Haralal nằm xuống sàn căn phòng ấy, với chiếc chìa khóa giấu dưới gối, rồi chìm vào giấc ngủ. Cậu mơ thấy mẹ của Venu đang lớn tiếng trách móc cậu từ phía sau bức màn. Lời bà không rõ nghĩa, nhưng những tia sáng đủ màu sắc từ số trang sức trên người bà cứ đâm xuyên qua tấm màn như những chiếc kim khâu và rung lên bần bật. Haralal cố sức gọi Venu, nhưng cổ họng cậu dường như nghẹn lại chẳng phát ra tiếng. Cuối cùng, kèm theo một tiếng động lớn, bức màn đổ sụp xuống. Haralal giật mình bừng tỉnh, nhận ra bóng tối đang bủa vây xung quanh. Một cơn gió thốc mạnh đã làm tung cửa sổ và thổi tắt ngọn đèn. Toàn thân Haralal đẫm mồ hôi. Cậu châm lại ngọn đèn và nhìn chiếc đồng hồ, bấy giờ mới biết đã bốn giờ sáng. Chẳng còn thời gian để ngủ tiếp, bởi cậu phải chuẩn bị lên đường.

Sau khi Haralal rửa mặt xong, tiếng mẹ cậu từ trong phòng vọng ra: — "Baba, sao con dậy sớm thế?"

Haralal vốn có thói quen nhìn mặt mẹ đầu tiên vào mỗi buổi sáng để mang lại may mắn cho cả ngày. Mẹ cậu bảo cậu rằng:

— "Mẹ mơ thấy con đang đi rước dâu về đấy." Haralal bước về phòng ngủ của mình và bắt đầu lấy ra những chiếc túi đựng tiền bạc và giấy bạc ngân hàng.

Đột nhiên tim cậu ngừng đập. Ba trong số các chiếc túi có vẻ trống rỗng. Cậu đập chúng vào chiếc két sắt, nhưng hành động ấy chỉ càng chứng minh nỗi sợ của cậu là thật. Cậu mở tung các túi ra và dốc kiệt sức lực. Hai bức thư của Venu rơi ra từ một trong những chiếc túi đó. Một bức gửi cho cha cậu và bức kia gửi cho Haralal.

Haralal xé toạc bức thư của mình và bắt đầu đọc. Những con chữ như nhòe cả vào nhau. Cậu vặn to ngọn đèn, nhưng có cảm giác như mình chẳng thể hiểu nổi những gì đang đọc. Dẫu vậy, ý chính của bức thư thì hoàn toàn rõ ràng. Venu đã lấy đi ba nghìn rupee tiền giấy và khởi hành đi Anh. Con tàu sẽ nhổ neo trước khi trời sáng vào chính sáng hôm nay. Bức thư kết thúc bằng những dòng: "Con đang giải thích mọi chuyện trong thư gửi cha. Người sẽ trả hết nợ; và rồi, bù lại, số trang sức của mẹ mà con để lại cho anh trông nom sẽ dư dả để trang trải số tiền con đã lấy."

Haralal khóa phòng lại, thuê một chiếc xe ngựa và vội vã phóng thẳng ra bến tàu. Nhưng cậu thậm chí còn chẳng biết tên con tàu mà Venu đã đi.

Cậu chạy dọc suốt chiều dài các cầu tàu từ Prinsep's Ghat đến Metiaburuj. Cậu phát hiện ra rằng có hai con tàu đã khởi hành đi Anh vào sáng sớm hôm nay. Thật bất khả thi để cậu biết được con tàu nào chở Venu, hay làm cách nào để với tới cậu ta.

Khi Haralal về đến nhà, nắng đã lên gay gắt và toàn thành phố Calcutta đã thức giấc. Mọi thứ trước mắt cậu dường như nhòe đi. Cậu có cảm giác như mình đang phải xô đẩy một chướng ngại vật đáng sợ nhưng vô hình và vô cảm. Mẹ cậu bước ra hiên nhà, lo lắng hỏi xem cậu đã đi đâu. Với một tiếng cười khô khốc, cậu đáp lại bà: — "Con đi rước dâu về nhà đây," rồi ngất lịm đi.

