Khi đọc cuốn sách "Thiên triều của sụp đổ" của tiên sinh Mao Hải Kiến, điều tôi cảm thấy sâu sắc nhất chính là việc các tướng lĩnh tiền tuyến không ngừng nói dối trong suốt quá trình chiến tranh. Đạo Quang đế với tư cách là thống soái tối cao, thực chất là sống trong những lời nói dối để trải qua quãng thời gian khó khăn này và đưa ra các quyết định. Thế thì sao lại có lý nào không bại cho được? Có thể nói, trong "cuộc chiến tranh nha phiện" này, những lời nói dối đã trở thành một liều nha phiện làm tê liệt và mê muội quân thần triều đình nhà Thanh. Nguyên nhân khiến cuộc chiến này thất bại, thậm chí khiến đế quốc Đại Thanh sụp đổ, một phần là vì trên dưới triều dã đều biến thành những con nghiện nha phiện, một ngày không hút thì không thể sinh sống nổi, cuối cùng chết vì ngộ độc do hút quá liều. Do đó, nếu muốn "cứu vong đồ tồn", con đường duy nhất là "cai độc".
Nhưng điều này không hề dễ dàng.
Nguyên nhân không dễ dàng cũng có rất nhiều. Trước tiên là thói quen khó bỏ. Một kẻ đã quen ăn nha phiện, một ngày không hút thì không thể sống nổi. Một kẻ đã quen nói dối mà bắt hắn không nói dối, còn khó hơn lên trời. Hơn nữa, đằng trước đã nói dối rồi, đằng sau nói thật, thì sẽ lòi cái đuôi ra, đành phải lừa gạt đến cùng. Dịch Sơn và các tướng lĩnh tiền tuyến khác cũng là như vậy.
Vậy, Dịch Sơn và những người khác ngay từ đầu không nói dối, mà nói thật, thì không được sao? Không được. Chế độ chuyên chế đã quyết định rằng, một vị quan lại chỉ có thể nhìn sắc mặt vạn tuế gia mà nói chuyện, thậm chí nhìn sắc mặt quan cấp trên trực tiếp mà nói chuyện. Họ muốn nghe gì thì nói nấy. Không muốn nghe thì không nói, che giấu. Thực sự che giấu không nổi, thì nói dối. Lại che giấu không nổi, thì lại nói dối, cứ thế thành một vòng luẩn quẩn ác tính.
Cho nên, Dịch Sơn và những người khác không những phải nói dối, mà còn chỉ có thể nói dối theo một hướng, đó là che giấu sự cường đại của vũ lực đối phương và khí thế hống hách của họ, chứ không phải ngược lại. Lẽ ra, đánh thua trận, để chối bỏ trách nhiệm thì nên phóng đại tình hình địch. Nhưng Dịch Sơn và những người khác lại không làm như vậy, ngược lại hết lần này đến lần khác nói rằng "nghịch di" thế nào "lời lẽ cung thuận", thế nào "kêu oan gọi khuất", thế nào "khom lưng cúi đầu". Bởi vì vạn tuế gia lại thích kiểu này. Hơn nữa, trên dưới triều dã không rõ chân tướng cũng đều thích kiểu này.
Thế là vấn đề liền trở nên rõ ràng hơn. Đó chính là: Vì sao quân thần triều đại Đại Thanh đều thích nghe những lời như vậy?
Đáp án cũng chỉ có một, chính là họ đã quen ăn nha phiện, có cơn nghiện nha phiện. Chỉ có điều, họ không cho đó là nha phiện, cũng không gọi nó là nha phiện, mà gọi là "thể diện thiên triều". Đôi khi, còn gọi là "chủ nghĩa ái quốc" hoặc "khí phách anh hùng".
