Khi ngồi xuống và cố gắng phân tích những suy nghĩ cùng tình cảm của mình đối với Kailas Babu, tôi nhận ra rằng còn có một lý do sâu xa hơn nữa đằng sau sự ác cảm của tôi. Bây giờ tôi sẽ giải thích điều đó.

Dù là con nhà giàu và hoàn toàn có thể lãng phí thời gian ở trường đại học, nhưng nhờ sự chăm chỉ, tôi đã lấy bằng Thạc sĩ tại Đại học Calcutta khi tuổi đời còn rất trẻ. Tư cách đạo đức của tôi không có gì chê trách. Thêm vào đó, ngoại hình của tôi khôi ngô đến mức nếu tự nhận mình đẹp trai, người ta có thể cho là tôi tự phụ, nhưng đó hoàn toàn là sự thật.

Chẳng còn gì phải bàn cãi khi trong số các thanh niên xứ Bengal, tôi được các bậc phụ huynh coi là một đám cưới vô cùng lý tưởng. Bản thân tôi cũng nhận thức rõ điều đó và đã hạ quyết tâm phải đạt được giá trị cao nhất trên “thị trường” hôn nhân. Khi tưởng tượng về người bạn đời tương lai, tâm trí tôi hình dung ra tiểu thư duy nhất của một gia đình giàu có, vô cùng xinh đẹp và học thức cao. Những lời cầu hôn tấp nập gửi đến từ khắp chốn gần xa, những khoản tiền lớn bằng tiền mặt được đem ra ngả giá. Tôi cân nhắc những lời đề nghị ấy với sự bất công bằng vô cùng lạnh lùng trên cái cân tinh tế của sự tự mãn cá nhân. Nhưng chẳng có ai xứng đáng làm bạn đời của tôi cả. Tôi càng thêm phần đinh ninh, hệt như lời nhà thơ Bhabavuti rằng,

Giữa thời gian vô tận, không gian muôn trùng của thế gian này

Cuối cùng người ta cũng sinh ra để xứng với vẻ đẹp tối thượng của ta.

Nhưng giữa thời đại cằn cỗi này và không gian chật hẹp của xứ Bengal hiện đại, thật đáng ngờ liệu sinh linh vô song ấy đã thực sự tồn tại hay chưa.

Trong khi đó, những lời tán dương tôi vẫn được cất lên với đủ mọi cung bậc và thể điệu từ những bậc phụ huynh đầy mưu tính.

Dù tôi có ưng các cô con gái của họ hay không, sự sùng bái ấy chưa bao giờ làm tôi thấy khó chịu cả. Tôi vẫn thường coi đó là thứ mình đáng được hưởng, đơn giản vì tôi quá hoàn hảo. Người ta vẫn bảo rằng khi các vị thần từ chối ban ân huệ cho trần gian, họ vẫn mong những kẻ sùng đạo phải dâng lên lòng tôn kính thiết tha và sẽ nổi giận nếu điều đó không được đáp ứng. Nét tính cách thần thánh ấy đã phát triển rất mạnh mẽ trong con người tôi.

Tôi đã nhắc đến việc Thakur Dada chỉ có một cô cháu gái duy nhất. Tôi từng gặp con bé nhiều lần, nhưng chưa bao giờ thấy nó đẹp. Chưa một ý nghĩ nào lướt qua tâm trí tôi rằng nó có thể trở thành vợ mình. Dù vậy, tôi vẫn chắc như đinh đóng cột rằng sớm muộn gì Kailas Babu cũng sẽ dâng nó, kèm theo tất cả sự tôn kính đáng có, như một lễ vật dâng lên điện thờ của tôi. Thậm chí — đây mới là bí mật thầm kín của sự bất mãn trong tôi — tôi vô cùng bực bội vì ông lão vẫn chưa làm điều đó.

Tôi nghe nói Thakur Dada từng bảo với bạn bè rằng các công tử dòng dõi Nayanjore không bao giờ đi xin ân huệ. Ngay cả khi cô cháu gái có ở vậy không chồng, ông cũng tuyệt đối không phá vỡ gia phong truyền thống. Chính sự kiêu ngạo ấy đã làm tôi nổi giận. Cơn phẫn nộ của tôi âm ỉ trong một thời gian dài. Nhưng tôi vẫn hoàn toàn im lặng và chịu đựng với sự kiên nhẫn cao độ, bởi vì tôi quá đỗi hoàn hảo.

Hệt như sấm chớp đi liền với nhau, ẩn sâu trong tính cách tôi là một tia hài hước quyện lẫn cùng những tiếng lầm bầm giận dữ. Dĩ nhiên, tôi không thể trừng phạt ông lão chỉ để trút giận; và trong suốt một thời gian dài, tôi chẳng làm gì cả. Thế nhưng bỗng nhiên vào một ngày nọ, một ý đồ vô cùng thú vị chợt lóe lên trong đầu, khiến tôi không tài nào cưỡng lại được cám dỗ muốn biến nó thành sự thật.

