Ngày xửa ngày xưa, dòng dõi Babu ở Nayanjore từng là những bậc địa chủ lừng lẫy. Họ nổi tiếng với sự xa hoa vương giả. Họ sẵn sàng xé bỏ đường viền thô ráp trên những tấm vải muslin xứ Dacca chỉ vì nó cọ xát vào làn da mỏng manh của họ. Họ có thể vung ra hàng ngàn đồng rupee chỉ để tổ chức đám cưới cho một chú mèo con. Và trong một dịp đại lễ nọ, người ta đồn rằng để biến đêm thành ngày, họ đã thắp lên vô số ngọn đèn và rải những sợi bạc từ trên trời xuống để mô phỏng ánh sáng mặt trời.

Đó là những ngày tháng trước trận đại hồng thủy. Rồi đại hồng thủy cũng tới. Dòng dõi nối tiếp của những vị Babu cổ kính với lối sống quyền quý ấy không thể kéo dài mãi được. Giống như một ngọn đèn cạn dầu bỗng thắp quá nhiều bấc, ngọn lửa vụt bùng lên dữ dội rồi tắt ngấm.

Kailas Babu, người hàng xóm của chúng tôi, là di tích cuối cùng của sự huy hoàng đã lụi tàn ấy. Trước khi ông khôn lớn, gia đình ông đã suýt rơi xuống bờ vực khánh kiệt. Khi cha ông qua đời, thêm một lần phung phí chói lọi cho tang lễ nữa diễn ra, rồi sự phá sản chính thức ập đến.

Điền trang đã bị bán đi để thanh toán nợ nần. Số tiền mặt ít ỏi còn lại hoàn toàn không đủ để duy trì vẻ vang của tổ tiên thuở trước.

Kailas Babu rời Nayanjore để đến Calcutta. Con trai ông cũng chẳng ở lại thế gian ngập tràn ánh hào quang phai nhạt này được bao lâu. Anh qua đời, để lại duy nhất một cô con gái.

Ở Calcutta, chúng tôi là hàng xóm của Kailas Babu. Thật kỳ lạ làm sao, lịch sử gia đình chúng tôi lại hoàn toàn trái ngược với ông ấy. Cha tôi tự kiếm tiền bằng chính sức lao động của mình, và luôn tự hào vì chưa từng tiêu xài hoang phí dù chỉ một xu. Quần áo của ông là trang phục của một người lao động, và đôi tay ông cũng vậy. Ông chẳng hề có chút hứng thú nào trong việc giành lấy tước hiệu Babu bằng những màn chưng diện xa hoa; và bản thân tôi, đứa con trai duy nhất của ông, vô cùng biết ơn ông vì điều đó. Ông đã cho tôi nền giáo dục tốt nhất, nhờ vậy tôi có thể tự lập bước đi giữa cuộc đời. Tôi không hề cảm thấy xấu hổ vì thực tế rằng mình là một kẻ tự tay làm nên sự nghiệp. Những tờ ngân phiếu giòn tan trong két sắt đối với tôi còn trân quý hơn một dòng dõi cao quý nằm trong một chiếc tráp gia bảo trống rỗng.

Tôi tin rằng đây chính là lý do khiến tôi cảm thấy khó chịu khi thấy Kailas Babu liên tục rút những khoản chi phiếu lớn từ ngân hàng danh tiếng Babu cổ xưa của ông dựa trên uy tín công cộng vốn đã phá sản. Tôi từng tưởng tượng rằng ông có phần coi thường tôi, bởi cha tôi đã tự kiếm tiền bằng chính đôi tay của mình.

Lẽ ra tôi phải nhận ra rằng chẳng có ai tỏ ra bực bội với Kailas Babu ngoại trừ một mình tôi. Quả thực, thật khó để tìm được một cụ già nào gây ít tổn hại cho người khác hơn ông. Ông luôn sẵn sàng với những hành động lịch thiệp nhỏ bé đầy tử tế trong cả niềm vui lẫn nỗi buồn. Ông tham gia vào mọi nghi lễ và phong tục tôn giáo của chòm xóm. Nụ cười quen thuộc của ông luôn chào đón từ người già đến trẻ nhỏ. Sự ân cần khi hỏi han chi tiết về chuyện gia đình của ông là không biết mệt mỏi. Những người bạn gặp ông trên đường phố đành phải miễn cưỡng đứng lại chịu nghe ông giữ chặt lấy khuy áo, trong khi một chuỗi dài những câu hỏi đại loại như thế này cứ thế tuôn ra từ đôi môi ông:

“Bạn hiền của tôi ơi, tôi rất vui khi được gặp anh. Anh hoàn toàn khỏe chứ? Shashi thế nào rồi? Còn Đại huynh—anh ấy vẫn khỏe cả chứ? Anh có biết không, tôi vừa mới nghe tin con trai của Madhu bị sốt. Thằng bé thế nào rồi? Anh đã nghe tin gì chưa? Còn Hari Charan Babu—tôi đã lâu không gặp ông ấy—hy vọng ông ấy không bị ốm. Rakkhal bị làm sao thế? Và... ơ... ơ, các quý bà trong gia đình anh dạo này thế nào?”