Khi mở mắt ra một lúc sau, Haralal bảo mẹ hãy để cậu ở một mình. Bước vào phòng, cậu cài then cửa từ bên trong trong khi mẹ cậu vẫn ngồi bệt trên sàn hiên dưới cái nắng gay gắt. Bà cứ thỉnh thoảng gọi với vào, gần như theo một phản xạ máy móc: — "Baba, Baba!"

Người đầy tớ từ văn phòng của Người quản lý tới gõ cửa, nói rằng họ sẽ lỡ chuyến tàu nếu không xuất phát ngay lập tức. Haralal vọng ra từ bên trong: "Hôm nay tôi không thể khởi hành được."

— "Vậy chúng ta phải đi đâu, thưa ông?"

— "Lát nữa tôi sẽ nói sau."

Người đầy tớ quay gót xuống lầu với vẻ số ruột bực dọc.

Đột nhiên Haralal nhớ đến số trang sức mà Venu đã bỏ lại. Cho đến lúc này cậu hoàn toàn quên bẵng đi mất, nhưng ý nghĩ ấy vừa loé lên liền mang lại cho cậu sự nhẹ nhõm tức thì. Cậu cầm lấy chiếc túi da đựng chúng, cùng với bức thư Venu gửi cho cha mình, rồi rời khỏi nhà.

Trước khi đặt chân đến nhà Adharlal, cậu đã nghe thấy tiếng ban nhạc cử hành hôn lễ, thế nhưng vừa bước vào là cậu có thể cảm nhận ngay rằng đã có chuyện bất ổn xảy ra. Haralal được cho biết rằng đêm hôm trước đã xảy ra một vụ trộm và một, hai người hầu đang bị nghi ngờ. Adhar Babu đang ngồi trên dãy hiên lầu với khuôn mặt đỏ bừng vì giận dữ còn Ratikanta đang hút tẩu. Haralal nói với Adhar Babu: "Tôi có chuyện riêng muốn thưa với ông." Adharlal nổi giận đùng đùng: "Bây giờ tôi không có thời gian!" Ông ta sợ rằng Haralal đến để vay tiền hoặc nhờ vả giúp đỡ. Ratikanta bóng gió rằng nếu có điều gì khó nói khi có mặt ông ta thì ông ta sẽ lánh đi nơi khác. Adhar Babu hằm hằm bảo ông ta cứ ngồi yên đấy. Lúc ấy Haralal mới trao chiếc túi mà Venu đã để lại. Adharlal hỏi bên trong đựng gì, Haralal mở ra và đặt những thứ đó vào tay ông ta.

Bấy giờ Adhar Babu nhếch mép cười khẩy: "Làm ăn khá phết nhỉ, hai thầy trò các người vừa mới hùn vốn đấy à — anh và cậu học trò cũ của mình! Chắc mẩm là của gian rồi sẽ tìm ra manh mối, nên anh mới mang nó đến đây để đòi tiền thưởng chứ gì!"

Haralal đưa ra bức thư mà Venu đã viết cho cha mình. Điều này chỉ càng làm cho Adharlal thêm lôi đình cuộ nội.

— "Thế này là thế nào hả?" — ông ta quát lớn — "Tôi sẽ gọi cảnh sát! Con trai tôi chưa đủ tuổi thành niên — mà anh dám lén lút đưa nó vượt biên sang nước ngoài! Tôi cá chắc là anh đã cho nó vay vài trăm rupee, rồi bắt nó viết giấy nhận nợ ba nghìn! Đừng có hòng mà trói buộc tôi bằng thứ này!"

— "Tôi chưa bao giờ ứng trước cho cậu ta một đồng nào cả," Haralal điềm nhiên đáp.

— "Thế thì nó lấy đâu ra tiền?" Adharlal vặn hỏi. "Ý anh muốn nói là nó phá két nhà anh rồi trộm đi đấy phỏng?"