Tôi đã nói rằng rất nhiều bạn bè của Kailas Babu thường xuyên ve vãn và thổi phồng sự tự đắc của ông lão lên tận mây xanh. Có kẻ từng là viên chức nhà nước về hưu đã khoác lác với ông rằng mỗi khi diện kiến Quan Tổng đốc Chota Lât Sahib, ông ta đều hỏi thăm tin tức mới nhất về gia tộc Nayanjore, và ngài Chota Lât từng thốt lên rằng trong khắp xứ Bengal, những gia đình thực sự danh giá chỉ có Đại công tước Cossipore và các vị công tử Nayanjore mà thôi. Khi lời nói dối trơ trẽn ấy được rót vào tai Kailas Babu, ông vô cùng mãn nguyện và thường xuyên đem câu chuyện đó ra kể lại. Kể từ đó, bất cứ khi nào chạm mặt vị cựu viên chức nọ giữa chốn đông người, ông lại cất giọng hỏi han:

“Ồ! À... nhân tiện đây, ngài Chota Lât Sahib dạo này thế nào rồi? Vẫn khỏe cả chứ, bác bảo thế phải không? A, vâng, tôi mừng lắm khi nghe tin ấy! Còn phu nhân thân mến, bà ấy cũng khỏe cả chứ? A, vâng! Thế còn mấy đứa trẻ — chúng nó cũng mạnh giỏi cả chứ? A, vâng! Thật là tin tuyệt vời! Nhớ gửi lời hỏi thăm của tôi tới họ khi bác gặp nhé.”

Kailas Babu thường xuyên bày tỏ ý định sẽ có ngày đến yết kiến ngài Đại Tổng đốc. Nhưng chắc chắn một điều rằng, sẽ có vô số đời Tổng đốc Chota Lât lẫn Burra Lât đến rồi đi, và dòng sông Hoogly còn cuồn cuộn chảy qua bao nhiêu làn nước, trước khi chiếc xe ngựa gia đình của dòng họ Nayanjore được lau chùi bóng loáng để đến thăm Dinh Toàn quyền.

Một ngày nọ, tôi kéo riêng Kailas Babu ra một góc và thì thầm vào tai ông: “Thakur Dada, hôm qua cháu có dự buổi tiếp tân triều đình, và ngài Chota Lât Sahib tình cờ nhắc đến gia tộc Nayanjore đấy ạ. Cháu đã thưa với ngài rằng Kailas Babu đang có mặt tại kinh thành. Bác có biết không, ngài ấy tỏ ra vô cùng buồn lòng vì bác đã không đến thăm. Ngài bảo cháu là hôm nay ngài sẽ dẹp bỏ mọi phép tắc ngoại giao để thân chinh đến thăm riêng bác vào chính buổi chiều nay.”

Bất cứ ai khác cũng có thể nhìn thấu mưu kế này của tôi ngay lập tức. Và nếu trò đùa ấy nhắm vào một người khác, Kailas Babu chắc chắn đã nhận ra. Nhưng sau tất cả những gì ông từng nghe từ người bạn viên chức, và sau biết bao lời phóng đại của chính mình, một chuyến viếng thăm từ ngài Phó Thống đốc lại trở thành điều hiển nhiên nhất trên đời. Tin tức của tôi khiến ông trở nên vô cùng hồi hộp và phấn khích. Từng chi tiết nhỏ nhặt của cuộc ghé thăm sắp tới làm ông bận tâm không ngớt — nhất là sự thiếu hụt vốn tiếng Anh của bản thân. Làm sao để vượt qua trở ngại quái quỷ ấy đây? Tôi trấn an ông rằng chẳng có vấn đề gì sất: đối với tầng lớp quý tộc, việc không biết tiếng Anh lại là một biểu hiện sang trọng; vả lại, ngài Phó Thống đốc luôn mang theo thông dịch viên bên mình, và ngài đã đặc biệt nhấn mạnh rằng chuyến thăm này là cuộc viếng thăm riêng tư.

Khoảng giữa trưa, khi phần lớn hàng xóm láng giềng đều đã bận rộn làm việc hoặc chìm vào giấc ngủ, một chiếc xe ngựa kéo đôi bỗng dừng bánh trước nơi trọ của Kailas Babu. Hai tên gia nhân mặc trang phục chỉnh tề bước lên lầu, dõng dạc xướng to: “Ngài Chota Lât Sahib đã giá lâm!” Kailas Babu đã đứng đợi sẵn từ lâu trong bộ y phục nghi lễ cổ kính cùng chiếc khăn xếp gia truyền, bên cạnh là Ganesh đang diện bộ quần áo đẹp nhất của chủ nhân để phục vụ cho dịp trọng đại này.

