Khu vực vùng sâu vùng xa miền núi nông thôn đại lục Trung Quốc, mưu sinh vốn không dễ dàng, rất nhiều bậc cha mẹ đều ly hương rời chốn cũ đến thành phố làm thuê.
Con cái họ, đành phải ở lại quê nhà cằn cỗi, sống cùng ông bà, được gọi là "đứa trẻ lưu thủ". Có đứa còn được đi học, có lúc lại chẳng đủ tiền học hành.
Có bận phóng viên phỏng vấn một đứa trẻ lưu thủ, cô bé may mắn hơn, đi mấy dặm đường đến học ở một ngôi trường tiểu học do những người nhiệt tâm lập ra. Về nhà, thấy đói, bèn ăn thứ gì đó, một bát vật thể sền sệt, được bà nấu xong múc cho.
Hỏi: "Ăn cái gì thế?"
Đáp: "Hồ đồ."
Nếu không có phụ đề, nghe xong một mớ hỗn độn, cứ ngỡ mình nghe nhầm chăng? Nhưng thứ con bé ăn thực sự gọi là "Hồ đồ".
Đây là món ăn vặt Hà Nam, tuy là món ăn đạm bạc nhưng lại vô cùng nổi tiếng. Chỉ cần nhắc đến "Lục đậu hồ đồ", các quán ăn đều dọn lên bàn. Có người sinh ra sợ nhất những món sền sệt, nhão nhoét, mập mờ, thế nhưng ăn hồ đồ vào, cảm giác và hương vị lại rất ngon, thanh nhiệt giải độc, thơm ngọt dễ ăn, lại no bụng.
Nguyên liệu chính của lục đậu hồ đồ là đậu xanh, gạo nếp (hoặc gạo tẻ), kê. Các nguyên liệu phụ khác tùy thuộc vào việc ăn mặn hay ăn ngọt mà quyết định. Trong nhà có rau gì (rau cải bó xôi hay cải thảo đều được) thì rửa sạch giã nát vắt lấy nước cốt để dùng sau, đậu xanh loại bỏ tạp chất, dùng khăn ẩm lau đều rồi phơi khô, xay thành hạt vụn (không cần nghiền thành bột, quá mịn ngược lại sẽ biến thành hồ), tức là "đậu mảnh", cùng với kê ngâm nước sạch (mùa hè dùng nước lạnh, mùa đông dùng nước ấm) hai tiếng rồi xay thành bột nước. Bột nước này dùng một chút ít dầu để hớt bọt, sau đó lọc bã cho lắng xuống.
Gạo nếp hoặc gạo tẻ cho vào nồi nước sôi, nấu đến khi nở hoa, hạ lửa nhỏ cho bột loãng vào, thêm bột nước đậu xanh, nước rau, v.v., vừa nấu vừa khuấy đều, đến khi gạo nếp nổi lên, cháo chuyển sang màu vàng xanh là được. Nếu ăn ngọt thì cho đường, không cho rau.
Nhân vật chính cũng có thể là ngô, khoai lang, đậu đỏ, đậu đen, hoặc thêm trứng đánh. Thế nhưng dùng đậu xanh là tuyệt nhất, thanh mát dễ nuốt, đặc biệt thích hợp cho mùa hè và mùa thu. Không phải canh loãng, cũng chẳng phải canh đặc, có những hạt vụn nhỏ, nhưng không có cảm giác đang ăn hạt đậu, vốn dĩ là thức ăn cho trẻ sơ sinh ở phương Bắc, sau này được phát huy rộng rãi trở thành món ăn vặt dân gian, ăn kèm với dưa muối và dầu mô đầu (một loại bánh rán tròn cỡ nắm tay trẻ con, giống quẩy), ở Hà Nam như Lạc Dương, Khai Phong, Trịnh Châu... đâu đâu cũng thấy.
Các loại đậu là một trong những loại cây trồng lâu đời nhất kể từ khi nhân loại có nghề nông, các loại đậu đều có công dụng tốt, đậu nành, đậu đỏ, đậu xanh, đậu đen, đậu trắng, đậu ngựa, đậu phộng, đậu Hà Lan, đậu gạo, đậu ván, đậu gà, đậu tằm...
Đậu xanh sở hữu sức hút lớn như vậy là bởi nó "phong phú", lại thêm các chế phẩm vô cùng đa dạng.
