Thác Thố là một người như thế nào?

Hằng là một người có học vấn. "Sử ký: Viên Áng Thác Thố liệt truyện" chép rằng, Thác Thố là người Dĩnh Xuyên (nay thuộc địa phận tỉnh Hà Nam), thuở trẻ từng theo người huyện Trĩ là Trương Khôi học "hình danh chi học" của Thân Bất Hại, Thương Ưởng; nếu đặt vào thời nay, chính là tốt nghiệp trường hoặc chuyên ngành chính trị luật pháp. Sau khi học thành tài, ông tham gia kỳ thi bác sĩ của Thái Thường tự, nhờ văn phong tốt mà được làm Thái Thường chưởng cố (lấy văn học làm Thái Thường chưởng cố). Thái Thường chưởng cố là một tiểu lại trong Thái Thường tự. Thái Thường còn gọi là Phụng Thường, "tự" chính là bộ. Thái Thường tự thời nhà Hán tương đương với Lễ bộ từ đời Tùy Đường trở đi, chưởng quản việc tế tự tông miếu và lễ nghi, lại quản cả giáo dục, chịu trách nhiệm tuyển chọn và khảo thí bác sĩ. "Bác sĩ" lúc bấy giờ không phải là học vị, mà là quan chức, thời Chiến Quốc đã có, nhà Tần nhà Hán noi theo, trách nhiệm là "chưởng thông cổ kim", tức là nắm vững kiến thức lịch sử từ xưa đến nay để chuẩn bị cho hoàng đế tham vấn và tư vấn. Kết quả kỳ thi bác sĩ của Thái Thường tự chia làm hai bậc, bậc nhất gọi là giáp khoa, bậc hai gọi là ất khoa. Xuất thân giáp khoa được bổ làm lang, xuất thân ất khoa được bổ làm lại. Lang chính là quan cận vệ trong cung; lại chính là nhân viên sai vặt của chính quyền. Một người trẻ tuổi, làm "lang" bên cạnh hoàng đế mấy năm, thì rất dễ thăng tiến, còn lại muốn thăng quan thì khó khăn hơn. Cho nên xuất thân và lối thoát của lang đều tốt hơn lại. Thái Thường chưởng cố chính là tiểu lại xuất thân ất khoa, trật bách thạch. Theo chế độ nhà Hán, lại viên phó huyện cấp trật bốn trăm thạch đến hai trăm thạch, gọi là trưởng lại (chữ trưởng đọc là thượng thanh); từ bách thạch trở xuống, gọi là thiếu lại (chữ thiếu đọc là khứ thanh). Thái Thường chưởng cố chính là một "thiếu lại" tương đương với chủ nhiệm khoa viên (cán bộ cấp khoa) như thế.

Vị thiếu lại chính khoa này gặp vận may, là vì được triều đình tuyển chọn phái đi học "Thượng thư". Chúng ta đều biết, do việc Tần Thủy Hoàng đốt sách chôn Nho, rất nhiều học vấn gần như thất truyền, đến nỗi "thời Hán Văn Đế, trong thiên hạ không có ai nghiên cứu Thượng thư", người tinh thông "Thượng thư" chỉ còn lại một mình "Phục Sinh ở Tế Nam". Thế nhưng khi triều đình phát hiện ra ông, vị "cố Tần bác sĩ" này đã hơn chín mươi tuổi, "già không thể triệu", đành phải có chiếu chỉ lệnh cho Thái Thường tự tuyển chọn nhân tài có thể nhào nặn đến nhà lão tiên sinh để học tập. Trời cao có mắt, người trẻ tuổi mà Thái Thường tự lựa chọn chính là Thác Thố. Thế là học vấn của Thác Thố tiến bộ vượt bậc, danh tiếng cũng lừng lẫy, mở miệng nói câu nào là đâu ra đấy. Văn Đế phát hiện ra nhân tài này, liền bổ nhiệm ông làm quan trong phủ Thái tử. Đầu tiên làm Thái tử xá nhân, sau làm Môn đại phu, cuối cùng lên đến Thái tử gia lệnh. Cấp bậc của Thái tử gia lệnh là trật bát bách thạch, có thể coi là "cán bộ trung cấp" rồi.