Ai cũng biết, trong một khoảng thời gian khá dài, dân tộc chúng ta đều chìm đắm trong một thứ cảm giác tự mãn tốt đẹp về một "đại quốc thiên triều". Trong cái nhìn của chúng ta, nơi mà loài người sinh sống này gọi là "thiên hạ". Ở trung tâm thiên hạ có chúng ta ở, gọi là "Trung Quốc". Hoàng đế của Trung Quốc là con của trời, gọi là "thiên tử". Triều đại của thiên tử là vĩ đại nhất, gọi là "thiên triều". thần dân của thiên triều là ưu tú nhất, gọi là "Hoa Hạ". Những quốc gia xung quanh vì ở quá xa thiên tử, không thể tiếp nhận sự giáo hóa lễ nhạc của thiên triều cho nên không khai hóa, là người dã man, gọi là "màn di". Giữa "màn di" và "Hoa Hạ" là quan hệ "quân thần", hoặc quan hệ giữa "người văn minh" và "người dã man", hoàn toàn không bình đẳng. "Màn di" đến "Trung Quốc", hoặc là đến "triều cống", hoặc là đến "dự lễ", nếu không thì là đến "cầu ơn" hoặc "kêu oan". Cho nên "thiên triều" không có "ngoại giao", chỉ có "lý phiên" (tức là lo liệu các việc giữa "Trung Quốc" và các nước "phiên thuộc"). Cho đến tận khi Kỳ Anh và những người khác ký kết hiệp ước nhục nhã dưới thành, từ ngữ được sử dụng vẫn mang tính chất "ân chuẩn" (ví dụ như "ân chuẩn" năm cửa thông thương). Rõ ràng là người ta cưỡng ép chúng ta ký kết hiệp ước bất bình đẳng, lại còn phải nói là chúng ta "ân chuẩn", đây không phải là tự lừa mình dối người thì là gì?
Tuy nhiên, không nói hai từ "ân chuẩn" là tuyệt đối không được. Không nói, chính là "đại bất kính", chính là "kẻ bán nước". Tương tự, không nói "nghịch di" "nghe phong thanh mà khiếp phục", "thực sự không thể làm gì khác hơn" cũng là không được. Không nói như vậy, chính là "kẻ nhát gan", chính là "tiếp tay cho khí thế của giặc", chính là ngồi xổm sang phía kẻ địch mất rồi, ai dám gánh cái tội danh này? Đành phải nói "di không đủ sợ".
Đương nhiên, lúc phóng đại tình hình địch cũng có, ví dụ như khi nói đến trận Định Hải lần thứ hai vào năm 1841 là như vậy. Trong rất nhiều sách nghiên cứu và luận trước, trận chiến này thường được miêu tả thành một câu chuyện hào hùng bi tráng làm rung động lòng người: Ba vị tổng binh Định Hải (Định Hải trấn tổng binh Cát Vân Phi, Chiết Giang Xử Châu trấn tổng binh Trịnh Quốc Hồng, An Huy Thọ Xuân trấn tổng binh Vương Tích Bằng), dẫn năm nghìn quân cô độc, liều mình chống lại sự vây công của hơn một vạn quân Anh, chiến đấu đẫm máu sáu ngày sáu đêm, cuối cùng vì ít địch nhiều mà hy sinh trận mạc.
Điều này tất nhiên vô cùng cảm động sâu sắc, đáng tiếc lại không hoàn toàn là sự thật. Ba vị tổng binh dẫn quân kháng chiến là thật, chiến đấu anh dũng cũng là thật, việc vì nước hy sinh lại càng là thật, nhưng theo sự khảo cứu của tiên sinh Mao Hải Kiến, quân địch không hề có đông đến một vạn người (lại càng không có hai ba vạn), mà chỉ có bốn năm nghìn; cũng không có "chiến đấu đẫm máu sáu ngày sáu đêm", mà chỉ có chưa đầy một thời gian một ngày, bắt đầu từ sáng sớm ngày 1 tháng 10 năm 1841, kết thúc vào khoảng 2 giờ chiều. Trong toàn bộ trận chiến, "quân Anh hoàn toàn không gặp phải sự kháng cự kiên cường và hiệu quả nào", "chỉ phải trả cái giá vô cùng nhỏ là 2 người tử trận, 27 người bị thương". Tình hình địch, hay nói cách khác là mức độ bi tráng của phía chúng ta rõ ràng đã bị phóng đại.
Nguyên nhân phóng đại cũng rất nhiều, ví dụ như "quan lại nhà Thanh trong báo cáo ngụy húy che đậy đã thành thói quen" chính là vậy. Cái gọi là "ngụy húy che đậy đã thành thói quen", cũng chính là đã quen ăn nha phiện rồi. Nhưng một cách nói vẫn còn chờ kiểm chứng này vào lúc đó và cả sau này lại gần như được coi là sử sách đáng tin, một số người lấy việc "trị học nghiêm cẩn" làm khẩu hiệu cũng thà tin đó là thật chứ không nghi ngờ đó là giả, thật đáng để suy ngẫm.
