Đây là một câu chuyện cũ đã từng được kể lại.

Vào năm 1839 Công nguyên, tức năm Đạo Quang thứ mười chín nhà Thanh, quan trường Sơn Tây xảy ra một chuyện kỳ lạ. Một vị huyện lệnh họ Lâm ở huyện Giới Hưu (lúc bấy giờ gọi chính thức là "tri huyện"), đã đệ trình lên chính quyền tỉnh một bản báo cáo, tố cáo một loạt hành vi vi phạm kỷ luật và pháp luật của các quan chức, đồng thời thỉnh cầu ty tỉnh chuyển trình lên trung ương. Nội dung tố giác có hai mươi hai điều, hầu như liên quan đến tất cả các quan chức chủ chốt trong tỉnh, lại còn liên quan đến một đại học sĩ (Thang Kim Chiêu) và một thượng thư (Long Vân Chương). Hai đời Minh - Thanh có nội các, không có tể tướng, đại học sĩ mang thân phận các thần có địa vị rất cao, trên thực tế được quan trường và dân gian coi là tể tướng. Thượng thư đương nhiên chính là bộ trưởng. Hồi đó chính phủ trung ương chỉ có sáu bộ, tức Lại bộ (quản lý quan chức), Hộ bộ (quản lý tài chính), Lễ bộ (quản lý giáo hóa), Binh bộ (quản lý quân sự), Hình bộ (quản lý luật pháp), Công bộ (quản lý xây dựng), cho nên địa vị của thượng thư cũng rất cao. Theo phẩm trắc quan lại nhà Thanh, nội các đại học sĩ tránh nhất phẩm, thượng thư tòng nhất phẩm, đều là "vị cực nhân thần". Cấp bậc của các quan chức dính líu đến vụ án cao như thế, phạm vi rộng lớn như thế, một khi bẩm báo lên triều đình, kinh động thánh thính, lập tức sẽ gây ra sóng gió lớn, không biết bao nhiêu người giữ không nổi gia đình thân thế.

Phiên đài Sơn Tây Trương Lễ Trung nhận được báo cáo, nhất thời sợ toát mồ hôi lạnh, liền mấy đêm liền không ngủ được. Ông ta quá rõ ràng mức độ lợi hại trong đây rồi. Báo cáo của huyện lệnh Lâm là công văn chính thức, ép là không ép nổi. Báo cáo tố giác của huyện lệnh Lâm có chứng cứ xác thực, chối là không chối được. Chối, chỉ càng tô càng đen; ép, thì phạm tội khi quân. Đương nhiên, cứ thế mà giao lên cũng không được. Bởi vì những việc này bản thân ông ta đều có phần. Suy trước tính sau, đành phải bấm bụng hướng tuần phủ mới nhậm chức Dương Quốc Trinh bẩm báo.

Ở đây chúng ta phải thuyết minh qua một chút về chế độ quan lại nhà Thanh, bởi vì chút kiến thức này chúng ta thế nào cũng dùng tới. Theo chế độ nhà Thanh, quan lại địa phương cấp tỉnh khác với phủ, châu, huyện, là có hai người, tức phiên đài và niết đài. Phiên đài và niết đài cùng là tỉnh trưởng, chỉ là phạm vi chức trách khác nhau. Quan danh chính thức của phiên đài là Thừa tuyên bố chính sứ, gọi tắt là bố chính sứ, chủ quản việc dân sự và tài chính của một tỉnh. Ngoài ra, việc thăng tiến điều động quan chức trong tỉnh, về lý luận cũng do bố chính sứ quản lý. Quan danh chính thức của niết đài là Đề hình án sát sứ, gọi tắt là án sát sứ, chủ quản việc tư pháp và giám sát của một tỉnh. Ngoài ra, cũng quản lý bưu chính và giám khảo. Bố chính sứ và án sát sứ đều có nha môn của riêng mình, cũng đều có các bộ phận chức năng trực thuộc tương đương với sảnh, cục, khoa, phòng hiện nay, là chính quyền địa phương cấp một chính cống. Nha môn của bố chính sứ gọi là Bố chính sứ ti (Phiên ti), nha môn của án sát sứ gọi là Án sát sứ ti (Niết ti), gọi là Nhị ti. Nhị ti là đơn vị bình cấp (địa vị Phiên ti hơi cao hơn một chút), bình thường thì mỗi bên hành chính việc của mình, gặp việc lớn thì phải do Nhị ti hội nghị, cho nên Phiên ti và Niết ti kết hợp lại mới là chính quyền tỉnh, phiên đài và niết đài cũng đều là tỉnh trưởng.