Khi danh tính ngài Chota Lât Sahib vừa được xướng lên, Kailas Babu thở hổn hển, run lẩy bẩy chạy ra tận cửa, liên tục cúi rạp người chào theo từng bước đi và lùi dần vào nhà một cách khéo léo nhất có thể để nghênh đón một người bạn hóa trang của tôi. Ông trải chiếc khăn choàng gia bảo lên một chiếc ghế gỗ cứng và khẩn khoản mời ngài Lât Sahib an tọa. Tiếp đó, ông cất lời ca tụng bằng những lời lẽ hoa mỹ bằng tiếng Urdu — ngôn ngữ triều đình cổ xưa của các vị Sahib — rồi dâng lên chiếc mâm vàng một chuỗi tiền vàng mohur, những di vật cuối cùng còn sót lại từ cơ ngơi đã suy tàn của gia đình. Gã gia nhân trung thành Ganesh, với vẻ kinh hoàng hiện rõ trên nét mặt, đứng phía sau cầm bình xịt nước hoa, liên tục phun làn sương thơm ngát lên người ngài Lât Sahib, đồng thời thỉnh thoảng lại dùng hộp trạm trổ tinh xảo chấm nhẹ tinh dầu hoa hồng lên người ngài.

Kailas Babu không ngớt bày tỏ sự tiếc nuối vì không thể tiếp đón ngài Hân Hoan Đại Nhân bằng tất cả vẻ uy nghi truyền thống từ điền trang Nayanjore của gia đình. Ở đó, ông đã có thể nghênh đón ngài một cách đường đường chính chính theo đúng nghi thức. Nhưng khi ở Calcutta, ông chẳng qua chỉ là một kẻ tha hương khách qua đường — quả thực giống như cá mắc cạn.

Bạn tôi, đội chiếc mũ phớt cao lêu khêu trên đầu, vô cùng nghiêm nghị gật đầu. Thiết nghĩ cũng chẳng cần phải nói nhiều rằng theo phép tắc của người Anh, chiếc mũ ấy lẽ ra phải được cởi ra khi bước vào trong nhà. Thế nhưng bạn tôi chẳng dám tháo mũ vì sợ bị phát hiện; và ngài Kailas Babu cùng gã gia nhân già nua Ganesh thì hoàn toàn khờ khạo chẳng hề hay biết về sự vi phạm phép tắc lịch sự đó.

Sau mười phút hội kiến mà phần lớn thời gian chỉ xoay quanh những cái gật đầu, bạn tôi đứng dậy cáo từ. Hai tên gia nhân mặc đồng phục, đúng như kế hoạch đã định sẵn, long trọng ôm lấy chuỗi tiền vàng mohur, chiếc mâm vàng, tấm khăn choàng gia bảo, chiếc bình bạc đựng nước hoa cùng hộp đựng tinh dầu hoa hồng chạm trổ tinh vi; chúng cung kính đặt tất cả lên xe ngựa. Kailas Babu đinh ninh đó là thói quen thường lệ của các vị Chota Lât Sahib.

Tôi đứng theo dõi toàn bộ sự việc từ căn phòng bên cạnh. Hai bên sườn tôi đau nhức vì phải nén lại những tràng cười. Khi không thể kiềm chế thêm được nữa, tôi vội vã lao vào căn phòng phía trong, để rồi bàng hoàng phát hiện ra ở một góc phòng, một thiếu nữ đang nức nở như thể trái tim sắp tan vỡ. Nhận ra tiếng cười hả hê của tôi, cô đột ngột đứng thẳng người đầy phẫn uộ, phóng ánh mắt đen láy sắc như chớp thẳng vào tôi, giọng nghẹn ngào trong nước mắt:

“Hãy nói đi! Ông nội tôi đã làm gì sai với anh? Tại sao anh lại đến để lừa gạt ông ấy? Tại sao anh lại đến đây? Tại sao——”

Cô không thể nói thêm được nữa. Cô lấy tay che mặt và oà khóc nức nở.

Tràng cười trong tôi bỗng chốc tan biến. Chưa bao giờ tôi mảy may nghĩ rằng trò đùa này lại mang ý nghĩa nào khác ngoài một sự giải trí cực kỳ buồn cười, để rồi giờ đây tôi nhận ra mình đã giáng một đòn tàn nhẫn nhất vào tâm hồn bé bỏng mỏng manh này. Toàn bộ sự xấu xa trong sự tàn nhẫn của tôi trỗi dậy phán xét chính tôi. Tôi lủi thủi bước ra khỏi phòng trong im lặng, hệt như một con chó bị đá.