Hạt của cây thân thảo sống một năm được trồng với số lượng lớn ở Trung Quốc và Ấn Độ này, thường được thu hoạch và phơi khô sau lập thu. Vỏ đậu, chất béo, carbohydrate, phospholipid và các chất dinh dưỡng khác ngoài việc làm nguyên liệu nấu ăn còn có thể dùng làm thuốc. Đậu xanh có thể thanh nhiệt giải độc, lợi thủy tiêu thũng, giải nhiệt chống khát, thúc đẩy sinh trưởng, chắc răng bền lợi, giúp máu đông lại, cải thiện cao huyết áp. Do tính hàn, thế nên những người tạng tỳ vị hư hàn, dễ bị tiêu chảy bình thường không nên ăn nhiều.
Chè đậu xanh là món canh đường mà người Quảng Đông yêu thích, phần lớn cho thêm rau thối (nhưng cũng được coi là "thơm thảo"), canh đậu xanh, cháo đậu xanh, nước đậu xanh cam thảo miền Bắc cũng là món ăn thường ngày.
Nói nó "phong phú", là vì một hạt đậu nhỏ bé lại có thể biến hóa khôn lường. Bột nước đậu xanh sau khi ngâm và nghiền, có thể chế thành miến, mì nòng nọc (sợi tròn đầu nhọn đuôi nhọn), miến sợi (hình dải dài), mận tử, bánh tráng mỏng, thạch... Nếu kéo nó thành một miếng mảng lớn trong suốt như gương, vùng Đông Bắc gọi là "lạp bì", nguyên liệu gần như nhau chỉ khác cách chế biến. Lạp bì có thể làm món trộn, xào khô, om thập cẩm... ngon cực kỳ.
Bắc Kinh có một món nổi tiếng: "Đậu trấp nhi", hoàng đế Càn Long cũng là fan của nó. Khi người trong kinh thành xem việc uống đậu trấp là bài kiểm tra "lão Bắc Kinh", những ai không thể uống nổi hoặc không chịu được thường cảm thấy xa lạ.
Lần đầu uống, cứ ngỡ sữa đậu nành đã bị thiu và chua, hóa ra bát đậu trấp màu lục xám nhạt có mùi lạ ấy lại là sản phẩm phụ khi làm miến, vốn dĩ nồi nước bột đó phải đem đi xử lý rác thải, hoặc làm thức ăn chăn nuôi. Thế nhưng có nhân viên tò mò, đem đun nóng thứ tỏa ra mùi lạ ấy lên, phát hiện mùi vị càng nồng hơn lại còn thơm lên, nếm thử một miếng, vị chua hòa lẫn vị ngọt, vậy mà lại rất vừa miệng, không khỏi mừng rỡ khôn xiết, qua nhiều lần thí nghiệm nghiên cứu, mới biến mục nát thành thần kỳ. Người dân gian bán đậu trấp nhi, hầu như đều bán kèm bánh quẩy tròn và bánh nướng mè, ăn kèm chút dưa muối sợi, là bữa sáng tuyệt vời nhất cho những kẻ phu phen tạp dịch. Ngày nay ở một số trung tâm thương mại và phố ăn vặt ở Bắc Kinh vẫn có, nhưng đã được "cải tiến" đi ít nhiều, chắc chắn không còn hương vị đậm đà như ban đầu nữa. Trong ký ức của họ, bây giờ uống đậu trấp không còn "phong thái", không đủ "đẹp", vẫn là hương vị của những ngày tháng tốt đẹp xưa cũ là chuẩn vị nhất.
Gần đây đậu xanh ở đại lục Trung Quốc lại trở thành nhân vật chính của tin tức.
Mấy tháng gần đây, giá đậu xanh trên toàn quốc tăng vọt một cách điên cuồng, từ mức trung bình mười tệ ba cân, tăng lên bốn, năm tệ một cân, rồi sau đó một mạch vọt lên chín tệ, mười tệ, mười hai tệ thậm chí ước tính là hai mươi tệ... Những thương nhân kinh doanh lương dầu mười mấy hai mươi năm, lần đầu tiên nhìn thấy hiện tượng này, cũng cảm thấy kinh ngạc.