Thế nhưng phiên đài và niết đài không phải là nhân vật số một số hai trong tỉnh, bởi vì trên họ vẫn còn tuần phủ. Tuần phủ mới là đại thần biên cương thực sự. Có người vì tuần phủ thống lĩnh sự vụ một tỉnh, liền nói tuần phủ tương đương với tỉnh trưởng, kỳ thực là không chuẩn xác. Trên thực tế tuần phủ cũng giống như tổng đốc, là "quan cấp trên của tỉnh" do chính phủ trung ương phái trú tại địa phương. Họ là quan trung ương, không phải quan địa phương, cho nên cũng đều có chức hàm của chính phủ trung ương. Tổng đốc thường kiêm nhiệm hàm Đô sát viện hữu đô ngự sử, là bộ trưởng bộ giám sát trên danh nghĩa. Tuần phủ thì thường kiêm nhiệm hàm Đô sát viện hữu phó đô ngự sử, là phó bộ trưởng bộ giám sát trên danh nghĩa. Các triều đại ở Trung Quốc đều có bộ giám sát, thoạt đầu đều gọi là "Ngự sử đài" (đầu đời Hán cũng gọi là "Ngự sử phủ"), thời Minh Thái Tổ Hồng Vũ đổi thành "Đô sát viện". Quan đứng đầu Đô sát viện gọi là đô ngự sử, quan đứng phó gọi là phó đô ngự sử, đều phân tả hữu. Chức bên tả ở lại trung ương, chủ trì công việc hằng ngày của bộ giám sát (Đô sát viện); chức bên hữu phái đến địa phương, làm đại thần đại diện cho trung ương giám sát địa phương. Cho nên, tổng đốc và tuần phủ, vốn dĩ không phải là quan địa phương, mà là đặc phái viên.

Tổng đốc và tuần phủ không chỉ là quan viên giám sát, mà còn là quan viên quân sự. Ngoài việc kiêm nhiệm bộ trưởng, phó bộ trưởng bộ giám sát ra, tổng đốc đồng thời còn phải kiêm lãnh hàm binh bộ thượng thư, là bộ trưởng quốc phòng trên danh nghĩa. Tuần phủ thì kiêm lãnh hàm binh bộ thị lang thậm chí là binh bộ thượng thư, là phó bộ trưởng thậm chí bộ trưởng quốc phòng trên danh nghĩa. Tuần phủ và tổng đốc đã là "quan giám sát tỉnh" do trung ương phái trú tại địa phương, nha môn của họ cũng chỉ có một số nhân viên thông thường và "mạc hữu" (thư ký) do cá nhân thuê mướn, không có bộ phận chức năng trực thuộc (sảnh, cục), cho nên không tính là chính quyền hay chính phủ địa phương cấp một. Nói từ phương diện pháp lý, chính quyền tỉnh chỉ có thể là Bố chính ti và Án sát ti.

Tổng đốc và tuần phủ với tư cách là quan viên do trung ương phái trú tại địa phương, ban đầu là không thường nhiệm, có việc mới chỉ phái. Nhưng lâu dần, thì biến thành thường nhiệm rồi. Tình hình nhà Thanh, đại khái là tuần phủ quản một tỉnh, tổng đốc quản nhiều tỉnh (hai hoặc ba), chỉ có Trực Lệ và Tứ Xuyên là ngoại lệ. Trực Lệ và Tứ Xuyên là chỉ có tổng đốc không có tuần phủ, họ cũng chỉ quản một tỉnh. Thế là tuần phủ liền thành nhân vật số một trong tỉnh, phiên đài (bố chính sứ) biến thành nhân vật số hai, niết đài (án sát sứ) biến thành nhân vật số ba. Tuần phủ chánh nhị phẩm, phiên đài tòng nhị phẩm, niết đài chánh tam phẩm, quan viên gánh vác trách nhiệm lãnh đạo trong tỉnh thời Thanh, chủ yếu chính là ba người này.