Tôi cho rằng, điều này chỉ có thể chứng minh độc tố của nha phiện đã thấm sâu vào tủy xương dân tộc chúng ta. Từ thiên tử chí tôn, cho đến bách tính bình thường, đều thích nghe những lời nói dối. Hoặc nói cách khác, thích nghe những lời hay, những lời "may mắn", những lời ca tụng công đức và "cổ vũ lòng người". Còn việc những lời này có thật hay không, hoặc có mấy phần là thật, thì lại là chuyện ở vị thế thứ yếu. Thế là, những gì chúng ta nghe được, chính là thông tin đã qua xử lý, trong đó phần khó nghe không thuận tai đã bị lọc bỏ, phần nghe hay thuận tai thì được phóng đại. Những thông tin như vậy, cho dù có một tính chân thực nhất định, thì suy cho cùng cũng là không chân thực. Người xưa có câu, biết người biết ta, trăm trận trăm thắng. Nếu dựa vào thông tin không chân thực để chỉ huy chiến tranh, bạn nói xem nên thắng hay nên bại đây?
Sau khi chiến bại, những việc có thể làm cũng chỉ là sự lên án về mặt đạo đức, bao gồm cả việc gọi cuộc chiến tranh năm 1840 này là "Chiến tranh nha phiện". Thực ra, người Anh phát động cuộc chiến tranh đó, hoàn toàn không phải vì buôn lậu nha phiện. Ngược lại, ngoại trưởng Anh Palmerston trong các chỉ thị gửi tới sứ thần trú tại Trung Quốc đã nhiều lần biểu thị rằng: "Chính phủ Nữ hoàng bệ hạ tuyệt đối không nghi ngờ chính phủ Trung Quốc có quyền cấm nhập khẩu nha phiện vào Trung Quốc, và có quyền bắt giữ và tịch thu bất kỳ loại nha phiện nào mà người nước ngoài hoặc thần dân Trung Quốc bất chấp lệnh cấm được ban hành đúng đắn để nhập khẩu vào lãnh thổ Trung Quốc". Ông ta còn chỉ thị: "Chính phủ Nữ hoàng bệ hạ không đưa ra bất kỳ yêu cầu nào đối với việc này". Trên thực tế trong "Hiệp ước Nam Kinh" cũng không có điều khoản mở cửa mậu dịch nha phiện. Bởi vì đối với người Anh mà nói, đây vốn dĩ là một "cuộc chiến tranh thông thương", chứ không phải "chiến tranh nha phiện". Giống như tiên sinh Phượng Chính Thanh trong cuốn sách "Trung Quốc: Truyền thống và biến đổi" đã nói: "Thực ra nước Anh trong việc yêu cầu bình đẳng ngoại giao và cơ hội thương mại đã đại diện cho nguyện vọng của các nước phương Tây. Nếu không phải nước Anh, thì các nước khác cũng sẽ làm như vậy. Còn việc trọng tâm buôn bán của nước Anh tại Trung Quốc là nha phiện chứ không phải trà hay mặt hàng gì khác, thì đó chỉ là sự trùng hợp của lịch sử mà thôi."
Nhưng cho dù là yêu cầu bình đẳng ngoại giao và cơ hội thương mại, việc phát động chiến tranh vì điều đó cũng không được lòng người. Do đó kiến nghị chiến tranh do chính phủ Anh đưa ra cuối cùng chỉ miễn cưỡng được thông qua với đa số phiếu sít sao là 271 phiếu chống 262 phiếu, hơn nữa còn bị "phái phản chiến" gọi là "chiến tranh nha phiện" trong cuộc tranh luận tại nghị viện. Có thể thấy cách nói này là do người Anh dùng để châm biếm chính phủ của họ. Chúng ta hùa theo phe đối lập của Anh mà nói như vậy cũng không có gì không được, nhưng nếu thực sự cho rằng đó chính là "Chiến tranh nha phiện", và từ đó có được một sự ưu việt về mặt đạo đức, thì e rằng ngược lại lại hơi có vị của việc ăn nha phiện rồi.