Tháng năm vào thời điểm đỉnh điểm, mọi người đã tìm ra nguyên nhân và tóm được kẻ đẩy thuyền, chính là Trương Ngộ Bản được mệnh danh là "bác sĩ Đông y đắt đỏ nhất kinh thành" đã khơi mào thần thoại liệu pháp ăn uống: —— "Đậu xanh dưỡng sinh", thần thánh hóa đậu xanh thành vật trị bách bệnh. Tác phẩm "Đem những căn bệnh do ăn uống mà ra ăn trở lại" của Trương Ngộ Bản vừa ra mắt nửa năm, đã tiêu thụ điên cuồng ba triệu bản, chủ trì chương trình liệu pháp ăn uống "Bách khoa toàn thuyết" của Đài truyền hình Hồ Nam đạt lượng người xem lọt vào top ba. Mà "phí đăng ký khám bệnh" hiện tại của anh ta lên tới con số cao ngất ngưởng là hai nghìn nhân dân tệ, nghe nói số thứ tự hẹn khám đã xếp đến tận năm 2012. Tiếng tăm dọa người, quan điểm "độc đáo" của anh ta: "Canh đậu xanh có thể chữa khỏi hàng chục căn bệnh nan y thường gặp như ung thư phổi, tiểu đường, bệnh tim mạch và mạch máu não, viêm phổi..." Vừa nói ra liền nổi bùng lên, trở thành châm ngôn vàng ngọc của trăm họ, không ít người cao tuổi còn mang theo sách đi mua lượng lớn đậu xanh, khiến giá trị đậu xanh tăng gấp mười lần.
Vốn dĩ một vị bác sĩ cổ súy bài thuốc dân gian nào đó là việc làm mang tính cá nhân, ai muốn thì đến, ai tin thì tự khắc tin. Đậu xanh tuy không đến mức "hóa rồng", nhưng cũng được coi là nguyên liệu thực phẩm và dược liệu có ích, đậu xanh nấu nước cùng kỳ tử, hoàng kỳ, cam thảo để uống có thể dưỡng sinh, lý thuyết "chữa bệnh bằng thuốc không bằng chữa bệnh bằng ăn uống" là lời cũ nói mãi. Chỉ có điều sự thổi phồng tung hô của dân gian quá mức rầm rộ, lại ăn nói ba hoa, một khi đã thịnh hành khắp cả nước, thì vô cùng phù phiếm. Hơn nữa còn ảnh hưởng đến giá cả thị trường tức là ảnh hưởng đến sinh kế của người dân, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia cho biết: "Nhà nước sẽ tăng cường đả đả các hành vi đầu cơ tích trữ ác ý các sản phẩm phụ nông nghiệp như đậu xanh, nhằm ổn định thị trường."
Thực ra đằng sau việc giá đậu xanh tăng vọt, còn có các yếu tố như hạn hán, mưa đá dẫn đến giảm sản lượng, thương nhân đầu cơ trục lợi... - tuy nhiên đại sư liệu pháp ăn uống khó mà thoát khỏi số phận "bị hạ nhiệt": kiểm tra đột kích sào huyệt, sách thần bị gỡ kệ, tạm biệt màn ảnh nhỏ, "thần thoại sụp đổ", dư luận đổi chiều không còn tung hô nữa...
Từ tháng sáu trở đi, giá đậu xanh dần dần hạ nhiệt...
Bác sĩ nổi tiếng "thành cũng vì đậu xanh, bại cũng vì đậu xanh". Hạt đậu nhỏ bé ngon lành qua bao thăng trầm hưng suy, thì lại có thể làm gì nào? Chẳng phải mọi thứ vẫn diễn ra như bình thường hay sao?
Chi bằng cứ sống một đời "hồ đồ" đi. Cái tên "Hồ đồ" tuy kỳ quái, đọc lên cũng rất đậm chất quê mùa, nhưng lại mang theo sự phóng khoáng không câu nệ tiểu tiết của bách lạc: buông lỏng tâm trạng, biết đủ thường vui, mặc cho thủy triều dâng lên rút xuống trăng sáng mặt trời mọc, mỉm cười một cái, ngày tháng lại trôi qua.
Nhà thư pháp kiêm họa sĩ và nhà văn nhà thanh Trịnh Bản Kiều từng đề cử không ít tấm biển nổi tiếng, trong đó câu được truyền tụng rộng rãi nhất chính là "Nan đắc hồ đồ". Khoảng cách giữa các dòng còn có một dòng đề bạt của ông:
"Thông minh khó, hồ đồ khó, từ thông minh chuyển sang hồ đồ lại càng khó hơn. Nhường một bước, lùi một bước, lúc này lòng an yên, đâu phải vì mưu cầu phúc báo sau này."
Không sao cả. Nhìn thấu thế tình, thấu suốt trong tim, mới có thể giả vờ ngốc nghếch một cách đại trí.