Bây giờ trong tỉnh xảy ra chuyện lớn thế này, phiên đài Trương Lễ Trung với tư cách là nhân vật số hai không dám tự ý quyết định, liền hướng nhân vật số một là tuần phủ Dương Quốc Trinh bẩm báo. Dương Quốc Trinh vừa mới điều đến Sơn Tây không lâu, đang thị sát ở vùng Ngạn Bắc (lúc bấy giờ gọi là Sóc Bình phủ). Xem xong bản tố giác của huyện lệnh Lâm, vô cùng kinh ngạc. Huyện lệnh Lâm nói rằng, Sơn Tây chúng ta, mỗi khi khâm sai đại thần (ví dụ như đại học sĩ Thang Kim Chiêu và thượng thư Long Vân Chương) giá lâm, luôn phải do Phủ Thái Nguyên đứng ra, lấy danh nghĩa phí công văn mượn hai vạn lượng bạc từ Phiên ti Sơn Tây (chính quyền tỉnh) làm phí tiếp đãi, sau đó lại phân bổ xuống cấp dưới theo từng tầng. Số lượng mỗi lần phân bổ, luôn dao động trong khoảng ba đến năm vạn. Đây đương nhiên là hành vi vi phạm kỷ luật và pháp luật rõ ràng. Bởi vì triều đình ba lệnh năm nài, quan viên các cấpvụ tất phải phụng công thủ pháp, không được xa hoa lãng phí, càng không được đòi hối lộ nhận hối lộ. Khâm sai đại thần đại diện cho thiên tử đi tuần thị, thì lại càng nên làm gương, sao có thể kiêu ngạo xa hoa như vậy? Tiếp đãi một chút chính là hai vạn lượng bạc, ăn bữa cơm công việc chẳng lẽ phải dùng ngất ngưởng ngần ấy tiền? Số tiền còn lại đi đâu mất rồi? Có phải rơi vào túi riêng của khâm sai đại thần rồi không? Đây là một. Thứ hai, tiếp đãi khâm sai dùng hết hai vạn lượng bạc, phí phân bổ thu lên lại là ba đến năm vạn, số tiền thừa lại đi đâu nữa? Có phải rơi vào túi riêng của đám người như Trương Lễ Trung rồi không? Nên nhớ rằng, ba đến năm vạn lượng bạc không phải là con số nhỏ. Theo tính toán của tiên sinh Ngô Tư, nó tương đương với 10,000,000 nhân dân tệ, ở vùng Giang Nam có thể mua được hai ba trăm cái viện có nhà chính nhà phụ. Nếu tính bằng bổng lộc của quan viên lúc bấy giờ, thì tương đương với tiền lương 200 năm của một vị đại quan nhất phẩm. Cho nên, hai điều này nếu truy cứu đến cùng, Trương Lễ Trung cũng vậy, Thang Kim Chiêu và Long Vân Chương cũng vậy, không mất đầu, thì cũng phải mất ô sa mố.

Vấn đề nằm ở chỗ, Trương Lễ Trung bọn họ làm như vậy, không phải vì họ to gan lớn mật, càng không phải là phát minh sáng tạo của họ. Tất cả các tỉnh các phủ khắp Trung Quốc đều làm như vậy, chỉ là vì sự nghèo giàu ở các nơi không đồng đều, con số bạc có chút chênh lệch mà thôi. Quan viên của Đại Thanh đế tộc đều rất rõ ràng trong lòng, tiền đồ của họ không nằm trong tay bách tính, thậm chí cũng không nằm trong tay hoàng thượng, mà nằm trong tay quan viên cấp trên. Chúng ta đều biết, lúc bấy giờ toàn quốc tổng cộng có 18 hành tỉnh. Mỗi tỉnh một bố chính sứ (phiên đài), một án sát sứ (niết đài), chính là 32 người. Ngoài ra, mỗi tỉnh một tuần phủ (chức vụ tuần phủ của Trực Lệ, Tứ Xuyên do tổng đốc kiêm nhiệm), tổng cộng 16 người. Trực Lệ, Giang Nam, Mân Chiết, Hồ Quảng, Thiểm Câm, Tứ Xuyên, Lưỡng Quảng, Vân Quý, mỗi nơi một tổng đốc (Sơn Đông, Sơn Tây, Hà Nam ba tỉnh không có tổng đốc quản), tổng cộng 8 người. Như vậy, chỉ riêng quan viên cấp trên của tỉnh trở lên đã có 56 người. Hoàng thượng có thể trông chừng được những người này, đã là xem như không tệ rồi. Quan viên địa phương dưới cấp tỉnh, ngài kỳ thực là không quản nổi, đành phải trông cậy vào tổng đốc, tuần phủ, phiên đài, niết đài bọn họ quản lý. Đạo lý này, các đạo, phủ, châu, huyện đều hiểu rõ.

