Quả thực, tham nhũng phi điển hình là một loại "tham nhũng thói quen" hoặc "tham nhũng thông lệ". Nó không chỉ là hình thức ẩn giấu của tham nhũng (trong khi tham nhũng điển hình là hình thức được công nhận của nó), mà còn là sự "chuộc lại thói quen" đối với quyền lực. Nói cáchnhư thế, hễ quan hệ quyền lực phát sinh, người ta liền nghĩ ngay đến việc phải chuộc, hoặc bắt buộc phải chuộc, cho dù đối phương có thi hành chỉ là trách nhiệm bổn phận, và bản thân đưa ra cũng là yêu cầu chính đáng. Điều này không giống với tham nhũng điển hình. Tham nhũng điển hình thường có những yêu cầu đặc biệt, ví dụ như giơ cao đánh khẽ, hoặc thông báo tin tức nội bộ, thậm chí chỉ hươu bảo ngựa, tóm lại là mưu tư giở trò tệ hại. Tham nhũng phi điển hình lại không như vậy. Nó không phải là đi cửa sau, mà là đi cửa trước, chỉ là muốn phiền bạn chiếu theo quy định mà mở cửa giúp một chút. Nhưng vì quyền mở cửa nằm ở chỗ bạn, mở hay không mở, tôi nói không tính, đành phải bày tỏ chút thành ý, thông suốt một chút, kỳ thực vốn không có "ý nghĩ viển vông". Nó thậm chí chỉ là một "hành động theo thói quen". Hễ thấy có người canh cửa, liền theo thói quen đưa phong bao qua. Thói quen thành tự nhiên. Lâu dần, nó cũng trở thành quán lệ, thành quy củ, cho nên còn gọi là "quy lễ", "lậu quy" (tức cái gọi là "quy tắc ngầm"). Đã lậu mà thành quy, tham nhũng mà thành thói quen, đủ thấy vấn đề nghiêm trọng đến nhường nào. Cho nên, những cách làm và quy củ đại loại như thế tuy không phải là tham nhũng điển hình, cũng chẳng phải vụ án lớn án trọng điểm gì, nhưng lại là biểu hiện điển hình của sự bại hoại phong khí xã hội.

Kỳ thực, nuôi dưỡng được một "thói quen" như vậy cũng không hề dễ dàng, nó cần phải có ba điều kiện. Thứ nhất, toàn bộ đất nước đã trở thành một xã hội chí thượng quyền lực và lan tràn quyền lực. Thứ nhất, quyền lực có thể chuộc và bắt buộc phải chuộc đã trở thành nhận thức chung của toàn dân. Thứ ba, đối với việc chuộc quyền lực không gây ra tham nhũng điển hình, mọi người đã quen thành thói quen, không cho đó là tham nhũng. Chế độ chính trị chủ nghĩa chuyên chế hơn hai ngàn năm của Trung Quốc lại vừa vặn thỏa mãn ba điều kiện này.

Trước hết là tập quyền. Chế độ chính trị do Tần Thủy Hoàng sáng lập từ hơn hai ngàn năm trước, là một chế độ đế quốc tập quyền trung ương; xã hội sinh ra từ đó, lại là một xã hội chuyên chế điển hình, cũng là xã hội quyền lực điển hình. Trong xã hội này, bao gồm chính quyền, quyền tài sản và quyền nhân thân, lại bao gồm cả vinh dự, địa vị và điều kiện sinh tồn, tất cả đều do quyền lực quyết định. Hoàng đế có quyền giết đại thần, cha có quyền bán con cái, chồng có quyền hưu vợ, quan huyện có quyền tăng thuế. Dù sao thì ai có quyền nấy là đại gia, ai không có quyền nấy là cháu chắt. Thế là, ai có điều kiện thì tước đoạt quyền lực, ai không có điều kiện thì chuộc quyền lực, người vừa không thể tước đoạt vừa không thể chuộc thì đành phó mặc cho người ta xâu xé và cá thịt. Quyền lực, không thể không trở thành niềm khao khát của con người.

