Y Lượng Bố vốn dĩ có thể không nói dối.

Y Lượng Bố không phải là kẻ tầm thường. Huyết thống của ông ta cao quý, gia thế có thể truy nguyên đến tận Thác Khắc Thế - cha của Nỗ Nhĩ Cáp Xích; xuất thân chính đồ, là tiến sĩ nhị giáp năm Gia Khánh thứ sáu, thuộc hàng hiếm hoi xuất thân từ khoa bảng trong số các quan lại người Mãn; đường quan lộ hanh thông, thăng liền bảy cấp trong vòng bốn năm; thánh ân đang độ nồng đậm, là một trong bốn vị tổng đốc được Hoàng đế Đạo Quang coi trọng nhất, lại từ tổng đốc Vân Quý thuyên chuyển thành tổng đốc Lưỡng Giang, còn được xem là nhân tài giỏi trấn áp biên vụ, đối phó với "mãn di" ở Vân Nam rất ư thuận tay. Quan trọng hơn là, suy nghĩ ban đầu của ông ta cũng giống như Hoàng đế Đạo Quang, đều chủ trương "tiễu". Quân thần một lòng, ông ta chẳng cần phải giở trò tiểu xảo. Ngược lại, trong mắt ông ta, mang thân phận khâm sai đại thần từ Lưỡng Giang đến Chiết Mùn chủ trì quân vụ chính là cơ hội tốt để ông ta tạo dựng tên tuổi.

Thế nhưng, vừa đến tiền tuyến Chiết Giang, Y Lượng Bố liền phát hiện tình hình không ổn. Không những lúc này không giống lúc trước, nơi này không phải nơi khác, mà đám di này cũng chẳng phải đám di nào xa lạ. Những kẻ "Anh di" vượt biển kéo đến bằng tàu lớn súng cứng, hoàn toàn không phải cùng một chuyện với "mãn di" (các dân tộc thiểu số ở Vân Nam) trong nước, càng hoàn toàn không phải thứ mà dăm ba lời dỗ dành uy hiếp của ông ta có thể trấn áp nổi. Vượt biển đến Chu San, thu phục Định Hải, thì lại càng là chuyện dễ nói hơn sao! Là một đại thần phong sương lâu năm làm việc ở tuyến đầu, Y Lượng Bố với sự thông minh tinh ranh đã nhanh chóng nhận thức được rằng, chiến sự Chiết Giang tuyệt đối không thể làm nên trò trống gì, nhiệm vụ vạn tuế gia giao cho ông ta, căn bản là không thể hoàn thành!

Nhưng những lời này ông ta không thể nói. Không những không thể nói với hoàng thể, mà cũng không thể nói với văn võ bá quan trong triều. Thế nhưng lại không thể cái gì cũng không nói, cái gì cũng không làm, cho nên đành phải lấp lờ cho qua chuyện, giở chút tiểu xảo. Cuốn sách "Sụp đổ của triều đại thiên triều" đã ghi chép lại một cách chi tiết những tiểu xảo tốn nhiều tâm cơ này của Y Lượng Bố. Một mặt ông ta đối phó qua quýt với hoàng đế, mặt khác lại mặc cả với quân đội Anh, thậm chí không tiếc bỏ xuống thân phận "đại thần thiên triều", coi đối phương như đồng triều quan liêu để mà thương lượng giá cả: "Chúng ta làm việc, tất khiến các ngươi xuống được đài, cũng tất khiến các ngươi về được nước, phục được mệnh. Các ngươi làm việc phải khiến chúng ta xuống được đài, khiến chúng ta tấu lên đại hoàng đế, khiến đại hoàng đế của chúng ta xuống được đài." Câu này chẳng khác nào nói rằng: Ngươi cũng đừng đánh, ta cũng đừng đánh, hai chúng ta tự mình lén lút ngã giá với nhau, ai nấy đều nhượng bộ một chút, cũng đều thu được chút lợi ích, mỗi người tự quay về lừa gạt hoàng đế nhà mình là xong!

Điều này khiến tôi nhớ đến màn ngã giá trước trận giữa tướng lĩnh thủ quân pháo đài Đại Hoàng Giao trong trận chiến Quảng Châu với quân Anh: "Ngươi cũng đừng bắn pháo, ta cũng đừng bắn pháo, ai cũng đừng bắn pháo. Ta có thể bắn sáu phát pháo không có đạn, để giữ thể diện cho hoàng đế, rồi sau đó bỏ đi."