Haralal đứng lặng thinh.

Ratikanta buông lời châm chọc: "Tôi chẳng đời nào tin cái tay này mà có trong tay nổi ba nghìn rupee suốt cả cuộc đời."

Khi Haralal rời khỏi ngôi nhà ấy, cậu dường như đã mất đi khả năng sợ hãi bất cứ điều gì, hay thậm chí là cả sự lo âu. Tâm trí cậu dường như từ chối hoạt động. Vừa bước vào con hẻm, cậu đã thấy một chiếc xe ngựa đang đợi trước nhà trọ của mình. Trong khoảnh khắc, cậu đinh ninh đó là xe của Venu. Thật không thể tài nào tin nổi tai họa của mình lại có thể kết thúc một cách tuyệt vọng đến thế.

Haralal rảo bước thật nhanh tới gần, nhưng lại thấy một trợ lý người Anh của hãng đang ngồi bên trong xe. Gã bước ra khi nhìn thấy Haralal, nắm lấy tay cậu và hỏi: "Sao sáng nay anh không đi tàu ra đi?" Người đầy tớ đã đem sự nghi ngờ của mình báo cho Người quản lý, và ông ta đã sai gã này đến dò la.

Haralal đáp: "Số tiền mặt trị giá ba nghìn rupee đã không còn."

Gã đàn ông hỏi làm thế nào mà chuyện đó lại xảy ra được.

Haralal vẫn lặng thinh.

Gã bảo Haralal: "Chúng ta hãy cùng lên lầu xem chỗ anh cất tiền thế nào." Họ lên phòng, kiểm đếm lại số tiền và lùng sục khắp căn nhà một lượt.

Khi người mẹ chứng kiến cảnh này, bà không thể kìm nén được nữa. Bà bước ra trước mặt người lạ mặt và thốt lên: "Baba, chuyện gì đã xảy ra vậy?" Gã trả lời bằng thứ tiếng Hindustan bập bõm rằng một số tiền đã bị trộm mất.

— "Trộm ư!" — người mẹ kêu lên — "Sao cơ! Làm sao mà trộm được chứ? Ai lại có thể làm cái điều hèn hạ thế này?" Haralal bảo bà: "Mẹ, đừng nói gì nữa cả."

Gã đàn ông gom số tiền còn lại và giục Haralal đi cùng gã đến gặp Người quản lý. Người mẹ liền chắn ngang lối đi và khẩn khoản:

— "Thưa ngài, ngài đang đưa con tôi đi đâu vậy? Tôi đã nuôi nấng nó bằng biết bao giọt mồ hôi nước mắt, chịu đựng đói nghèo để dạy nó làm ăn lương thiện. Con trai tôi không bao giờ chạm tay vào đồng tiền của người khác."

Người đàn ông Anh quốc, vì không hiểu tiếng Bengal, liền đáp: "Achcha! Achcha!" Haralal dặn mẹ đừng lo lắng; cậu sẽ giải thích mọi chuyện với Người quản lý rồi sẽ sớm quay về. Người mẹ nghẹn ngào níu kéo, giọng đầy xót xa:

— "Baba, từ sáng đến giờ con chưa hề bỏ vào miệng một hạt cơm nào." Haralal bước lên xe ngựa và rời đi, còn người mẹ đổ gục xuống đất trong nỗi đau đớn xé lòng.

Người quản lý bảo Haralal: "Hãy nói sự thật cho tôi nghe. Thực sự chuyện gì đã xảy ra?"

Haralal đáp: "Tôi không hề lấy đồng nào cả."

— "Tôi hoàn toàn tin cậu," Người quản lý nói, "nhưng chắc chắn cậu biết ai là kẻ đã lấy nó."

Haralal nhìn đăm đăm xuống đất và im lặng.

— "Chắc chắn," Người quản lý tiếp lời, "phải có ai đó lấy nó đi dưới sự thông đồng của cậu."

— "Không một ai," Haralal đáp, "có thể lấy nó đi mà tôi hay biết, trừ khi họ bước qua xác tôi."