Gia lệnh tuy không thể so với Thái tử thái sư, Thái tử thái phụ hay Thái tử thái bảo, nhưng Thác Thố lại có ảnh hưởng rất lớn đối với Hán Cảnh Đô sau này. Vị công tử này "học thông Nho Pháp", khẩu tài lại giỏi, thường xuyên ở trước mặt Thái tử "chỉ điểm giang sơn, kích dương văn tự", Thái tử liền "hơi có sự sùng bái" đối với ông (vì giỏi hùng biện mà được Thái tử sủng ái), người trong nhà Thái tử đều gọi ông là "trí nang". Hai chữ "trí nang", sớm nhất là được dùng trên người em trai của Tần Huệ vương là Trưu Lý Tử (Trưu đọc là sơ). Người như Trưu Lý Tử này, đại khái là mưu trí hơn người, cho nên "người Tần gọi là trí nang", và có câu tục ngữ "Sức thì Nhậm Bỉ, trí thì Trưu Lý". Có thể thấy "trí nang" là một đánh giá rất cao (lời giải thích của Nhan Sư Cổ là "nói lên tất cả những gì bản thân ông có đều là mưu tính trí tuệ, giống như túi nang đựng đồ vậy"). Rõ ràng, Thác Thố cũng là một người có tài năng.

Thác Thố còn là một người có tư tưởng. Ông và Giả Nghị cùng thời (cả hai đều sinh năm 200 trước Công nguyên), xứng đáng là những nhà tư tưởng chính trị có đầu óc nhất vào đầu thời Tây Hán; bài "Luận thủ biên sớ", "Luận quý túc sớ" của ông và "Trị an sách", "Quá Tần luận" của Giả Nghị, đều được ca tụng là "bài văn lớn thời Tây Hán". Một khi con người đã có tư tưởng, thì luôn muốn bộc lộ ra ngoài. Nếu tư tưởng này liên quan đến chính trị, thì lại càng hy vọng được thực thi. Cho nên, khi Thác Thố ở trong phủ Thái tử, liền liên tiếp dâng sớ bàn việc, đưa ra ý kiến đối với chính sự đương thời. Trong đó nổi tiếng nhất, chính là "bàn về việc giữ gìn biên ức biên giới, khuyến khích nông nghiệp làm gốc, là hai việc cấp bách của đương thời". Bài sớ này khi được đưa vào "Hán thư", đã được chia thành hai phần. Phần bàn về "giữ gìn biên ức biên giới" (tức "Luận thủ biên sớ") được đưa vào "Thác Thố truyện", phần bàn về "khuyến khích nông nghiệp làm gốc" (tức "Luận quý túc sớ") được đưa vào "Thực hóa chí". Chúng ta ngày nay đọc những bài viết này, vẫn có thể cảm nhận được Thác Thố là một nhân vật vô cùng xuất chúng.