Tiếc là lũ quỷ Tây không thèm ăn bộ này, vạn tuế gia cũng không dễ bị lừa gạt như tưởng tượng, các quan viên khác lại càng không phải kẻ ăn chay. Chiết Giang tuần phủ Lưu Vận Kha, Giang Tô tuần phủ Dụ Khiêm, Mân Chiết tổng đốc Nhan Bá Đào lần lượt dâng sấu bàn chuyện binh đao, các ngự sử trong kinh thành lại càng có tấu chương dâng lên không dứt. Cuối cùng, ngày 10 tháng 2 năm 1841, Hoàng đế Đạo Quang hạ chiếu, miễn chức khâm sai đại thần của Y Lượng Bố, bổ nhiệm Giang Tô tuần phủ Dụ Khiêm - người chủ chiến mạnh mẽ nhất - lên thay thế, "chuyên biện sự vụ công tiễu"!

Lần này thì Y Lượng Bố hoảng loạn mất phương hướng. Ông ta biết mình đã thất sủng, vô cùng sốt sắng muốn tự tay thu phục Định Hải để coi như chuộc lỗi. Thật khéo làm sao, từ trên trời rơi xuống một chiếc bánh bao bự, quân đội Anh lại chủ động đồng ý rút quân. Đại công thế này làm sao có thể nhường cho Dụ Khiêm được chứ? Thế là Y Lượng Bố lập tức biến từ tư lệnh thành nhà tiểu thuyết, và thế là có câu chuyện ở phía trước. Theo suy nghĩ của Y Lượng Bố, vạn tuế gia nghe được "tin thắng trận", "tin vui" hằng mong ước bấy lâu, thì tổng phải là "long tâm đại duyệt" chứ nhỉ?

Nào ngờ cái tiểu xảo tự cho là thông minh này lại ngược lại làm Hoàng đế Đạo Quang nổi giận lôi đình: Trẫm sớm đã muốn ngươi tiến tiễu, sớm đã muốn ngươi tiến tiễu, thế mà mẹ kiếp ngươi cứ trì hoãn mãi không chịu nhúc nhích, lúc nào cũng kêu thời cơ chưa đến chuẩn bị chưa đủ. Giờ thì hay rồi, để cho một nhúm nhỏ "nghịch di" vốn dĩ có thể "tiêu diệt gọn gàng" nhởn nhơ trốn thoát, ngươi Y Lượng Bố không phải đồ khốn nạn thì là gì!

Về điểm này, tiên sinh Mao Hải Kiến đã tổng kết rằng: "Vào lúc bắt đầu, Y Lượng Bố vẫn còn trung thực. Sau này tấu báo việc giao thiệp với phía Anh, tuy không thiếu những lời khoác lác của 'Thiên triều', nhưng đại thể tình tiết vẫn đáng tin cậy. Cùng với những thánh chỉ nghiêm khắc bắt đánh hạ Chu San từng đạo từng đạo của Đạo Quang đế, các bản tấu của ông ta càng lúc càng nói những lời trái với lòng mình, mà khi biết tin mình đã bị miễn chức, ngập tràn trang giấy toàn là lời dối trá." Y Lượng Bố đương nhiên có cái lý của Y Lượng Bố, nhưng cái thứ "thể chế chính trị và tác phong quân chủ không dung thứ nửa điểm ý kiến khác biệt, ép buộc đồng nhất" đó, chẳng phải chính là chất xúc tác cho những lời dối trá hay sao? Xét theo ý nghĩa này cũng có thể nói, việc Y Lượng Bố nói dối, thực chất là bị ép ra mà thôi.

Dương Phương và Dịch Sơn cũng vậy.

Trước khi Dương Phương và Dịch Sơn bị phái đến Quảng Châu, Kỳ Thiện đã bị bãi chức. Đây đương nhiên là vết xe đổ của Dương Phương và Dịch Sơn. Huống chi đồng thời còn có một đạo "Minh phát thượng dụ". Trong đạo dụ này, Hoàng đế Đạo Quang mắng nhiếc thậm tệ sự "phụ ơn bội quốc" và "mất hết lương tâm" của Kỳ Thiện. Hoàng đế Đạo Quang nói rằng, Kỳ Thiện "bị người ta khủng bố, tấu báo tình hình tỉnh Quảng Đông, dám cả gan nói nhảm rằng địa lợi không có chỗ hiểm yếu nào có thể giữ, khí tài không có thứ gì sắc bén để dựa dẫm, binh lực không vững vàng, lòng dân không kiên định. Trích dẫn mấy chuyện, dùng lời lẽ nghiêm trọng để uy hiếp, lại càng không biết là ôm cái tâm can gì!" Sự việc đã rất rõ ràng, đã rành mạch như vậy, nếu như trần tình đúng sự thật là "dùng lời lẽ nghiêm trọng uy hiếp", cầu thị là "phụ ơn bội quốc", nói thật là "mất hết lương tâm", thì Dương Phương và Dịch Sơn ngoài việc nói dối, bịa chuyện, dựng chuyện ra, còn có thể có sự lựa chọn nào khác nữa đây?