— "Nghe đây, Haralal," Người quản lý nói, "tôi đã đặt trọn niềm tin nơi cậu. Tôi không đòi hỏi thế chấp. Tôi giao cho cậu một trọng trách lớn lao. Mọi người trong văn phòng đều phản đối tôi khi làm vậy. Ba nghìn rupee chỉ là chuyện nhỏ, nhưng nỗi nhục nhã này đối với tôi mới là chuyện lớn. Tôi sẽ cho cậu một cơ hội. Tôi cho cậu trọn vẹn ngày hôm nay để mang số tiền đó trở lại. Nếu cậu làm được, tôi sẽ xem như không có chuyện gì xảy ra và vẫn giữ cậu ở lại làm việc."

Bấy giờ đã là mười một giờ. Haralal cúi gằm mặt bước ra khỏi văn phòng. Các nhân viên bắt đầu xì xào bàn tán về vụ việc với vẻ hoan hỉ.

— "Tôi phải làm sao đây? Tôi có thể làm gì đây?" Haralal lẩm bẩm một mình, bước đi như kẻ mất hồn dưới cái nắng như đổ lửa. Cuối cùng, tâm trí cậu ngừng hẳn việc suy nghĩ xem phải giải quyết ra sao, nhưng đôi chân vẫn cứ máy móc bước đi không ngừng nghỉ.

Thành phố Calcutta này, nơi mở vòng tay dung chứa cho hàng vạn con người, giờ đây đã biến thành một cái bẫy bằng thép. Cậu không thể tìm thấy lối thoát nào. Tất cả mọi người đang cấu kết với nhau để vây hãm và bắt giam cậu — một kẻ vô danh tiểu tốt tầm thường nhất mà chẳng ai thèm ngó ngàng. Chẳng ai có mối thù hằn riêng gì với cậu, thế nhưng tất cả mọi người lại đều là kẻ thù của cậu. Đám đông qua lại lướt sượt qua người cậu; những viên chức văn phòng đang ăn trưa bên lề đường trên những chiếc đĩa làm bằng lá cây; một kẻ lữ hành mệt mỏi trên bãi cỏ Maidan, dưới bóng râm của một tán cây, đang nằm dài với một tay gối dưới đầu và một chân vắt lên chân kia; những người phụ nữ miền quê chen chúc trong những cỗ xe ngựa mui trần đang trên đường đến đền thờ — buổi chiều cứ thế trôi qua.

Rồi thời điểm các văn phòng chuẩn bị đóng cửa cũng đến. Những cỗ xe ngựa tản ra khắp mọi ngả đường, chở mọi người trở về tổ ấm. Các nhân viên văn phòng, chen chúc chật ních trên ghế xe điện, ngắm nhìn những tấm bích chương quảng cáo kịch nghệ trên đường về khu trọ. Kể từ hôm nay, Haralal chẳng còn công việc ở văn phòng, cũng chẳng còn phút giây thảnh thơi sau giờ làm mỗi chiều. Cậu chẳng còn phải vội vã chạy ra trạm để bắt chuyến xe điện đưa mình về nhà. Mọi hoạt động bận rộn của thành phố — những tòa nhà — những cỗ xe ngựa — dòng xe cộ tấp nập — giờ đây lúc thì phình to thành một hiện thực hãi hùng, lúc lại chìm lấp vào cõi hư ảo mờ mịt.

Haralal đã chẳng màng ăn uống, nghỉ ngơi hay tìm nơi trú ẩn suốt cả ngày hôm ấy.

Những ngọn đèn đường lần lượt được thắp sáng và cậu có cảm giác như bóng tối đang rình rập, tựa như một con ác thú trừng trừng mở to đôi mắt để canh chừng từng cử động của nạn nhân. Haralal thậm chí chẳng còn chút sức lực nào để bận tâm xem bây giờ là mấy giờ rồi. Những đường gân trên trán giật thình thịch, và cậu có cảm giác như đầu mình sắp nổ tung. Giữa những cơn đau quặn thắt đan xen với sự buông xuôi đầy chán nản, chỉ có một ý nghĩ duy nhất cứ lặp đi lặp lại trong tâm trí: giữa chốn đông đúc vô tận của thành phố bao la ấy, chỉ có duy nhất một cái tên thốt ra qua cổ họng khô khốc của cậu — "Mẹ!"