Hãy nói về việc "bàn về giữ gìn biên ức biên giới". Cái gọi là "thủ biên", lúc bấy giờ chỉ việc phòng thủ Hung Nô. Là một dân tộc du mục ở phương bắc, Hung Nô vẫn luôn là mối họa lớn của "Trung Quốc". Theo lời của Thác Thố, thì chính là "từ khi nhà Hán hưng thịnh, giợ Hồ nhiều lần xâm nhập vùng biên địa, xâm nhập nhỏ thì có lợi nhỏ, xâm nhập lớn thì có lợi lớn". Điều này thực sự khiến người ta bực mình. Cho nên Thác Thố cũng chủ trương dùng binh đánh Hung Nô, còn so sánh điểm mạnh yếu ưu liệt giữa Hung Nô và "Trung Quốc", đi đến kết luận "Hung Nô có ba sở trường, Trung Quốc có năm sở trường". Ở đây cần phải giải thích một chút, đó là cái gọi là "Trung Quốc" lúc bấy giờ, và "Trung Quốc" mà chúng ta nói ngày nay, vốn không phải là cùng một khái niệm. "Trung Quốc" lúc bấy giờ, có nghĩa là "quốc gia ở trung tâm". Người xưa cho rằng, thiên hạ có năm phương: đông, tây, nam, bắc, trung. Ở trung tâm là tộc Hoa Hạ sinh sống, bốn phương là các dân tộc khác sinh sống. Trong đó, người ở phía đông gọi là "Di", người ở phía nam gọi là "Man", người ở phía tây gọi là "Rợ", người ở phía bắc gọi là "Địch". Tộc Hoa Hạ đã sống ở trung tâm, đương nhiên là "Trung Quốc". "Sở trường" của "Trung Quốc" đã nhiều hơn Hung Nô, thì đương nhiên có thể đánh bại họ. Do đó, Thác Thố chủ trương dùng "thuật lấy một địch mười", "nổi dậy hàng chục vạn quân, để tiêu diệt vài vạn người Hung Nô".

Đối với kiến nghị "đánh giặc trên giấy" này, Văn Đế biểu thị sự tán thưởng, nhưng không thực sự tiếp nạp. Thế là Thác Thố lại đưa ra kiến nghị mới, đây chính là nội dung của "Luận thủ biên sớ".

Thác Thố cho rằng, việc thủ biên thất bại của nhà Tần, nằm ở việc ra quyết định sai lầm; Hung Nô khó đối phó, nằm ở chỗ lưu động không cố định. Nhà Tần có sai lầm gì nào? Sai lầm thứ nhất, là động cơ không thuần chất. Mục đích của Tần Thủy Hoàng, không phải là để bảo vệ vùng đất biên ức cứu giúp nhân dân (không phải để bảo vệ vùng biên và cứu cái chết của dân), mà là để thỏa mãn lòng tham muốn mở rộng lãnh thổ (tham lam mà muốn làm cho lớn rộng), kết quả là "công chưa thành mà thiên hạ đã loạn". Sai lầm thứ hai, là phương pháp không đúng. Biện pháp của triều đại nhà Tần, là điều động quân dân nội địa luân phiên thủ biên. Quân dân nội địa lặn lội ngàn dặm đến biên cương, vừa không quen thuộc tình hình, lại vừa không hợp thổ nhưỡng, kết quả là ra trận thì bị người ta bắt làm tù binh (đánh thì bị người làm tù binh), đồn trú thì tự chuốc lấy diệt vong (đồn trú thì quân sĩ tích tụ mà chết), người đến biên cương thì chết ở biên cương (kẻ thú chết ở nơi biên), người đi trên đường thì ngã quỳ trên đường (kẻ vận chuyển gục ngã trên đường), chẳng qua chỉ vô cớ làm nhọc lòng dân tốn của cải mà thôi. Sai lầm thứ ba, là chính sách không tốt. Thác Thố cho rằng, phàm là quân dân các loại bằng lòng kiên cường chiến đấu đến chết chứ không đầu hàng rút lui (phàm là dân giữ chiến đấu đến chết mà không hàng phục), đều là có nguyên nhân (lấy mưu tính mà làm): hoặc là vì "thắng trận giữ vững" mà được ban thưởng, hoặc là vì "đánh thành tàn sát ấp" mà cướp được tài sản, thế nên mới xông pha mưa tên lửa đạn xem cái chết như sự sống (vướng tên đá, lội nước sôi, xem cái chết như sinh mệnh). Thế nhưng, binh lính thủ biên nhà Tần chỉ có muôn vàn hiểm họa (có cái họa muôn chết), không có lấy nửa phần đền đáp (không có một chút báo đáp). Sau khi một người chết vì việc nước, người nhà của họ ngay cả đãi ngộ giảm miễn một trăm hai mươi tiền thuế cũng không được hưởng (chết vì việc nước mà không được một lần miễn dịch), thử hỏi còn ai bằng lòng xông lên trước ngã xuống sau? Cho nên quân dân nhà Tần, không ai là không xem chiến trường như pháp trường, xem việc thủ biên như đi chịu chết (dân Tần thấy việc đi, như đi ra pháp trường), còn chưa đi được nửa đường đã chuẩn bị làm phản rồi, Trần Thắng chính là ví dụ. Đây là sai lầm của nhà Tần.