Kẻ có quyền là quan lại. Quyền lực của hoàng đế tuy lớn nhất, nhưng cách xa bách tính quá, không cảm nhận được. Kẻ có thể khiến bách tính cảm nhận rõ nhất sự lợi hại của quyền lực (khả năng ban ân và khả năng hãm hại), vẫn là các cấp quan lại, đặc biệt là quan địa phương. Bách tính từ trải nghiệm thực tế của bản thân không khó để lĩnh hội sâu sắc rằng, một quan lại nếu muốn ban ơn hoặc hãm hại mình, mới dễ dàng làm sao, đôi khi đơn giản chỉ là chuyện một câu nói. Quyền lực của quan lại tuy chỉ là quyền đại diện do hoàng đế ban cho, nhưng đặt lên người bách tính, lại uy lực vô cùng. Hơn nữa, chính vì là quyền đại diện, mới càng thêm đáng sợ. Một mặt, quan lại có thể huy động lực lượng quốc gia để đối phó với ngươi, đủ khiến ngươi tán gia bại sản, cửa nát nhà tan; mặt khác, hoàng đế lại không thể giám sát tất cả các đại diện, cũng không thể thụ lý tất cả những nỗi oan khuất. Việc ngươi có thể làm, chỉ có thể là tìm cách chuộc lại quyền lực trong tay các quan lại, mà điều này lại đồng nghĩa với việc ai làm quan người đó phát tài. Làm quan, không thể không trở thành niềm khao khát của con người.

Huống chi hoàng đế cũng không phải ai muốn làm là làm được. Có khả năng làm thì làm quan. Cho nên, hễ có khả năng, làm quan đều là lựa chọn nghề nghiệp hàng đầu của rất nhiều người. Mặc dù không phải tất cả mọi người đều có thể hoàn thành giấc mơ này, nhưng điều này hoàn toàn không cản trở việc họ coi quan quan trường là đối tượng mô phỏng, coi chức quan, địa vị quan, phẩm hàm quan và cấp bậc của quan lại làm tiêu chuẩn tính toán giá trị xã hội, căn cứ theo quy củ và tác phong của quan trường để quyết định hành vi của bản thân. Đây chính là "quan bản vị".

Quan bản vị kỳ thực chính là quyền lực bản vị, nó đồng thời cũng chính là luân lý bản vị. Bởi vì nguyên tắc trị quốc bằng luân lý là: con phải phục tùng cha, vợ phải phục tùng chồng, cấp dưới phải phục tùng cấp trên, toàn quốc phải phục tùng hoàng đế. Đây kỳ thực là đem tất cả quan hệ luân lý giải thích thành quan hệ quyền lực. Hay nói cách khác, đem quan hệ đạo đức (vua nhân nghĩa bề tôi trung thành, cha nhân từ con hiếu thảo) chuyển hóa thành quan hệ quyền lực (cha muốn con chết, con không thể không chết). Trên thực tế giống như con cái không thể phản kháng cha mẹ, quần chúng cũng không thể phản kháng quan lại, bởi vì quan lại cũng chính là cha mẹ của họ. Thế là quyền lực bản vị và luân lý bản vị liền có thể biểu hiện tập trung thành quan bản vị.

Quan đã thành bản vị, quan trường tự nhiên cũng thành tấm gương. Cho nên, nếu quyền lực trong quan trường có thể chuộc, thì tất cả quyền lực trong đời sống xã hội đều có thể chuộc. Nếu việc chuộc quyền lực trong quan trường đã trở thành một thói quen, thì tất cả mọi người trong xã hội đều sẽ thấy làm quen rồi thành thói quen. Nói cách khác, nếu quan trường phát sinh "SARS", toàn bộ xã hội đều sẽ bị lây nhiễm.

