Phatik Chakravorti là thủ lĩnh của lũ trẻ trong làng. Đầu óc cậu lại vừa nảy ra một trò nghịch ngợm mới. Trên bãi bùn ven sông có một khúc gỗ lớn đang nằm đợi được đẽo gọt thành cột buồm cho một con thuyền. Cậu quyết định cả lũ sẽ cùng hợp lực dùng hết sức bình sinh đẩy khúc gỗ rời khỏi vị trí và lăn nó đi mất. Chủ nhân của khúc gỗ hẳn sẽ giận dữ và kinh ngạc lắm, còn cả lũ thì tha hồ một trận hả hê. Tám hướng đều đồng tình với đề xuất này, và kế hoạch được nhất trí thông qua.

Nhưng ngay khi cuộc vui chuẩn bị bắt đầu, Mākhan, em trai của Phatik, thong dong tiến lại rồi thản nhiên ngồi tót lên khúc gỗ ngay trước mặt tất cả mà không nói một lời. Lũ trẻ ngơ ngác mất một lúc. Một đứa trong nhóm rụt rè đẩy nhẹ, bảo nó đứng dậy; nhưng cậu nhóc vẫn hoàn toàn phớt lờ, trông như một triết gia trẻ tuổi đang suy ngẫm về sự phù phiếm của các trò chơi. Phatik nổi giận đùng đùng. "Mākhan," cậu gắt lên, "nếu tao bảo mà mày không bước xuống ngay bây giờ, tao sẽ cho mày một trận!"

Mākhan chỉ nhích người sang một tư thế dễ chịu hơn.

Giờ đây, nếu Phatik muốn giữ vững uy phong trịnh trọng của mình trước mặt đàn em, rõ ràng cậu phải thực thi lời đe dọa. Nhưng vào thời khắc quyết định, lòng dũng cảm lại phản bội cậu. Dù vậy, cái đầu linh hoạt của Phatik nhanh chóng nghĩ ra một mưu kế mới: vừa khiến em trai phải tẽn tò, lại vừa mang đến cho lũ bạn một màn giải trí thú vị hơn. Cậu hô to mệnh lệnh, bảo cả lũ lăn luôn cả khúc gỗ lẫn Mākhan. Mākhan nghe thấy lệnh liền coi việc bám trụ trên khúc gỗ là lòng tự trọng bất khả xâm phạm. Nhưng cậu nhóc đã bỏ qua một thực tế—giống như những kẻ cố giành giật danh vọng hão huyền ở đời—rằng trò này đầy rẫy hiểm nguy.

Bọn trẻ bắt đầu dốc hết sức bình sinh xô mạnh vào khúc gỗ, vừa xô vừa hò reo: "Một, hai, ba, lên!" Theo tiếng "lên", khúc gỗ chuyển động; và kéo theo đó, triết lý lẫn vinh quang của Mākhan cũng tan thành mây khói.

Bọn trẻ hò reo đến khản cả giọng vì sung sướng. Nhưng Phatik lại có chút hoảng sợ. Cậu biết điều gì sắp xảy ra. Và đúng như dự đoán, Mākhan từ dưới mặt đất đứng dậy, mắt nổ đom đóm vì uất hận và gào khóc thảm thiết như những thần nữ báo thù. Cậu nhóc lao vào Phatik, cào xé mặt mũi, đấm đá túi bụi, rồi vừa khóc mếu vừa chạy xộc về nhà. Hồi đầu của vở kịch đã hạ màn.

Phatik quẹt mặt, leo lên ngồi trên mép một chiếc sà lan đắm bên bờ sông rồi thong thả ngắt một cọng cỏ nhai nhai. Một con thuyền cập bến, và một người đàn ông trung niên, tóc điểm bạc, râu mép đen nhánh bước lên bờ. Thấy chú búp nheo ngồi đó rảnh rỗi, ông hỏi thăm nhà Chakravorti ở đâu. Phatik vẫn tiếp tục nhai cọng cỏ và buông một câu: "Đằng kia kìa," nhưng hướng chỉ của cậu thì chịu chết chẳng ai đoán nổi. Người lạ lại hỏi lần nữa. Cậu vung vẩy đôi chân bên mạn sà lan rồi đáp: "Tự đi mà tìm," rồi lại tiếp tục nhai cỏ như cũ.