Đặc điểm của Hung Nô, chính là tính lưu động mạnh mẽ. Bọn họ giống như động vật hoang dã, tự do tự tại sống trong tự nhiên (như chim bay thú chạy ở đồng rộng). Điều kiện tốt thì dừng lại (cỏ đẹp nước ngọt thì dừng), điều kiện không tốt thì dời đi (cỏ hết nước cạn thì dời); chốc thì ở đây, chốc thì ở kia; nói đến là đến, nói đi là đi. Đây là phương thức sinh tồn của bọn họ, cũng là nguyên nhân khiến chúng ta khó đối phó. Thử nghĩ xem, người Hung Nô đến, triều đình có phái binh hay không? Không phái, "dân biên giới tuyệt vọng có tâm ý đầu hàng giặc"; phái, phái ít thì không có tác dụng, phái nhiều một chút, thì quân đội của chúng ta còn chưa đến, người Hung Nô đã chạy mất tăm mất tích. Hơn nữa, quân đội được phái đi, là ở lại hay là rút lui? Ở lại, triều đình hao tổn kinh phí khổng lồ; rút lui, người Hung Nô nối gót kéo đến. Năm này qua năm khác, Trung Quốc lại nghèo khổ khổ sở và không yên ổn.

Do đó, Thác Thố chủ trương cải cách chế độ "mỗi năm thay đổi một lần" (mỗi năm luân phiên một lần) của quân phòng thủ biên giới, dùng các biện pháp như miễn thuế, ban tước vị, chuộc tội... để khuyến khích những người gặp khó khăn trong sinh sống ở nội địa di cư ra biên cương, dựng trại lập ấp, đồn điền thủ biên. Những di dân nội địa này lấy quê người làm quê cũ, xem việc bảo vệ đất nước như bảo vệ gia đình, tất sẽ "làng xóm giúp đỡ lẫn nhau, ra trận đánh giặc Hồ không né tránh cái chết". Bởi vì lợi ích quốc gia và lợi ích cá nhân của họ đã gắn kết làm một, hơn nữa cũng không có vấn đề tình hình địch không rõ, không hợp thủy thổ. Di dân giải quyết được sinh kế, quốc gia tiết kiệm được chi phí quân sự, phòng tuyến biên giới được củng cố, nhân dân được bình yên, há chẳng phải là vẹn cả đôi đường sao?

Đây là một chủ ý hay, cho nên đã được chấp nhận (Vua theo lời ấy, chiêu mộ dân dời đến dưới cửa ải). Chủ trương "khuyến nông lực bản" cũng được chấp nhận, còn những chủ trương khác như "việc cắt giảm chư hầu, cùng với pháp lệnh có thể sửa đổi định đoạt" vân vân thì bị từ chối (Hán Văn không nghe). Thế nhưng Văn Đế vẫn rất ngưỡng mộ tài năng của ông, điều động ông làm Trung đại phu. Trung đại phu cũng là thuộc quan của Lang trung lệnh, trật so với bát bách thạch, cấp bậc giống với Thái tử gia lệnh, nhưng trách nhiệm khác nhau, chính là "chưởng luận nghị".

Thác Thố cuối cùng cũng được như ý nguyện, tham gia triều chính. Đây cũng chính là số mệnh của ông. Con người ông, vốn không chịu sống cảnh cô độc; mà lịch sử lựa chọn ông làm nhân vật chính diễn vở kịch lớn tước phiên này, cũng tuyệt đối không phải là ngẫu nhiên.

Đáng tiếc, lịch sử đã chọn nhầm người.