Trên thực tế, nơi phát bệnh trước tiên chính là quan trường.

Quan trường là gì? Quan trường là nơi tập trung và phân tán của quyền lực. Trong quan trường, tất cả các quan hệ đều là quan hệ quyền lực, hoặc có thể quy đổi thành quan hệ quyền lực. Quyền lực chi phối tất cả, cũng ước chế tất cả. Nếu nói, có quyền lực, liền có thể ban ơn hoặc hãm hại người khác, thì điều này đối với quan trường lại càng trầm trọng hơn. Cái gọi là "quan lớn một cấp đè chết người", kỳ thực chính là "quyền lớn một cấp đè chết người"; mà cái gọi là "một khi quyền trong tay, bèn đem lệnh mà hành", thì lại cho thấy mục đích làm quan chính là để tước đoạt và sử dụng quyền lực đến mức tối đa. Quả thực, không có nơi nào, có thể thể hiện sự chí cao vô thượng và sức quyến rũ vô tận của quyền lực một cách nổi bật hơn quan trường. Tương tự, cũng không có người nào, biết rõ và quen thuộc với việc sử dụng và chuộc quyền lực hơn quan lại. Quyền lực được chuộc một cách thường xuyên xảy ra trong quan trường, là điều hoàn toàn không có gì kỳ lạ.

Vấn đề nằm ở chỗ, bất kỳ triều đại và chính phủ nào, cũng tuyệt đối không cho phép tham nhũng điển hình phát sinh với quy mô lớn diện tích lớn, trừ phi thực sự đã đến ngày tận thế của triều đại. Bởi vì điều này không chỉ mâu thuẫn với các nguyên tắc đạo đức mà họ treo đầu dê bán thịt chó (ví dụ như cần cù vì dân liêm minh thanh chính, kỉ mình vì công), mà còn tổn hại từ gốc rễ lợi ích lâu dài của tập đoàn thống trị. Tham nhũng điển hình diện rộng quy mô lớn, sẽ gây ra quốc khố trống rỗng, dân sinh tiêu điều, xã hội hỗn loạn, trời giận người oán, cuối cùng làm lung lay gốc rễ quốc gia. Đây là điều những kẻ thống trị có chút tầm nhìn không muốn nhìn thấy và bắt buộc phải ngăn chặn bằng mọi giá.

Thứ có thể dung tha chính là tham nhũng phi điển hình. Thứ nhất, đã là tham nhũng phi điển hình, thì sẽ không đến mức khiến người ta nghe tên đã sợ mất mật, tác hại trực tiếp cũng không lớn đến thế. Thứ hai, đế quốc tuy nghiêm cấm quan lại kết bè kết phái mưu lợi riêng, nhưng cũng hy vọng họ đoàn kết một lòng, điều này không thể phản đối việc họ qua lại. Hơn nữa, nếu đến cả mời khách ăn cơm, tặng quà các dịp lễ tết cũng cấm, hình như cũng có vẻ không hợp tình người. Thứ ba, triều đình trong lòng rất rõ ràng, chút bổng lộc mỏng manh phát cho quan lại kỳ thực không đủ nuôi gia đình qua loa, không để họ vơ vét bách tính đôi chút, thu nhận một chút tiền lễ, thì không có cách nào sống nổi qua ngày. Thứ tư, ai cũng biết quyền lực là có thể chuộc, cũng đều biết việc chuộc quyền lực là một trong những mối lợi của việc làm quan. Không để quan lại hưởng thụ một chút mối lợi này, thì rất khó điều huy tính tích cực của họ, cũng không thể nói năng cho thông suốt được. Chỉ là, phải nắm bắt một cái độ, cũng phải có quy củ, lại còn phải có cái lý do.