Nhưng ngay lúc ấy, một người gia nhân từ trong nhà chạy xuống bảo Phatik rằng mẹ đang gọi cậu về. Phatik nhất quyết không nhúc nhích. Có điều lần này người gia nhân mới là kẻ nắm quyền. Anh ta thô bạo nhấc bổng Phatik lên, bế xóc đi bất chấp cậu nhóc vùng vẫy, đạp chân loạn xạ trong cơn bất lực.

Khi Phatik bị lôi về đến nhà, mẹ cậu vừa nhìn thấy liền quát lớn đầy giận dữ: "Lại đánh em Mākhan nữa đúng không?"

Phatik uất hận đáp: "Con không có! Ai bảo mẹ thế?"

Bà mẹ gầm lên: "Đừng có dối trá! Mày có đánh."

Phatik hầm hừ: "Con đã bảo là không có mà. Mẹ đi mà hỏi Mākhan!" Nhưng Mākhan cho rằng tốt nhất là cứ giữ nguyên lời khai ban đầu. Cậu nhóc mếu máo: "Vâng, mẹ ơi. Anh Phatik đánh con đấy."

Sức chịu đựng của Phatik đã chạm giới hạn. Cậu không thể nuốt trôi sự bất công này. Cậu lao chồm vào Mākhan và giáng xuống túi bụi: "Cho mày này," cậu gào lên, "cho mày dối trá này, này thì dối trá!"

Bà mẹ lập tức bênh vực Mākhan, lôi xộc Phatik ra và lấy tay đấm vung vít vào người cậu. Khi Phatik xô bà ra, bà gào lên: "Trời ơi! Đồ oắt con nghiệt giận! Mày dám đánh cả mẹ mày cơ đấy?"

Đúng vào thời điểm căng thẳng tột độ ấy, người đàn ông lạ mặt tóc điểm bạc tới nơi. Ông cất tiếng hỏi có chuyện gì xảy ra. Phatik ngượng ngùng, cúi gằm mặt xuống.

Nhưng khi người mẹ lùi lại và nhìn rõ vị khách, cơn giận của bà lập tức biến thành ngỡ ngàng. Bà nhận ra anh trai mình liền kêu lên: "Trời ơi, anh Dada! Anh từ đâu tới vậy?"

Vừa nói, bà vừa quỳ sụp xuống đất chạm tay vào chân ông để bái lạy. Người anh trai đã đi biệt tích ngay sau khi bà lấy chồng, tới Bombay làm ăn lập nghiệp. Trong thời gian ông ở đó, người em gái đã chịu tang chồng. Giờ đây Bishamber trở về Calcutta và lập tức dò hỏi tin tức về em gái. Ngay khi biết địa chỉ, ông đã vội vã tìm đến ngay.

Những ngày sau đó tràn ngập niềm vui đoàn tụ. Người anh hỏi thăm việc học hành của hai đứa cháu. Người em gái thở dài than thở rằng Phatik là một nỗi phiền phức triệt để: nó tha hóa, biếng nhác, ngông nghênh và ngang bướng. Ngược lại, Mākhan thì ngoan như cún cưng, hiền lành như cừu non và rất chăm đọc sách. Bishamber rộng lượng đề nghị đưa Phatik về Calcutta để nuôi dưỡng và cho học hành chung với các con của ông. Người mẹ góa phụ mừng rỡ đồng ý ngay. Khi người cậu hỏi Phatik có muốn theo cậu lên Calcutta không, niềm vui của cậu nhóc dâng trào không xiết, cậu thốt lên: "Ôi, có chứ cậu!" với vẻ quả quyết không chút đắn đo.

