu chính trị. Thay vào đó, tôi sẽ đề cập đến sự thay thế giai đoạn đầu tiên được suy luận là đã chứng kiến ngôn ngữ Ấn-Âu đánh bật những ngôn ngữ cổ hơn của châu Âu và vùng Tây Á, và điều này chắc hẳn phải xảy ra trước khi chữ viết đến được những vùng này.