Cho đến tận lúc ấy, tôi vẫn chỉ coi Kusum, cô cháu gái của Kailas Babu, như một món hàng kém giá trị trên thị trường hôn nhân, đang mòn mỏi chờ đợi để thu hút một tấm chồng. Thế nhưng giờ đây, với một nỗi bàng hoàng sửng sốt, tôi nhận ra rằng ngay trong góc căn phòng kia, một trái tim con người đang thổn thức.

Suốt cả đêm hôm đó, tôi chẳng tài nào chợp mắt nổi. Tâm trí tôi rối bời như tơ vò. Sáng hôm sau, khi trời còn rất sớm, tôi mang tất cả số tang vật bị đánh cắp ấy trả lại nhà trọ của Kailas Babu, với mong muốn trao lại chúng một cách bí mật cho người đầy tớ Ganesh. Tôi đứng chờ bên ngoài cửa, nhưng chẳng thấy ai xuất hiện, bèn đi thẳng lên lầu vào phòng của Kailas Babu. Từ ngoài hành lang, tôi nghe thấy tiếng Kusum đang dịu dàng nài nỉ ông nội:

“Dada kính yêu, ông hãy kể cho con nghe tất cả những gì ngài Chota Lât Sahib đã nói với ông ngày hôm qua đi. Đừng sót một từ nào nhé. Con đang rất nóng lòng muốn nghe lại từ đầu đến cuối đây.”

Và Dada chẳng cần phải đợi ai khuyến khích thêm. Gương mặt ông rạng ngời niềm kiêu hãnh khi bắt đầu kể lại đủ mọi lời khen ngợi mà ngài Lât Sahib đã cất công ban ơn về những dòng dõi danh gia vọng tộc ở Nayanjore. Cô thiếu nữ ngồi trước mặt ông, ngước đôi mắt nhìn thẳng vào gương mặt ông và lắng nghe với vẻ chăm chú say sưa. Vì tình yêu thương dành cho ông lão, cô quyết tâm diễn trọn vẹn vai trò của mình.

Lòng tôi vô cùng xúc động, nước mắt trào ra khóe mi. Tôi cứ đứng lặng thầm ở hành lang cho đến khi Thakur Dada hoàn tất những lời thêu dệt đầy hoa mỹ về chuyến viếng thăm kỳ diệu của ngài Chota Lât Sahib. Khi ông cuối cùng cũng rời khỏi phòng, tôi liền mang số tang vật trả lại đặt ngay dưới chân cô thiếu nữ rồi lặng lẽ bỏ đi mà không nói một lời nào.

Lại đến buổi chiều hôm đó, tôi ghé sang thăm chính Kailas Babu. Theo thói quen hiện đại xấu xí của mình, trước đây tôi thường chẳng thèm chào hỏi gì mỗi khi bước vào phòng ông lão. Thế nhưng ngày hôm nay, tôi cúi rạp người chào và thành kính chạm vào chân ông. Tôi chắc mẩm rằng ông lão nghĩ chính sự kiện ngài Chota Lât Sahib đến thăm nhà đã làm thay đổi thái độ lịch thiệp mới mẻ này của tôi. Ông vô cùng mãn nguyện, và từ đôi mắt ông ánh lên một vẻ thanh thảng dịu dàng. Mấy người bạn của ông đã ghé qua, và ông lại bắt đầu say sưa kể lại từ đầu đến cuối câu chuyện về chuyến viếng thăm của ngài Phó Thống đốc, thậm chí còn tô vẽ thêm nhiều chi tiết kỳ ảo hơn nữa. Cuộc gặp gỡ ấy giờ đây đã vươn lên tầm vóc của một bản anh hùng ca, cả về nội dung lẫn độ dài.

Khi những vị khách khác đã ra về, tôi khiêm tốn ngỏ lời với ông lão. Tôi thưa rằng, “dù bản thân cháu chưa bao giờ dám mơ tưởng tới việc xứng đáng kết thông gia với một dòng tộc lẫy lừng nhường ấy, nhưng... v.v...”

Khi tôi bày tỏ rõ ràng ý định muốn cầu hôn, ông lão ôm chầm lấy tôi và vỡ òa trong niềm vui khôn tả: “Tôi chỉ là một kẻ nghèo hèn, chưa từng dám mong cầu được hưởng phúc lớn lao nhường này.”

Đó là lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng trong đời Kailas Babu thừa nhận mình nghèo khó. Đó cũng là lần đầu tiên và duy nhất trong đời ông quên mất, dẫu chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, phẩm giá gia tộc vốn gắn liền với các công tử dòng họ Nayanjore.