Bớt được Phatik là một sự giải thoát mênh mông đối với người mẹ. Bà vốn có ác cảm với đứa con này, còn hai anh em thì chẳng ưa gì nhau. Ngày nào bà cũng nơm nớp lo sợ có ngày nó sẽ làm Mākhan chết đuối dưới sông, hoặc đánh nứt đầu em, hay đẩy em vào mối nguy hiểm nào đó. Dù vậy, thấy Phatik quá đỗi hân hoan khi được đi xa, lòng bà cũng có chút chạnh buồn.

Ngay khi mọi chuyện được an xép, lúc nào Phatik cũng bám lấy cậu để hỏi bao giờ thì khởi hành. Cậu đứng ngồi không yên cả ngày vì hồi hộp và trằn trọc gần như suốt đêm. Cậu tự nguyện để lại toàn bộ tài sản cho Mākhan: từ cần câu, con diều lớn cho đến mấy viên bi glass. Quả thực, vào thời khắc chia tay, lòng bao dung của cậu dành cho Mākhan trở nên vô bờ bến.

Khi tới Calcutta, lần đầu tiên Phatik được ra mắt mợ. Người mợ chẳng lấy gì làm vui vẻ với sự xuất hiện thừa thãi này trong gia đình. Một mình ba đứa con trai của bà đã đủ khiến bà mệt hờn, nói gì đến việc gánh thêm đứa khác. Đã thế lại còn lôi một thằng ranh con mười bốn tuổi ở quê lên ở cùng, thật là phiền toái hết sức. Bishamber đáng ra phải suy nghĩ chín chắn trước khi hành động nông nổi như vậy.

Trong cái thế giới nhân sinh này, chẳng có nỗi phiền hà nào tồi tệ hơn một đứa trẻ ở độ tuổi mười bốn. Nó chẳng đẹp đẽ để ngắm mà cũng chẳng được việc để nhờ. Cưng nựng nó như đứa trẻ ranh thì không thể, mà nó thì cứ quẩn chân ngáng bạc khắp nơi. Nếu nó nói năng ngọng nghịu trẻ con thì bị chê là nũng nịu, còn nếu đáp lời kiểu người lớn thì bị gán cho là hỗn xược. Tóm lại, bất kỳ lời nào phát ra từ miệng nó cũng khiến người ta chướng tai. Đã thế lại còn đang ở cái tuổi trổ mã dở dang, xấu xí. Thân hình nó lớn nhanh một cách thô lố, quần áo chật nát; giọng nói thì ồm ồm, vỡ tiếng, khàn khàn; gương mặt đột nhiên góc cạnh, thô ráp. Người ta dễ dàng tha thứ cho những lỗi lầm thời thơ bé, nhưng thật khó để dung thứ cho dù là một sơ suất nhỏ nhất ở một thiếu niên mười bốn tuổi. Bản thân đứa trẻ cũng trở nên tự giác một cách đau đớn. Khi nói chuyện với người lớn, nó hoặc là dạn dĩ một cách trơ trẽn, hoặc là rụt rè đến mức trông như thể đang hổ thẹn vì sự tồn tại của chính mình.

Ấy thế nhưng, chính ở độ tuổi này, sâu thẳm trong thâm tâm, một đứa trẻ lại khao khát sự công nhận và tình thương yêu nhất; nó sẵn sàng trở thành nô lệ trung thành cho bất kỳ ai trao cho nó chút quan tâm. Nhưng chẳng ai dám công khai yêu thương nó, vì người ta e rằng đó là sự nuông chiều thái quá, sẽ làm hư đứa trẻ. Thế nên, giữa những trận mắng mỏ và trách phạt, nó trở nên chẳng khác nào một con chó lang thang mất chủ.

Đối với một cậu bé mười bốn tuổi, căn nhà của chính mình là Thiên đường duy nhất. Phải sống trong một ngôi nhà lạ lẫm với những người xa lạ chẳng khác nào một hình phạt nhục nhã, trong khi đỉnh cao của hạnh phúc chỉ đơn giản là nhận được ánh nhìn trìu mến của những người phụ nữ và không bao giờ bị họ hắt hủi.