Cậu tự nhủ: "Vào lúc nửa đêm sâu thẳm, khi chẳng còn ai thức để bắt giữ mình — kẻ hèn mọn nhất trong số những con người — tôi sẽ lặng lẽ luồn vào vòng tay mẹ và chìm vào giấc ngủ, và ước gì mình chẳng bao giờ tỉnh lại nữa!"

Nỗi lo lắng duy nhất của Haralal là sợ cảnh sát đến quấy rầy cậu trước mặt mẹ, và điều đó đã ngăn cản cậu bước chân về nhà. Đến khi cậu không còn chịu nổi sức nặng của chính cơ thể mình nữa, cậu bèn vẫy một chiếc xe ngựa. Người đánh xe hỏi cậu muốn đi đâu. Cậu đáp: "Không đi đâu cả, tôi muốn lái xe dạo qua bãi cỏ Maidan để hít thở không khí trong lành." Gã đánh xe thoạt đầu không tin và định phóng xe đi, liền khi đó Haralal nhét vào tay hắn một đồng rupee coi như tiền trả trước. Thế là người đánh xe điều khiển xe chạy qua rồi lại chạy lại bãi cỏ Maidan từ bên này sang bên kia, băng qua những con đường khác nhau.

Haralal tựa cái đầu đang giật buốt của mình vào thành cửa sổ xe đang mở và nhắm nghiền mắt lại. Chậm rãi, mọi cơn đau dịu dần đi. Cơ thể cậu trở nên mát mẻ. Một sự bình yên sâu lắng và mãnh liệt lấp đầy lồng ngực cậu, và một cảm giác giải thoát tối cao dường như ôm trọn lấy cậu từ mọi phía. Những điều đó không phải là thật — nỗi tuyệt vọng trong ngày đã đe dọa cậu bằng gọng kìm của sự bất lực tuyệt đối. Nó không phải là thật, đó chỉ là điều giả dối. Giờ đây cậu biết rằng đó chỉ là một nỗi sợ vu vơ của tâm trí. Sự giải thoát nằm ở chốn bầu trời vô tận và sự bình yên là không có điểm dừng. Chẳng có vị vua hay hoàng đế nào trên thế giới này có quyền tước đoạt tự do hay giam cầm cõi hư vô này, một kẻ mang tên Haralal. Giữa bầu trời bao la, bao bọc lấy trái tim đã được giải thoát của cậu từ mọi phía, cậu cảm nhận được sự hiện diện của người mẹ, người phụ nữ khốn khổ ấy. Bà cứ lớn dần, lớn mãi cho đến khi lấp đầy cõi không gian vô tận của màn đêm. Mọi con đường, tòa nhà và cửa hàng của Calcutta dần dần bị bao bọc bởi bóng hình bà. Sự hiện diện của bà đã xóa sạch mọi đớn đau, suy nghĩ và ý thức của Haralal. Nó vỡ òa — cái chiếc bong bóng chứa đầy hơi nóng của đớn đau ấy. Và giờ đây, chẳng còn bóng tối hay ánh sáng, mà chỉ còn lại một sự viên mãn trọn vẹn.

Đồng hồ nhà thờ lớn điểm một tiếng chuông. Người đánh xe sốt ruột gọi lớn: "Bà-bu, ngựa của tôi không thể đi tiếp được nữa rồi. Ngài muốn đi đâu cơ chứ?"

Chẳng có tiếng đáp lại.

Người đánh xe bước xuống, lay mạnh người Haralal và hỏi lại lần nữa xem ngài muốn đi đâu.

Chẳng có tiếng đáp lại.

Và người ta sẽ chẳng bao giờ nhận được câu trả lời từ Haralal, rằng ngài muốn đi đến nơi nào.