Kailas Babu luôn ăn mặc sạch sẽ không tì vết trong mọi hoàn cảnh, dù số lượng quần áo của ông vô cùng hạn chế. Hàng ngày, ông đều đặn đem những chiếc áo sơ mi, áo lót, áo khoác, quần dài ra phơi nắng một cách cẩn thận, cùng với tấm chăn bông, vỏ gối và tấm thảm nhỏ mà ông vẫn thường ngồi lên.

Sau khi phơi phóng, ông phủi chúng thật sạch, dùng bàn chải chải rồi cất đi cẩn thận. Mấy món đồ nội thất nhỏ nhoi khiến căn phòng chật hẹp của ông trở nên trang nhã, đồng thời ẩn ý rằng ông vẫn còn nhiều thứ dự trữ phía sau nếu cần. Rất thường xuyên, vì không có người hầu, ông tự khóa cửa nhà trong một khoảng thời gian. Khi ấy, ông tự tay là ủi áo sơ mi cùng đồ vải của mình, và làm những công việc vặt với tư cách người hầu. Xong xuôi, ông mới mở cửa đón tiếp bạn bè trở lại.

Dù Kailas Babu, như tôi đã nói, đã mất sạch điền trang, ông vẫn giữ lại được một số gia bảo của dòng họ. Đó là một bình bạc dùng để rưới nước thơm, một chiếc hộp chạm trổ tinh xảo đựng tinh dầu hoa hồng, một chiếc mâm vàng nhỏ, một chiếc khăn choàng cổ đắt giá, cùng bộ trang phục nghi lễ lỗi thời và chiếc khăn xếp của tổ tiên. Những thứ này đã được ông vớt vát lại từ nanh vuốt của bọn cho nặng lãi với vô vàn khó khăn. Vào mọi dịp thích hợp, ông đều đem chúng ra trưng bày một cách long trọng, và qua đó cố gắng gìn giữ danh tiếng lẫy lừng khắp chốn của các đời Babu xứ Nayanjore. Sâu thẳm bên trong là một con người vô cùng khiêm tốn, nhưng trong lời nói hàng ngày, ông coi việc phát huy niềm tự hào gia tộc là một nghĩa vụ thiêng liêng gắn liền với địa vị của mình. Bạn bè của ông thường khuyến khích nét tính cách này bằng sự tử tế vui vẻ, và điều đó đem lại cho họ niềm vui lớn.

Chẳng mấy chốc, khu phố quen gọi ông là Thakur Dada, tức Ông nội. Họ thường tụ tập đến nhà ông và ngồi trò chuyện cùng ông hàng giờ liền. Để ngăn ông không phải tốn kém, người này hay người khác trong số bạn bè thường mang thuốc lào đến và bảo: “Thakur Dada, sáng nay có người gửi biếu tôi ít thuốc lào từ Gaya. Xin ngài cứ thử xem có hợp khẩu vị không nhé.”

Thakur Dada sẽ nhận lấy và khen ngợi rằng nó vô cùng thượng hạng. Sau đó, ông lại tiếp tục kể về một loại thuốc lào tuyệt hảo nào đó mà họ từng hút vào những ngày tháng xưa cũ ở Nayanjore với cái giá lên tới một guinea một ounce.

“Không biết,” ông thường nói, “liệu bây giờ có ai muốn thử lại loại đó không nhỉ. Tôi vẫn còn giữ một ít, và có thể lấy nó ra ngay lập tức.”

Ai cũng biết rằng, nếu họ ngỏ ý muốn thử, thì thể nào chiếc chìa khóa tủ cũng sẽ không cánh mà bay; hoặc không thì Ganesh, người đầy tớ già của ông, đã cất nó đi đâu mất rồi.