Cho nên, Dương Phương và Dịch Sơn hầu như vừa đến tiền tuyến là đã nói dối. Không giống như Y Lượng Bố, kéo dài đến tận phút chót mới bắt đầu nói dối, hiệu quả mang lại đương nhiên không tốt. Việc nói dối của Dương Phương và Dịch Sơn có thể nói là có kế hoạch, có bước đi, có mưu đồ từ trước, ít nhất thì cũng làm được sự chắc chắn từng bước một. Thực tế thì Dương Phương vừa đến Quảng Châu, quân Thanh đã đánh thua một trận, các pháo đài Bà Châu, Lạp Đức, Nhị Sa Vĩ thất thủ. Thế nhưng Dương Phương trong bản tấu lại giấu nhẹm không nhắc tới một chữ, chỉ lướt qua một bút phớt lờ, nói rằng tiền trạm quân Anh "thám thính tới cách tỉnh thành mười mấy dặm du đãng". Sau đó ngòi bút chuyển hướng, bàn luận rôm rả về việc ông ta bố phòng như thế nào, tuyên bố rằng "có thể an ủi thánh lự từ xa". Hoàng đế Đạo Quang ở tít tận Bắc Kinh làm sao biết "cách tỉnh thành mười mấy dặm" là khái niệm gì? Lại làm sao biết "du đãng" nghĩa là gì? Chỉ cảm thấy tình hình vẫn ổn, thế nên trong thượng dụ mới gọi là "xem tấu hơi vơi nỗi lo".

Đó là chuyện ngày 6 tháng 3 năm 1841. Ngày 12 tháng 3 và ngày 17 tháng 3, Dương Phương lại một lần nữa dâng sớ, nói dối rằng quân Thanh "đại thắng", giết địch vô số, khiến Hoàng đế Đạo Quang hưng phấn khôn tả, hạ lệnh cho "Tĩnh nghịch tướng quân" Dịch Sơn đang trên đường tới "hễ đợi đại binh tề tựu, liền nghĩ cách cắt đứt đường rút lui của chúng, mạnh tay tiễu trừ". Thượng dụ của Hoàng đế Đạo Quang phát đi vào ngày 2 tháng 4, mà sự thật là, từ ngày 18 tháng 3, quân Anh đã hoành hành ngang ngược trong sông tỉnh, thành Quảng Châu nguy như trứng nước. Thế là, Dương Phương đành phải cùng Quảng Châu tướng quân A Tinh A, Quảng Đông tuần phủ Di Lương liên tên dâng sớ vào ngày 22 tháng 3, thỉnh cầu Hoàng đế Đạo Quang phê chuẩn khôi phục thông thương, lý do là "nghịch di" dưới sự đả kích đau đớn của chúng ta, "nay đều không dám mưu đồ càn quấy nữa", chẳng qua chỉ "hy vọng được giao thương như thường lệ" mà thôi. Thế nên chi bằng "tương kế tựu kế, mong chúng sa vào bẫy, việc tiễu trừ có lẽ sẽ có chút nắm chắc". Ngày 3 tháng 4, Dương Phương và Di Lương đợi đến mức ruột gan nóng như lửa đốt lại một lần nữa dâng sớ, thỉnh cầu phê chuẩn thông thương, "tạm thời dùng chính sách ràng buộc, để tiện thong thả bố trí, có thể hy vọng mưu tính vạn toàn". Trong mắt Dương Phương và đồng đảng, quân ta đã đánh thắng nhiều trận như vậy rồi, vạn tuế gia cũng nên nể mặt một chút chứ.

Nào ngờ Hoàng đế Đạo Quang xem tấu xong nổi giận đùng đùng. Cơn giận của ông ta không phải là không có lý: "Nếu thông thương là xong chuyện, thì hà tất phải điều động binh tướng binh lính nhiều đến thế? Lại hà tất phải bắt giam Kỳ Thiện?" Phải đấy, hà tất phải thế chứ?

Dương Phương và những người khác không có gì để nói. Bởi vì họ không thể nói rằng: "Chúng ta căn bản là đánh không lại. Không đồng ý thông thương, thì chẳng còn con đường nào khác."

Thế nên đành phải chịu phạt: Cách chức lưu nhiệm, để xem xét hiệu quả sau đó.