Trở thành kẻ khách không ai chào đón trong nhà mợ là một bi kịch đối với Phatik. Cậu bị người phụ nữ lớn tuổi ấy coi thường và hắt hủi trong mọi hoàn cảnh. Nếu bà có nhờ cậu làm việc gì, cậu sẽ sung sướng đến mức làm quá trớn; để rồi sau đó lại nhận về lời xua đuổi bảo đừng có ngốc nghếch thế nữa, mau cút đi mà học bài.

Bầu không khí ghẻ lạnh, ngột ngạt đè nén khiến Phatik thấy nghẹt thở. Cậu thèm được lao ra chốn đồng quê bao la để hít căng lồng ngực không khí trong lành. Nhưng làm gì có đồng quê nào ở đây. Bị vây hãm bốn bề bởi những ngôi nhà và tường gạch ở Calcutta, đêm này qua đêm khác cậu mơ về mái nhà quê xóm cũ và khao khát được trở về. Cậu nhớ cánh đồng tuyệt đẹp nơi cậu từng thả diều suốt cả ngày; nhớ bờ sông rộng lớn nơi cậu thường lang thang cả ngày dài, vừa đi vừa hát ca hò reo sung sướng; nhớ dòng suối nhỏ nơi cậu có thể nhảy ùa xuống bơi lội bất cứ lúc nào tùy thích. Cậu nhớ băng nhóm bạn bè mà cậu là kẻ thống trị; và trên hết, ký ức về người mẹ khắc nghiệt—người vốn đầy định kiến với cậu—lại chiếm trọn tâm trí cậu ngày đêm. Một thứ tình yêu mang tính bản năng thể xác như của loài vật, nỗi khao khát được ở bên người mình yêu thương, một niềm khắc khoải không thể cất lời trong những ngày xa cách, tiếng kêu thầm lặng từ sâu thẳm trái tim hướng về người mẹ như tiếng bò con gọi mẹ lúc chiều tà—chính thứ tình yêu gần như bản năng động vật ấy đã dằn xé cậu bé rụt rè, hay sợ hãi, gầy gò, thô kệch và xấu xí. Chẳng ai hiểu được điều đó, nhưng nó cứ gặm nhấm tâm trí cậu không ngừng.

Trong cả ngôi trường, không có học sinh nào dốt nát hơn Phatik. Khi thầy giáo đặt câu hỏi, cậu chỉ biết há hốc miệng im lặng, rồi nhẫn nại hứng chịu mọi đòn gậy giáng xuống lưng như một con lừa chở quá tải. Khi những đứa trẻ khác ra ngoài chơi đùa, cậu đứng ngẩn ngơ bên cửa sổ, đăm đắm nhìn về những mái nhà xa xăm. Và nếu tình cờ nhìn thấy lũ trẻ đang chơi đùa trên sân thượng của một mái nhà nào đó, trái tim cậu lại nhói lên vì thèm muốn.

Một ngày nọ, cậu lấy hết lấy hết sự dũng cảm đến hỏi cậu mình: "Cậu ơi, bao giờ cháu mới được về nhà?"

Người cậu đáp: "Đợi đến kỳ nghỉ hè đã cháu."

Nhưng kỳ nghỉ phải tận tháng Mười mới đến, mà khoảng thời gian ấy thì còn dài đằng đẵng.

Một hôm, Phatik làm mất sách học. Ngay cả khi có sách, việc chuẩn bị bài đối với cậu đã là một thử thách cực kỳ gian khổ. Giờ thì mọi chuyện trở nên bất khả thi. Ngày qua ngày, thầy giáo quật roi cậu không thương tiếc. Tình cảnh của cậu thảm hại đến mức ngay cả những đứa anh em họ cũng thấy xấu hổ không muốn nhận người thân. Chúng bắt đầu chế giễu và lăng mạ cậu thậm tệ hơn cả những đứa trẻ khác. Cuối cùng, cậu đành phải đến tìm mợ và thú nhận rằng mình đã làm mất sách.

Người mợ bĩu môi khinh bỉ bảo: "Đồ quê mùa thô kệch, hậu đậu! Nhà này bao nhiêu miệng ăn, làm sao nuôi nổi cái thứ một tháng mua sách mới đến năm lần?"