Vấn đề là, quan viên cấp trên tuy quyền lực rất lớn, nhưng dầu mỡ lại không nhiều, bởi vì họ không trực tiếp giao du với bách tính. Hơn nữa, quan càng lớn, thì càng rời xa bách tính, việc vơ vét mỡ máu của dân lại càng khó khăn. Điều này đành phải trông cậy vào quan viên cấp dưới "hiếu kính". Chúng ta đều biết, quan viên của đế quốc bao gồm quan viên trung ương (kinh quan) và quan viên địa phương (địa phương quan), mà quan viên địa phương lại có thể chia thành hai loại lớn, tức "quan mục dân" và "quan mục quan". Quan châu, quan huyện là "quan mục dân", là quản bách tính. Tổng đốc, tuần phủ, phiên đài, niết đài, tri phủ là "quan mục quan", là quản quan cấp dưới. "Quan mục dân" địa vị thấp, quyền lực nhỏ, dầu mỡ nhiều, "quan mục quan" thì ngược lại. Cho nên quan quản quan phải trông cậy vào quan quản dân hiếu kính, quan trung ương thì phải trông cậy vào quan địa phương hiếu kính. Quan địa phương đều có địa bàn của mình. Trên địa bàn này không những mọc ra hoa màu, mà còn ra bạc, ra phụ nữ. Quan viên địa phương muốn lấy một ít ra dùng, là rất thuận tiện (quan châu và quan huyện thì lại càng vô cùng thuận tiện). Bách tính là "cừu", quan địa phương là "mục". Người chăn cừu muốn nhổ vài cọng "lông cừu" từ trên người "cừu", chẳng phải là chuyện nhỏ như con thỏ sao?

Nhưng quan địa phương có thể làm người chăn cừu, hoàn toàn là nhờ quan viên cấp trên quan tâm chiếu cố (tổng đốc, tuần phủ, phiên đài, niết đài bọn họ thì phải nhờ kinh quan chiếu cố). Vậy thì, chẳng lẽ không nên cống hiến một chút "lông cừu"? Cho nên, với tư cách là một quan địa phương, tiếp đãi quan viên cấp trên đến địa phương thị sát, là bổn phận của họ. Quan địa phương cấp dưới vì cấp trên của mình mà tiếp đãi cấp trên "chảy máu", cũng là bổn phận của họ. Ví dụ như lãnh đạo từ trung ương đến tỉnh tiếp đãi, đương nhiên phải do huyện bỏ tiền ra. Lãnh đạo đến từ trung ương tuy sẽ không ghi nhận ân tình của huyện, nhưng tỉnh sẽ ghi nhận. Với tư cách là một huyện lệnh, thế là cũng đủ rồi. Huyện lệnh chỉ cần dỗ dành tỉnh trưởng vui vẻ, tiền đồ liền có bảo đảm. Bắt hắn bỏ ra chút tiền, hắn sẽ không có ý kiến. Còn như tỉnh ở ngoài kế hoạch đòi thêm một chút, cũng không đáng kinh ngạc. Khi huyện thu thuế thu phí từ hương, từ bách tính, chẳng phải cũng là thu nhiều hơn một chút đó sao?