“Các cậu chẳng thể nào đoán trước được,” ông sẽ nói thêm, “mọi thứ cứ biến đi đâu mất khi có bọn đầy tớ quanh quẩn. Này nhé, cái thằng Ganesh của tôi ấy,—tôi không thể nói cho các cậu biết nó ngốc nghếch đến nhường nào đâu, nhưng ngặt một nỗi tôi lại không nỡ lòng nào đuổi việc nó.”

Ganesh, vì thể diện của gia đình, hoàn toàn sẵn sàng gánh chịu mọi lời trách móc mà không thốt ra một lời nào.

Đến lúc này, một người trong nhóm thường lên tiếng: “Thôi không sao đâu, Thakur Dada. Xin ngài đừng bận tâm tìm kiếm làm gì. Loại thuốc lào chúng ta đang hút đây là quá đủ rồi. Loại kia mạnh lắm đối với chúng tôi cho xem.”

Thế là Thakur Dada lại thở phào nhẹ nhõm, an vị xuống chỗ cũ và câu chuyện tiếp tục diễn ra.

Khi các vị khách đứng dậy ra về, Thakur Dada sẽ tiễn họ ra tận cửa và cất lời ngay trên bậc thềm: “À này, khi nào tất cả các cậu mới đến dùng bữa tối với tôi đây?”

Một người trong chúng tôi sẽ đáp lại: “Thôi để dịp khác đi, Thakur Dada, chưa phải bây giờ đâu. Chúng ta sẽ hẹn một ngày cụ thể sau nhé.”

“Phải đấy,” ông sẽ đáp. “Rất phải. Chúng ta tốt nhất nên đợi đến mùa mưa hãy hay. Dạo này trời nóng quá. Và một bữa tiệc thịnh soạn cỡ như tôi muốn thết đãi các cậu sẽ làm chúng ta khó chịu trong cái thời tiết thế này đấy.”

Nhưng khi mùa mưa thực sự đến, ai nấy đều hết sức cẩn trọng để không gợi nhắc lại lời hứa đó của ông. Nếu chủ đề này bị khơi lại, một người bạn nào đó sẽ nhẹ nhàng gợi ý rằng đi lại vô cùng bất tiện khi trời mưa gió thế này, và vì vậy tốt hơn hết là nên đợi cho đến khi mùa mưa qua đi. Cứ thế, trò chơi cứ tiếp diễn mãi.

Chỗ ở tồi tàn của Thakur Dada quá ư chật chội so với địa vị của ông, và chúng tôi thường bày tỏ sự cảm thông với ông về điều đó. Bạn bè của ông thường đảm bảo với ông rằng họ hoàn toàn thấu hiểu những khó khăn của ông: kiếm được một ngôi nhà đàng hoàng ở Calcutta lúc này gần như là điều bất khả thi. Quả thực, bản thân họ cũng đã lùng sục suốt nhiều năm trời để tìm một ngôi nhà phù hợp cho ông. Nhưng, tôi hầu như không cần phải nói thêm rằng, chẳng có người bạn nào ngốc nghếch đến mức tìm ra được cả. Thakur Dada thường thở dài cam chịu và nói: “Thôi được rồi, xem ra tôi đành phải chịu đựng sống tạm trong căn nhà này vậy.” Rồi ông lại mỉm cười đôn hậu và nói thêm: “Nhưng các cậu biết đấy, tôi không bao giờ có thể chịu được cảnh xa cách bạn bè. Tôi phải ở gần các cậu chứ. Điều đó thực sự bù đắp cho tất cả.”

Không hiểu sao tôi lại cảm nhận sâu sắc về tất cả những chuyện này đến vậy. Tôi cho rằng lý do thực sự là khi một người còn trẻ, sự ngu ngốc đối với họ chính là tội ác tồi tệ nhất. Kailas Babu thực ra không hề ngu ngốc. Trong những vấn đề kinh doanh thông thường, ai nấy đều sẵn sàng tham khảo ý kiến của ông. Nhưng liên quan đến Nayanjore thì những phát ngôn của ông quả thực hoàn toàn rời xa thực tế. Bởi vì, vì sự quý mến pha lẫn chút buồn cười dành cho ông, chẳng ai phản bác những tuyên bố phi lý ấy, nên ông cứ thế từ chối việc kiềm chế chúng lại. Khi mọi người kể lại lịch sử huy hoàng của Nayanjore ngay trước mặt ông với sự phóng đại ngớ ngẩn, ông đều tiếp nhận tất cả những gì họ nói với vẻ mặt vô cùng nghiêm túc, và chưa từng mảy may nghi ngờ, thậm chí ngay trong giấc mộng, rằng có bất cứ ai lại dám hoài nghi điều đó.