Lý do thì có sẵn. Thán kính, băng kính, biệt kính, môn kính, nghe đều rất lọt tai, rất đượm tình người. Định quy củ cũng không cần hoàng đế phải bận tâm, quan lại tự họ sẽ làm. Quan trường từ xưa đến nay vốn là một nơi coi trọng quy củ. Những quy củ này chưa chắc đã là "quy tắc ngầm" gì, có cái cũng là "quy tắc bề nổi", ví dụ như gặp quan lớn thì hành lễ thế nào, xưng hô thế nào, đáp lời thế nào, đứng thế nào, ngồi thế nào, ai ngồi trên, ai ngồi dưới, ai ngồi trái, ai ngồi phải, ai đi trước, ai đi sau v.v. Bước đầu tiên bước chân vào quan trường, chính là học những quy củ này, nếu không sẽ bị người ta chê cười, thậm chí khó mà đứng vững. Tục ngữ có câu, không có quy củ thì không thành vuông tròn. Quan trường coi trọng nhất chính là "vuông tròn". Bởi vì đế quốc tôn sùng nguyên tắc trị quốc bằng luân lý. Nói chuyện luân lý, chính là nói quy tắc, nói cấp bậc, nói trật tự. Nếu trong quan trường mà đều "nói năng lộn xộn", thì biết phải làm sao với thiên hạ thương sinh đây?

Hơn nữa, quan trường là một võ đài quyền lực, mỗi người đều mang trong mình thứ vũ khí sắc bén, cực kỳ có tính sát thương. Nếu không có quy tắc trò chơi, lập tức sẽ thây phơi đầy đồng. Cho nên quan trường cũng giống như giang hồ, đều là nơi coi trọng quy củ nhất. Đây kỳ thực cũng là một trong những nguyên nhân khiến rất nhiều người, bao gồm cả một số vị hoàng đế chủ trương liêm chính và quan thanh liêm cũng đành phải giơ cao đánh khẽ đối với tham nhũng phi điển hình. Bởi vì có phong bao làm "chất bôi trơn", trong quan trường sẽ giảm bớt rất nhiều ma sát. Hơn nữa những "chất bôi trơn" này còn khá đượm tình người, càng có thể hóa giải không ít mâu thuẫn. Điều này có lợi cho sự ổn định của toàn bộ tập đoàn quan lại. Ổn định áp đảo tất cả. Tác dụng phụ sinh ra từ đó, đành phải để sau này hãy hay.

Quan là bản vị, quan trường là tấm gương, mà sức mạnh của tấm gương là vô cùng. Quan trường đã thịnh hành việc mời khách tặng quà, thịnh hành việc nhận phong bao, thịnh hành việc tham nhũng phi điển hình, dân gian tự nhiên sẽ "thấy hiền liền muốn noi theo", nỗ lực bắt chước. Bởi vì dân gian hoàn toàn không có chút quyền lực nào, hoặc chỉ có một chút quyền lực không đáng kể (ví dụ như cha có thể đánh con). Ngay cả một chút quyền lực thế này, cũng phải chịu sự chiết chế của quan lại. Trong một xã hội chí thượng quyền lực, không có quyền lực thì một bước khó đi. Cho nên dân gian còn cần chuộc quyền lực hơn cả quan trường. Về mặt này, bách tính Trung Quốc đại đa số đều tự hiểu mà không cần thầy dạy. Chúng ta dẫu sao cũng là một đất nước coi trọng lễ nghĩa, mời khách tặng quà từ xưa đến nay vẫn luôn là bài học bắt buộc của mỗi người. "Chim ngỗng tặng ngàn dặm, lễ mỏng nghĩa nặng", đạo lý này ai ai cũng biết. Việc bây giờ phải làm, chẳng qua chỉ là đổi "lông ngỗng" thành "phong bao" mà thôi.