Cho nên cách làm của Trương Lễ Trung bọn họ không hề lập dị. Thứ mà họ tuân thủ, là một thứ quy củ trong quan trường dẫu không thành văn nhưng đã thành thói quen ngầm hiểu lẫn nhau, cách gọi lúc bấy giờ gọi là "lậu quy", cũng gọi là "quy lễ". Ngược lại việc tố giác của huyện lệnh Lâm có chút "vượt quá", khiến người ta cảm thấy khó tin. Mọi người đều đang làm việc mà ngươi cũng đi tố, cái quan này của ngươi còn muốn làm nữa hay không? Cho nên, tuần phủ Dương sau khi xem bản báo cáo của phiên đài Trương, liền nói với tri phủ Sóc Bình Trương Tập Hinh đang đi thị sát cùng: Phong khí quan lại ở Sơn Tây các ngươi sao lại hoang đường thế này?

Hoang đường tự nhiên có nguyên nhân của hoang đường. Hóa ra, lần trước trong tỉnh phái một vị tri phủ họ Ngu đến huyện Giới Hưu tra án, huyện lệnh Lâm cúi đầu khom lưng trăm bề vâng lời trăm bề nghe theo, muốn gì cho gì. Ngay cả việc chuyên viên Ngu muốn cua gái, huyện lệnh Lâm còn giúp tìm người, chót vót còn khiến cho túi tiền của hắn căng phồng, mãn tải mà về. Thế nhưng chuyên viên Ngu trở về tỉnh lại không nói lời tốt đẹp nào về huyện lệnh Lâm, ngược lại còn xúi giục tỉnh trưởng Trương đem một lỗi nhỏ của huyện lệnh Lâm bẩm báo lên trung ương, hại cho huyện lệnh Lâm gà bay trứng vỡ, mất đi chiếc mũ ô sa. Bạn nghĩ xem, huyện lệnh nịnh bợ chuyên viên, tỉnh trưởng, chẳng phải chính là muốn kiếm chút lợi lộc hay sao? Cho dù không thể thăng quan tiến chức, ít nhất cũng phải giữ được cái đỉnh đái. Bây giờ thì hay rồi, huyện lệnh Lâm không những không còn hy vọng thăng quan, đến một cái huyện thái gia nhỏ bé cũng không làm nổi, vậy hắn dựa vào đâu mà còn phải nịnh bợ ngươi? Hắn há lại có thể không báo mối thù này, há lại không nghĩ cách bù đắp lại "tổn thất" của chính mình?

Huyện lệnh Lâm rất rõ ràng trong lòng, tỉnh trưởng Trương dứt khoát không dám đem tài liệu nộp lên. Được thôi, lão tử sẽ gõ mạnh ngươi một vố, để các ngươi biết quan tép riêu thất phẩm cũng không phải là kẻ dễ chọc! Tục ngữ nói, người đi chân trần không sợ người đi giày. Huyện lệnh Lâm bây giờ đã thành kẻ đi chân trần, hắn sợ cái gì!

Chuyện này cuối cùng do đại quan nhị phẩm tỉnh trưởng Trương cúi đầu trước huyện lệnh Lâm, dùng số tiền lớn mua lại tài liệu tố giác để giải quyết. Mức giá cụ thể, là một vạn bạc mặt (có thể mua ba chức huyện), đồng thời xóa sạch khoản thâm hụt trong nhiệm kỳ của huyện lệnh Lâm, do người kế nhiệm gánh chịu. Với tư cách là một trong những người trong cuộc, tri phủ Sóc Bình lúc bấy giờ là Trương Tập Hinh trong cuốn sách "Đạo Hàm hoạn hải kiến văn lục" của ông đã ghi chép lại toàn bộ quá trình của vụ án này. Cuốn sách "Tiềm quy tắc: Trò chơi chân thực trong lịch sử Trung Quốc" (sau đây gọi là "Tiềm quy tắc") của Ngô Tư cũng trích dẫn vụ án này. Dựa vào vụ án này, cũng dựa vào các chứng cứ khác, tiên sinh Ngô Tư đưa ra một kết luận, đó chính là: Quan trường Trung Quốc trong lịch sử thực chất không vận hành theo tinh thần trung ương và văn kiện đầu đỏ, mà được duy trì dựa vào một loạt quy củ dẫu không thành văn nhưng đã thành thói quen, ngầm hiểu lẫn nhau và phát huy hiệu lực. Một thứ quy củ như vậy, tiên sinh Ngô Tư gọi là "tiềm quy tắc"; còn theo tôi thấy, sự hủ bại thể hiện ra từ đó, nên gọi là "hủ bại phi điển hình".