Đêm đó, trên đường từ trường về nhà, Phatik bị đau đầu dữ dội kèm theo những cơn rét run. Cậu cảm thấy mình sắp lên cơn sốt cảm lạnh. Nỗi sợ hãi lớn nhất của cậu là lại làm phiền đến mợ.

Sáng hôm sau, không ai thấy Phatik đâu nữa. Mọi nỗ lực tìm kiếm quanh vùng đều vô hiệu. Mưa đã trút xuống xối xả suốt cả đêm, và những người ra ngoài tìm cậu bé đều ướt sũng đến tận xương. Cuối cùng, Bishamber đành phải nhờ đến sự trợ giúp của cảnh sát.

Đến cuối ngày, một chiếc xe cảnh sát dừng lại trước cửa nhà. Trời vẫn đang mưa và đường phố ngập tràn nước. Hai viên cảnh sát bế Phatik ra khỏi xe và đặt cậu trước mặt Bishamber. Cậu ướt nhẹp từ đầu đến chân, bẩn thỉu bùn đất, mặt và mắt đỏ gay vì sốt cao, chân tay thì run lẩy bẩy. Bishamber bế cậu vào phòng trong. Khi người vợ nhìn thấy cậu, bà ta thốt lên: "Đúng là nợ đời! Thằng ranh này lại gây ra bao nhiêu rắc rối rồi! Sao ông không tống nó về quê cho xong?"

Phatik nghe thấy những lời đó liền bật khóc nức nở: "Cậu ơi, cháu đang trên đường về nhà mà; nhưng họ lại lôi cháu quay trở lại."

Cơn sốt tăng cao dữ dội, và suốt đêm đó cậu bé liên tục mê man. Bishamber mời bác sĩ đến. Phatik mở đôi mắt đỏ ngầu vì sốt, nhìn lên trần nhà rồi thẫn thờ nói: "Cậu ơi, đã đến kỳ nghỉ chưa?"

Bishamber lau nước mắt, nắm lấy bàn tay gầy gò, nóng rực của Phatik và ngồi bên cậu suốt đêm. Cậu bé lại bắt đầu lẩm bẩm. Cuối cùng, giọng cậu trở nên kích động: "Mẹ ơi!" cậu gào lên, "đừng đánh con như thế... Mẹ ơi! Con nói thật mà!"

Ngày hôm sau, Phatik tỉnh táo lại được một lúc ngắn. Cậu đảo mắt quanh phòng, như thể đang chờ đợi ai đó đến. Cuối cùng, với vẻ thất vọng, đầu cậu gục xuống gối. Cậu thở dài một tiếng cay đắng rồi quay mặt vào tường.

Bishamber hiểu được suy nghĩ của cậu, ông cúi đầu xuống thì sầm: "Phatik, cậu đã cho người đi gọi mẹ cháu rồi."

Ngày dài trôi qua. Bác sĩ lắc đầu nói với giọng lo âu rằng tình trạng của cậu bé đang rất nguy kịch.

Phatik bắt đầu gào lên: "Theo vạch đo—ba thước. Theo vạch đo—bốn thước. Theo vạch đo—." Cậu từng nghe người thủy thủ trên tàu thủy đường sông hô to vạch đo trên dây dọi. Giờ đây, chính cậu đang tự dò dẫm một vùng biển sâu vô tận.

Đến chiều muộn, mẹ của Phatik xộc vào phòng như một trận phong ba, bà chao đảo, vật vã rồi khóc rống lên thảm thiết.

Bishamber cố gắng làm bà nguôi dôi, nhưng bà đã gieo mình xuống giường, gào khóc: "Phatik, con ơi, con yêu của mẹ!"

Phatik ngưng cử động quẫy đạp trong giây khoảnh. Đôi tay cậu ngừng khua loạn lên xuống. Cậu cất tiếng: "Hả?"

Người mẹ lại gào khóc: "Phatik, con ơi, con yêu của mẹ!"

Phatik từ từ quay đầu lại, mắt chẳng còn nhìn thấy ai, khẽ nói: "Mẹ ơi, kỳ nghỉ đến rồi."