Bây giờ chúng ta đã đại khái hiểu rõ ngọn nguồn của tham nhũng phi điển hình - tham nhũng sở dĩ phát sinh, là bởi vì quyền lực có thể chuộc; tham nhũng phi điển hình sở dĩ thịnh hành, là bởi vì việc chuộc quyền lực đã thành thói quen; việc chuộc quyền lực sở dĩ thành thói quen, là bởi vì trong đời sống xã hội đâu đâu cũng là quan hệ quyền lực; trong đời sống xã hội sở dĩ đâu đâu cũng là quan hệ quyền lực, thì là bởi vì chúng ta có truyền thống chủ nghĩa chuyên chế hơn hai ngàn năm, có lịch sử xã hội quyền lực hơn hai ngàn năm, cùng với tâm lý văn hóa và thói quen hành vi được bồi dưỡng tạo nên bởi chế độ này và xã hội này trong suốt hơn hai ngàn năm, tức là tính cách quốc dân. Mặc dù bây giờ không còn là thời đại của đế quốc nữa, nhưng bất kỳ một chế độ mới nào, cũng không thể cắt đứt mối liên hệ của nó với chế độ cũ về mặt văn hóa, tổng sẽ tiếp thu ít nhiều những "di sản văn hóa" đại loại như thế. Bất kỳ sự vật đang vận động nào cũng có quán tính của nó. Sâu trăm đốt, còn chưa chết hẳn huống chi là virus ngàn năm? Tự nhiên khó tránh khỏi cặn bẩn trồi lên, tro tàn bùng cháy lại. May là kể từ sau Cách mạng Tân Hợi, chế độ đế quốc đã một mệnh quy Tây. Ngoại trừ việc xưng đế ngắn ngủi như hoa phù dung nở chớp nhoáng của Viên Thế Khải và việc Trương Tôn khôi phục chế độ phong kiến, bất kể là ai chấp chính, hay là đại lục, Đài Loan, hay là Hương Cảng, Áo Môn, đều tán thành dân chủ, phản đối chuyên chế, tán thành cộng hòa, phản đối quân chủ hoặc quân hiến. Đây là nền tảng chính trị để hai bờ hòa bình thống nhất, cũng là nền tảng chính trị để trị tận gốc tham nhũng. Cho nên, tham nhũng phi điển hình tuyệt đối không phải là căn bệnh nan y nào, cũng không phải là căn bệnh không thể chữa trị, chỉ là thời gian điều trị sẽ tương đối dài, hơn nữa còn phải bắt đúng bệnh kê đúng thuốc.

Cái gọi là "bắt đúng bệnh kê đúng thuốc", cũng chẳng qua là hai con đường. Một là chấm dứt việc chuộc quyền lực, hai là cải tạo xã hội quyền lực thành xã hội phi quyền lực. Nói cách khác, không thể để quyền lực có thể chuộc thấm sâu vào mọi lĩnh vực của xã hội, không thể để những vấn đề vốn dĩ thông qua con đường bình thường là có thể giải quyết cũng phải tiến hành việc chuộc quyền lực, không thể để một số giao lưu nhân tế vốn dĩ bình thường cũng mang tính chất chuộc quyền lực, không thể để việc chuộc quyền lực trở thành thói quen của con người. Điều này đương nhiên không phải là công sức một ngày, có lẽ cần sự nỗ lực của mấy thế hệ. Nhưng có một số việc cũng có thể bắt đầu làm trước. Trong đó quan trọng nhất, chính là làm nhạt đi quan hệ quyền lực và ý thức quyền lực. Ví dụ như các loại đánh giá học thuật (bình xét giải thưởng, bình xét chức danh, bình xét người hướng dẫn tiến sĩ, bình xét điểm tiến sĩ, bình xét kỷ luật trọng điểm, quỹ khoa học xã hội quốc gia) do các bộ phận hành chính của chính phủ tổ chức và chủ trì, nên nhanh chóng hủy bỏ. Về điểm này, tôi còn có bài viết khác để thảo luận, ở đây không nhắc lại chi tiết nữa.